Sega-poto
Sega-potoa, halaber opotsa, zurez edo adarrez egindako ontzi tradizionala da, segarria gordetzeko ontzi txikia da, Euskal Herriko sega-lanetan erabiltzen da, batez ere segalariek erabilia. Segarria, hau da, sega zorrozteko harria, ondo erabili ahal izateko, bustita edo hezetuta egon behar du; horregatik, sega-potoan segarriak uzten duen tartea urez edo belarrez betetzen da. Bere funtzio nagusia aizkora, sega edo igitaiaren harri-urdina (segarria) da eta ura erraz garraiatu daiteke lan-eremuan. Euskal Herriko nekazaritzako tresna tradizionala da, segalariak gerrian eramaten du egurrezko edo adarrezko ontzi txikia. Bere funtzio nagusia sega edo igitaiaren zorrozteko harria bustita mantentzea da, tresna zorrotz eta erabilgarri egon dadin.[1]
Izenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Astitzen, sega-kotxoa esaten zaio.[2]
Deskribapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sega-potoa egur zati bakar batetik egiten da, normalean gaztainondoa, haltza edo pago egurrarekin. Neurri txikia izaten du (20–25 cm ingurukoa), eta barrualdea hustuta dago harri-urdina eta ura sartzeko. Kanpoaldean, zintzilikatzeko erabil daitekeen hegats edo kako moduko bat du, gerrikoari lotzeko. Zenbait eskualdetan, adar naturalak erabiltzen diren ontzi gisa, hala nola idi edo behi adarrak, kolodra izenez ezagunak. Adar hauek egokiak izaten dira: zuzena eta neurrizkoa, eta batzuetan apaindu ere egiten dituzte, ertzak moztuz edo inskripzioak grabatuz.
Funtzioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bere helburu nagusia harri-urdina bustita mantentzea da, tresnak hobeto zorrozteko eta iraupen handiagoa emateko. Formaren eta erabileraren praktikotasunagatik, nekazaritza lanetan ezinbesteko tresna bihurtu da, batez ere eskuzko segan.
Eskualdeko aldaera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sega-potoak izen ezberdinak jasotzen ditu Euskal Herriko toki desberdinetan. Adibidez, Astitzen sega-kotxo izenez ezagutzen da, eta Baigorrin tailu-kopa. Aldaera horiek forma eta egur motaren arabera alda daitezke, baina funtzioa beti bera da. [3]
Euskal Herriko eskualde desberdinetan sega-potoak izen eta forma ezberdinak hartzen ditu:[4]
- Sara (Lapurdi): "Kamustu" hitzak zorroztea galtzea adierazten du. Harri-urdina eta ura eramateko ontziari "opotsaizenekoa" deitzen zaio. Estalkia atal obalatua edo laukizuzena du, 6 cm inguruko zabalera eta 20–25 cm-ko luzera duena. Aurpegi batean, egurrezko kako bat izaten du, gerrikoari edo uhal bati lotzeko.
- Donazaharre (Behe Nafarroa): Harri zorrozlea gordetzeko zurezko ontziari "opotsa" esaten zaio.
- Donoztiri (Behe Nafarroa): Harriari "zorrotzarria" edo "esku-harria" deitzen zaio, eta ontziari "xitxu". Normalean haltzondo edo intxaurrondo egurrez egina dago, eta ontzi berak ura gordetzeko ere balio du.
- Uhartehiri (Behe Nafarroa): Zorrozteko harria "harri" edo "zitxoharri" izenez ezagutzen da eta ontziari "xitxu" deritzo.
