Senegal

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Senegalgo Errepublika
'République du Sénégal'
senegalgo bandera
Bandera

senegalgo armarria
Armarria

Goiburua:
("Un Peuple, Un But, Une Foi") (Frantsesez)
Nazio ereserkia:

(Pincez tous vos koras, frappez les balafons) (Frantsesez)
Senegal: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Dakar
14°40′N 17°25′W / 14.667°N 17.417°W / 14.667; -17.417Koordenatuak: 14°40′N 17°25′W / 14.667°N 17.417°W / 14.667; -17.417
Hizkuntza ofiziala(k) Frantsesa
Wolofera (Ez da ofiziala, baina bai gehien hitz egiten dena)
Gobernua
Presidentea
Lehen Ministroa
Errepublika
Macky Sall
Abdoul Mbaye
Independentzia
Frantziatik
1960ko abuztuaren 20an
Eremua
• Guztira
• Ura

196.723 km² (87)
% 2,1%
Biztanleria
• Zenbatespena(2010)
• Dentsitatea

Herritarra

14086103[1] (72)
66.58 biztanle/km² (137)

senegaldar
Dirua CFA frankoa (XOF)
Ordu eremua UTC (UTC )
Interneteko domeinua .sn
Telefono aurrezenbakia +221

Senegalgo Errepublika, République du Sénégal ofizialki deitutakoa, Mendebaldeko Afrikako estatu bat da. Iparraldean Mauritaniarekin egiten du muga, ekialdean Malirekin, hegoaldean Ginearekin eta Ginea-Bissaurekin eta mendebaldean Ozeano Atlantikoarekin. Horrez gain, Senegalek Ganbia herrialdea inguratzen du. Cabo Verdeko uharteak Senegalgo itsasbazterretik 560 km-ra daude.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senegal.

Senegal Afrikako mendebaldean dago, ipar latitudeko 12º8´ - 16º41´ artean eta mendebalde longitudeko 11°21´ - 17°32' artean. Cabo Verde penintsula Afrika kontinentearen mendebaldeko muturra da. Mendebaldean 530 km-ko kostaldea du Ozeano Atlantikoaren bazterrean. Senegal ibaiak egiten du iparraldeko muga, Mauritaniarekin, eta ekialdekoa, Malirekin. Hegoaldean Fouta Djalon mendiguneak zeharkatzen du Senegal eta Ginearen arteko muga eta oihan tropikalak Senegal eta Ginea-Bissauren artekoa. Senegal barneko enklabea den Ganbiak hegoaldeko Casamance eskualdea ia bakarturik uzten du hegoaldean.

Herrialde laua da. Zati handiena lautada uhindu zabala da, 200 metroko garaierara iristen ez dena. Hego-ekialdean, Gineako Fouta Djalon mendigunearen adarretan goi-lautada batzuk daude (punturik garaiena 581 m)

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima Saheleko klima tipikoa da, bi urtarorekin: hezea ekainetik urrira eta lehorra azarotik ekainera. Hegoaldean urtaro hezea luzeagoa da, eta prezipitazioak handiagoak, iparraldean baino. Urteko prezipitazioa 1.500 mm ingurukoa izaten da hegoaldean, eta 400 mm ingurukoa iparraldean.

Tenperatura handienak udan izaten dira, urtaro hezean, eta baxuenak urtarrilean. Itsasertzean Atlantikoko haizeak giroa freskatzen du, eta tenperaturak 16 Â°C eta 30 Â°C artekoak izaten dira. Barnealdean, ordea, 41 Â°C-ra iristen dira.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mali eta Mauritaniarekin muga egiten duen Senegal ibaia da ibairik garrantzitsuena. Beheko ibilbidean oso eskualde lehorrak zeharkatzen baditu ere, goiko aldeko Fouta Djalon mendigunea oso euritsua da eta, beraz, emari handikoa da. Bokaletik Podorreraino nabigagarria da (175 km) eta ur handien sasoian Maliko Kayeseraino (975 km)

Beste ibai aipagarri batzuk Casamance, Saloum, Geba eta Gambia dira.

