Sefardi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Sefardiak
יהדות ספרד (Yahadut Sefarad)
Biztanleak guztira 1,5–2,0 milioi inguru (juduen %15a)
Biztanleria nabarmena duten eskualdeak *  Israel: 1.1-1.5 million
Hizkuntza Historikoak: ladino, haketia, judu-portuges, judukatalan, shuadit, eta juduen nafar-aragoiera
Egungoak: hebreera eta herrialdekoa
Erlijioa Judaismoa
Zerikusia duten beste giza taldeak Juduak

Sefardiak (hebreeraz: sing. סְפָרַדִּי Sefaraddi Səp̄āraddî, plur. סְפָרַדִּים Sefaraddim Səp̄āraddîm; ladinoz: pl. Sefardies) honako bi taldeetako kideak dira[1]:

  1. zentzu zorrotzean, Iberiar Penintsulatik XV. mendean kanporatutako juduen ondorengoak;
  2. zentzu zabalean, eta batez ere erlijio arlotan, sefardi-liturgia erabiltzen duten juduak. Zentsu honetan Mizrahi juduak ditu barne eta Israelen batuztan ashkenaziak ez diren judu guztiak izendatzeko erabiltzen dituzte.

Hebreerazko hitza honek "espainiar" esan nahi du. Sefarad (hebreeraz: ספרד Səfarád Səp̄aráḏ / Səp̄āraḏ), Biblian agertzen den toponimoa da[2], identifikatu gabekoa. Gero, juduek Iberiar Penintsula identifikatzeko erabili zuten eta egun hebreeraz "Espainia" esan nahi du.

Historikoki lau taldetan banatuak izan dira:

  • Gehiengoa, 1492an Iberiar Penintsularik kanporatutako juduen ondorengoak dira, Otomandar Inperioan, batez ere Salonikan eta Istanbulen, kokatu zirenak.
  • Iparraldeko Marokon eta Aljerian kokatu zirenak[3].
  • Hasieran kristautasunera aldaturiko juduak gero Europara ihes egin eta bere erlijio berreskuratu zutenak.
  • Kriptojuduak, Penintsulan geratu eta bere erlijioa ezkutuan mantendu zutenak.

Rabbi nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurresefardiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Saadia Gaon
  • Amram Gaon
  • Ḥananel ben Ḥushiel
  • Nissim Gaon

Al-Andalus[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iberiar Penintsulako erresuma kristauak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Nahmanides
  • Shlomo ben Aderet
  • Yom Tov Asevilli
  • Nissim Gironakoa
  • Asher ben Jehiel
  • Jacob ben Asher
  • Moses Leongoa
  • David Abudirham
  • Isaak Campanton
  • Isaak Aboab

Kanporaketaren ondokoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • David ben Solomon ibn Abi Zimra
  • Jacob Berab
  • Levi ibn Ḥabib
  • Yosef Karo
  • Bezalel Ashkenazi
  • Moses ben Jacob Cordovero
  • Ḥayim Vital
  • Moses Alshech
  • Solomon Nissim Algazi
  • Yaakov Culi
  • Hayim Palaggi

Azkenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Elijah Benamozegh
  • Shem Tob Gaguine
  • Solomon Gaon
  • David de Sola Pool
  • Odaviya Yosef
  • Mordechai Eliyahu
  • Shlomo Amar

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sefardi Aldatu lotura Wikidatan
  1. Raphael, Chaim, The Sephardi Story: A Celebration of Jewish History Londres: Valentine Mitchell & Co. Ltd. (1991)
  2. Abdias, 1-20: Ipar Israelgo erbesteratuen gudarosteak kanaandarren lurra hartuko du Sareptaraino. Eta Jerusalemgo erbesteratuek, Sefaraden bizi direnek, Negeveko hiriak hartuko dituzte
  3. Samuel Toledano, "Espagne: les retrouvailles", Les Juifs du Maroc (Editions du Scribe, Paris 1992)