- Karrantzako Harana (Bizkaia): "Kolodra" izena ematen zaio idi edo behi-adar baten maskorrari, eta ura eramateko erabiltzen da, dallo-a zorrozteko harria bustita mantentzeko. Kolodrak zulo batzuk izaten dituzten goiko aldean, alanbre sendo bat sartzeko, eta tolestuta, segalarien gerrikoan eusteko erabiltzen da. Beste batzuek uhal bat pasatzen dute zulotik, eta horrela finkatuta geratzen da; eramateko, uhal hori gerriari lotu besterik ez da egin behar. Betiko gerrikoaren eskuin aldean eramaten da, atzerantz apur bat okertuta; ezker aldean ez, segan "manilla zuzena" esku horrekin hartzen dute eta traba egiten dute. Kolodrak barruan ura darama, harria bustita egon dadin eta hobeto zorrotz dadin. Harria oso ondo zaintzen da; pixkanaka-pixkanaka gastatzen da.
- Elgoibar eta Hondarribia (Gipuzkoa): Ontziari "sega-potua" deitzen zaio. Elgoibarren, harriari "sega-harria" esaten zaio; Hondarribian, berriz, "arraitza".
- Beasain eta Berastegi (Gipuzkoa): Ontziari "segapotoa" deitzen diote, eta harria Beasainen "segarrie" eta Berastegin "zorrotzarria".
- Ajangiz eta Ajuria (Bizkaia): Harriari "zorroztarrije" izenez ezagutzen da, eta ontzia "zorroztarri-ontzije".Zamudio (Bizkaia): Harriari "zorroztarrie" izenez da ezaguna.
- Abadiño (Bizkaia): Harriaren eta uraren ontzia egurrezkoa edo latazkoa izaten da, eta batzuetan behi adarra izaten da.
Abezia, Bernedo, Berganzo, Moreda eta Valderejo (Araba); Améscoa eta Aoiz (Nafarroa): Segalariak segan ari zen bitartean harria pasatzen zaio igitari edo segari. Bernedon (Araba) harria latazko edo adarrezko pote batean eramaten da gerrian lotuta; Berganzon (Araba), larruzko estalki batean; Valderejon, Abezia-n (Araba) eta Aoiz-en (Nafarroa), behi edo idi adarrean; Améscoan (Nafarroa), zurezko edo zinkezko kutxa batean, gerrikoan zintzilik.
Gaur egungo erabilera eta garrantzi kulturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaur egun, sega-potoaren erabilera ia guztiz galdu da, nekazaritza mekanizazioaren ondorioz. Hala ere, objektu sinboliko eta kultural gisa mantentzen da, eta askotan ikus daiteke museotan, azoketan edo jai herrikoietan. Zenbait artisauk oraindik ere egiten dituzte eskuz, lanbide zaharren erakusgarri gisa.[5]
Hizkera arruntean
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskarazko hizkera kolokialean, sega-potoa irain xamur edo barregarri moduan ere erabiltzen da pertsona trakets edo tentel bati erreferentzia egiteko. Esaldi arrunt bat da "Hi haiz sega-potoa!", hau da, "Ze tentela zara!" edo antzeko esanahia duena. Gaur egun, baita ere, lagunarteko hizkeran, sega-potoa esaten zaio telefono mugikorrari.[6]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Gaztelaniaz) «sega-poto - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-05-08).
- ↑ Juan Garmendia Larrañaga - Xabier Mendiguren Bereziartu: Juan Garmendia Larrañagaren hiztegi etnografikoa. Donostia: Ikastolen Elkartea, 2003. 165.or.
- ↑ «Santiago Oteiza. Kaikugile: Productos - Euskonews» www.euskonews.eus (kontsulta data: 2025-05-08).
- ↑ «Piedra de afilar. Zorrotzarria. - Atlas Etnográfico de Vasconia» atlasetnografico.labayru.eus (kontsulta data: 2025-05-18).
- ↑ «Santiago Oteiza. Kaikugile: Productos - Euskonews» www.euskonews.eus (kontsulta data: 2025-05-08).
- ↑ Fundazioa, Elhuyar. «segapoto» Elhuyar Hiztegia (kontsulta data: 2025-05-08).