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senegalgo biztanleria Sudango lurraldeko beltzen etniez osatua da; zazpi etnia nagusi (wolof, serer, fulani, tukulor, diola, malinke eta soninke) eta beste txikiago batzuk daude (mauri, lebu, basari). Orain gutxi arte, etnia horietan, gizartea mailakako hurrenkeran antolatua egon da: printzeen kasta, aitoren semeak, libreak, behe-mailako kastak eta, azkenik, esklaboak. Hizkuntza ofiziala frantsesa da, baina etnia bakoitzak bere hizkuntza erabiltzen du; hala ere, wolof-a indarra hartzen ari da haien artean. Biztanle gehienen erlijioa islama da. Biztanle-banaketari dagokionez, gehienak mendebaldean bizi dira, herrietan, kostatik hurbil; nolanahi ere, hiriguneak, eta hiriburua batez ere, handitzen ari dira. Dakar herrialdeko garraiabideen, administrazioaren eta ekonomiaren gune nagusia da.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senegalgo ekonomia nekazaritzan oinarritzen da. Herrialdean bi alderdi bereiz daitezke: aurrerabidean dagoen sartaldea, batetik, eta, bestetik, sortalde behartsua, bizibidea ozta-ozta ateratzen duena. Nolanahi ere, Senegal Afrikako herrialde aurreratuenetako bat da. IX. mendearen erdialdeaz gero, Senegalen lantzen den gai nagusia kakahuetea da, eta herrialdearen ekonomia kakahuete-uzta onaren edo txarraren mendean egon da. Gainera, nekazaritza, eta, beraz, herrialdearen ekonomia osoa, lehorteen arriskupean dago. Larrialdietan Senegalek beste herrialde batzuen laguntza izan du, Frantziarena batez ere. Arrisku horien aurrean, gaur egun, gero eta lur gehiago erabiltzen ari dira beste gai batzuetarako (azukre-kanabera, artatxikia, basartoa, arroza, artoa eta kotoia). Abere-hazkuntzak (ardiak eta behiak) eta, batez ere, arrantzak (atuna) nolabaiteko garrantzia dute. Lehen sektoreak langileen % 70 hartzen du. Fosfatoen ustiapenak ere nolabaiteko garrantzia du. Senegalgo industria nekazaritzako eta arrantzako gaiak, eta baita produktu kimikoak eta petrolioa ere, eraldatzera bideratua da: kakahuete-olioa, ehungintza, arrain-kontserba, azukregintza, petrolio-findegiak..., eta hiriburuan dago bilduta. Turismoak gero eta garrantzi handiagoa du. Senegalek kakahuete-olioa, arraina, fosfatoa, petroliotik eratorritako gaiak, kotoia, eta produktu kimikoak esportatzen ditu, eta petrolio gordina, makineria eta oinarrizko elikagaiak inportatzen ditu batez ere. Merkataritza-harreman gehienak Frantziarekin, eta ondoren, Europako eta Afrikako beste herrialde batzuekin ditu.

Dakarreko aireportuak eta portuak garrantzi handia dute Europa, Afrika eta Hego Amerika arteko harremanetan. Errepideak eta burdinbideak nahikoak dira, kostaldean behinik behin.

Gobernua eta gizartea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senegal errepublika da. 1983ko konstituzioaren arabera, errepublikako lehendakariak aginpide eragilea du, eta gainera, berak izendatzen ditu ministro batzordeko kideak, eta bera da batzorde horretako burua. Legebiltzarrak legegintzako aginpidea du. Lehendakaria eta Legebiltzarreko 120 diputatuak bost urtez behin hautatzen dira bozketa bidez. Administrazioari dagokionez, 10 eskualdetan banatua dago, bakoitzak bere gobernari eta biltzarrarekin.

Senegalgo osasun-egoera eta zerbitzuak ez dira onak, eta, oro har, askoz ere erosotasun gutxiagoko bizimodua duten bezala, askoz txarragoak eta urriagoak dira herrietan hirietan baino. Esate baterako, 1-4 urte bitarteko haurren heriotza-kopurua bost aldiz handiagoa da herrietan Dakar-en baino. Osasun-arazo nagusiak malaria, tetanosa, meningitisa eta arnas bideetako tuberkulosia dira. Irakaskuntza nahitaezkoa da 6-12 urte bitarteko haurrentzat, baina haurren % 40, gutxi gorabehera, baino ez da eskolara joaten; hiri nagusietan lanbide-eskolak daude, eta Dakar-en unibertsitatea.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senegalgo kulturak ahozko tradizioari esker iraun du gaur egun arte. Koblakari moduko griot-ek herriaren oroimena zaintzen dute, eta ahoz aho, herriaren iraganaren berri ematen diete ondorengo belaunaldiei, herrietan batez ere. Literaturan aipatzekoak dira Léopold Senghor poeta (1906an jaioa), errepublikako lehendakari izana, eta baita Ousmane Sembène eleberrigilea ere. Senghor Negritude («belztasuna») edo herri beltzen nortasuna aldarrikatzea helburutzat zuen literatura-mugimenduaren sortzaileetako bat izan zen. Bestalde, arteari dagokionez, eskulturak, abstraktua eta idiogramazkoa, garrantzi handia izan du senegaldarren artean; gaur egun Europan saltzen da gehiena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Megalitoak

