Sher Shah Suri

Sher Shah Suri
Irudi gehiago
errege
Bizitza
Jaiotza	Sasaram (en) , 1486
Herrialdea	Sur Empire
Heriotza	Kalinjar Fort (en) , 1545eko maiatzaren 22a (58/59 urte)
Hobiratze lekua	Tomb of Sher Shah Suri (en) Sasaram (en)
Heriotza modua	istripuzko heriotza: leherketa
Familia
Aita	Hasan Shah Suri
Seme-alabak	ikusi Islam Shah Suri (en)
Haurrideak	ikusi Nizam Khan (en)
Leinua	Sur (en)
Jarduerak
Jarduerak	monarka
Ideologia eta sinesmenak
Erlijioa	islama sunismoa

Sher Shah Suri ( Farid al-Din Khan jaioa; 1472 edo 1486 – 1545eko maiatzaren 22a), Sultan Adil tituluaz ere ezaguna (lit. 'Errege justua'), Hindustango sultana izan zen, lehen Sur enperadorea, 1540tik 1545ean hil zen arte. Tronuan igo aurretik, Biharko (1530–1540) eta Bengalako (1538–1540) agintari gisa ere aritu zen. Suri Inperioa ezarri zuen Mogol Inperioa garaitu eta Delhi bere botere egoitza izendatu ondoren. Bere berrikuntza eta erreformen eragina bere erregealdi laburretik haratago hedatu zen, Indiako administrazio agintari handienetako bat bezala aitortua izanik. Boterean egon zen bitartean, guduetan garaiezina izan zen eta historiako afganiar jeneral trebeenetako bat bezala da ezaguna. Bere erregealdiaren amaieran, bere inperioak ia Indiako iparralde osoa hartzen zuen.

1472 eta 1486 artean jaioa eta Farid Khan izena eman zioten, eta haurtzaroan etxetik ihes egin zuen familia-gatazkengatik. Jaunpurren ikasi zuen, eta han hasi zen boterera igotzen aitak bere jagirren gaineko zuzendaritza-kargua eskaini zionean. Sher Shah-ek gobernatu zituen lurralde horiek, eskualdeari oparotasuna ekarri zioten erreformen ospea lortuz. Hala ere, familia-intrigak zirela eta, azkenean jagirren gaineko kargua utzi zuen. Ondoren, Sher Shah Agrara joan zen bizitzera, eta han egon zen aitaren heriotzara arte. Gertaera honek bere familiaren jagirretara itzuli eta kontrola hartzeko aukera eman zion, bere lidergoa sendotuz eta boterera igotzen lagunduz.

Sher Shah-ek denbora eman zuen Agran, mogolek boterea lortu ondoren, Baburren lidergoa behatuz. Agra utzi ondoren, Bihar-eko gobernadorearen zerbitzura sartu zen. Gobernadorea 1528an hil ondoren, Sher Shah-ek kargu altua lortu zuen Bihar-en eta, 1530erako, erreinuko erregeorde eta de facto agintari bihurtu zen. Tokiko nobleziarekin eta Bengalako sultanerriarekin gatazketan parte hartu zuen. 1538an, Humayun mogol enperadorea beste leku batzuetan kanpaina militarretan murgilduta zegoen bitartean, Sher Shah-ek Bengalako sultanerria menderatu eta Suri dinastia ezarri zuen. Mogolak garaitu eta Indiatik kanporatu zituen, Delhin enperadore gisa ezarriz. Hindustan-eko agintari gisa, Sher Shah-ek kanpaina militar ugari zuzendu zituen, Punjab, Malwa, Marwar, Mewar eta Bundelkhand konkistatuz. Estratega bikaina, Sher Shah administratzaile talentuduna eta jeneral gaia izan zen. Inperioaren berrantolaketak eta berrikuntza estrategikoek etorkizuneko mogol enperadoreen oinarriak ezarri zituzten, batez ere Akbar. Sher Shah 1545eko maiatzean hil zen Kalinjar gotorlekua setiatzen ari zela. Hil ondoren, inperioa gerra zibilean murgildu zen, mogolek berriro konkistatu zuten arte.

Suri Inperioko enperadore gisa agintaldian, Sher Shah-ek hainbat erreforma ekonomiko, administratibo eta militar ezarri zituen. Lehenengo errupia jaulki zuen, Indiako azpikontinenteko posta sistema antolatu zuen, eta Bengalako Chittagong-etik Afganistango Kabul-era luzatu zuen Grand Trunk Road errepidea, merkataritza nabarmen hobetuz. Sher Shah-ek Humayun-en Dina-panah hiria gehiago garatu zuen, Shergarh izena jarriz, eta VII. mendetik gainbehera zihoan Pataliputra hiri historikoa Patna bezala berpiztu zuen. Horrez gain, hainbat kanpaina militar egin zituen, Afganistanen garrantzia Indian berreskuratzeko.

Kanpo estekak

• Datuak: Q83680
• Multimedia: Sher Shah Suri / Q83680