Senegalgo historiaurre eta protohistoriako aztarnarik ezagunenak Senegambiako zirkulu megalitikoak dira, 2006an UNESCOk gizateriaren ondare izendatuak. Islama XI. mendean kokatu zen Senegal ibaiaren haranean. XIII. mendean sortutako Wolof inperioa eskualdeko garrantzitsuena izan zen.

Saint Louis hiria frantses kolonia zenean

Senegal europarrek Afrikan lehenbizi kolonizatu zuten lurraldeetako bat da. 1444an portugaldar itsasgizonak Cabo Verdera iritsi ziren, eta hurrengo urteetan merkataritza guneak sortu zituzten Gorée uhartean eta Senegalgo kostaldeko beste toki batzuetan. XVII. mendean, holandarrek eta frantsesek hartu zuten portugaldarren tokia. 1638an, frantsesek Saint-Louis hiria sortu zuten, esklaboen salerosketarako, eta 1677an Goree kendu zieten holandarrei. Bi aldiz britainiarren mendean egon ondoren, 1817tik aurrera Goréee eta Saint-Louis Frantziaren eskuetan geratu ziren berriz. Bien bitartean, arabiar gomaren ekoizpen eta esportazioak lehentasuna kendu zion esklaboen salerosketari. 1848an Frantziako Bigarren Errepublikak esklabotasuna debekatu zuenean, koloniako ekonomiaren hazkundea eten egin zen. 1854an Louis-Léon Faidherbe (1818-89) gobernari izendatu zuten. Faidherbek lurralde osoa menderatu zuen eta Mendebaldeko Afrikako konkisten abiapuntutzat erabili zuen. Halaber, kakahuetea sarrarazi zuen.

1857an Dakar sortu zuten, 1895tik aurrera Mendebaldeko Afrika Frantsesaren gobernuaren egoitza izan zena. Bigarren Mundu Gerran senegaldar asko Frantziaren gudarosteko sailetan borrokatu ziren. 1958an, Frantziako errepublika autonomo, eta 1960ko ekainaren 20an estatu burujabe bilakatu zen.

Lehenbiziko presidentea Léopold Sédar Senghor izan zen, 1960tik 1980 arte. 1962an, estatu-kolpe bat galarazi ondoren, Senghor-ek aginpide osoa hartu zuen, eta alderdi politiko bakarreko erregimena ezarri zuen. 1976tik aurrera debekatutako alderdi politikoen legeztapena hasi zen. 1981ean, Senghor-ek lehen ministro eta Alderdi Sozialistako buru zen Abdou Dioufen eskuetan utzi zuen lehendakaritza eta bera izan zen 2000 urtea arte lehendakaria, 1983, 1988 eta 1993 urteetako hauteskundeak irabazi ondoren. 1982ko otsailaren 1ean Senegalek eta Gambiak, elkar harturik, Senegambiako Konfederazioa eratu zuten, baina 1989an desegin zen, okerrera egin baitzuten bien arteko harremanek. 1989-1992 bitartean, muga arazoak zirela eta, Mauritaniaren eta Senegalen arteko harremanak eten ziren, eta borroka latzak izan ziren Senegal ibaiaren eskualdean. Hegoaldean, Casamance eskualdeko talde separatista bat Senegalgo armadarekin borrokan ari da 1982. urtea ezkero. 2000. urtean Abdoulaye Wade aukeratu zuten presidente. 2004an, lehendakariak Casamanceko gerrillari taldeekin bake-hitzarmen bat sinatu zuen. 2012ko presidentziarako hauteskundeetan Macky Sall oposizioburua nagusitu zen, botoen %65,8arekin[2].

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Senegalgo banaketa administratiboa

Senegal 14 eskualdetan (régions) banaturik dago. Eskualdeak 45 departamendutan (départements) banatzen dira. Era berean, eskualdeak barrutietan (arrondissements) banatzen dira (2008an 133 ziren)

Senegalgo eskualdeak:

Senegalgo eskualdeak.


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) populationdata.net: Senegal
  2. Berria.info

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Senegal