Edukira joan

Shoghi Effendi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Shoghi Effendi

Bizitza
JaiotzaAkre, 1897ko martxoaren 1a
Herrialdea Palestina
HeriotzaLondres, 1957ko azaroaren 4a (60 urte)
Hobiratze lekuaLondres
Heriotza moduaberezko heriotza: influenza A virus subtype H1N1 (en) Itzuli
Familia
Ezkontidea(k)Rúhíyyih Khánum
Hezkuntza
HeziketaBalliol College
Beiruteko Amerikar Unibertsitatea
Hizkuntzakingelesa
persiera
arabiera
turkiera
frantsesa
Jarduerak
Jarduerakerlijio burua, Bahá'í fedearen Zaindaria, itzultzailea eta Baháʼí (en) Itzuli
Ideologia eta sinesmenak
ErlijioaBahá'í fedea
Find a Grave: 31486135 Edit the value on Wikidata

Shoghi Effendi Rabbani شوقی اَفَندی رَبانی ('Akká, 1897ko martxoak 1 [oh 1][1] [2]- Londres,1957ko azaroak 4), Shoghi Effendi (/ˈʃoʊɡiː ɛˈfɛndi/) izenaz ezaguna , baita Zaindari tituluaz bahá'íen artean. Abdu’l-Baharen biloba nagusia eta ondorengoa bahai fedearen buruzagitzan 1921etik 1957an hil zen arte.[3] Bahá’í fedea hedatzeaz gain, haren idazteun asko itzuli zituen jatorrizko arabieratik eta persieratik ingelesera, gerora izan diren itzultzaileei oinarria eta eredua ezarriz. [4] Shoghi Effendik egindako itzulpenek autoritate maila daukate, itzultzaile izateaz gain fedearen interprete ere bazelako. Hil zelarik, Kausaren Eskuak izeneko taldeak jarraitu zuen buruzagitzan 1963an Justizia Etxe Unibertsala hautatu zen arte.[4]

Haurtzaroa Israelgo ʻAkká hirian eman zuen, baina ikasketak Haifan eta Beiruten egin zituen. Azken hiri horretan, 1918an Arteetako gradua eskuratu zuen, eta harez geroztik, aitonaren idazkari eta itzultzaile aritu zen.[5] 1920an, Oxfordeko Balliol Collegera joan zen zientzia politikoak eta ekonomia ikastera. Han bigarren urtea egiten ari zelarik, 24 urte zituela, ikasketak eten egin behar izan zituen aitona hil eta fedearen Zaindaritzaren ardura hartzeko. [5][6][3]

Lehen Zaindari gisa, bahá’í fedearen burua izan zen 36 urtez. Denbora hartan, 17500 gutun baino gehiago idatzi zituen, gehienak ingelesez eta farsiz, garai hartako bahá’í komunitateei argibideak emateko, Ekialde Ertaineko komunitateek pairatzen ari ziren jazarpenei aurre egiteko adorea emateko, eta bahá’í fedearen aurrerapena bultzatzeko. Horretarako propio, 32 norbanako izendatu zituen Kausaren Esku, fedearen aurrerapena bultzatzeko eta erasoetatik babesteko. [7] Arrakasta handia lortu zuten bahá’í fedearen hedapenean, 1935ean 1034 udaletan zegoen, 1953an 2700etan, eta 1963an 14437tan.[6] Zaindaritzaren urteetan munduan 100000 bahá’í izatetik 400.000 izatera pasa ziren.[6] Shoghi Effendik Akka-Haifa zonaldean Bahá’í Munduko Zentroaren eraikuntza ere zuzendu zuen.[6][5]

Jaiotzean Shoghí Rabbání deitzen zen, baina Shoghi Effendi bezala ezagutzen da orokorrean. Lehen aipatu bezala, aitonak emana zen Effendi titulua. [3][oh 2] Gutunetan, askotan, Shoghi, besterik gabe, sinatzen zituen.

Biografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen urteak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akkán jaio zen, otomandarren Akreko eskualdean 1897ko martxoan, Shoghi Effendi Báb-en leinukoa zen Mirza Hadi Xirazi, bere aitaren bidez, eta Bahá'u'lláhren leinukoa bere ama, Ḍíyá'íyyih Khanum, 'Abdu'l- Bahá-ren alaba zaharrenaren bidez. Abdu'l-Bahá-k, hasierako prestakuntza eman zion, eta eragin handia izan zuen harengan, Shoghi Effendi haurra zelarik. Otoitzak irakatsi zizkion, eta jendaurrean otoitzak kantatzera bultzatu zuen. ʻAbdu'l-Bahák ere azpimarratu zuen jendeak haurrari "Shoghi Effendi" (Shoghi jauna) deitu behar ziotela, eta ez Shoghi besterik gabe, harenganako errespetu marka gisa [8]

Haur txikia zenetik, Bahá’í-ek Akkan bizi zuten egoera lazgarriaren ondorioak pairatu behar izan zituen. Alde batetik, Mírzá Muhammad ʻAlí-k ʻAbdu’l Bahá-ri eragindako erasoak; eta bestetik, mutil gaztea zelarik, jakin izan zuen Abdul Hamid II (1876-1909 erreinatua) sultanak  ʻAbdu'l-Bahá Afrikako iparraldeko basamortuetara erbesteratu nahi zuela. Baháʼí komunitatearen barruko tentsioek eta garaiko giro politikoak segurtasun-neurri handiak hartzera eraman zituzten; zenbait lekukotasunen arabera, pozoitze-arriskuaren beldurra ere bazegoen.[9] [8]

ʻAbdu'l-Baháren Lauza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Shoghi Effendi 1905. urtean.

ʻAbdu'l-Bahá-ren biloba zaharrena zenez, txikitatik Shoghi Effendik harreman berezia izan zuen aitonarekin. Kontakizun baten arabera, Shoghi Effendik bost urte besterik ez zituenean, tematu zen aitonak lauzatxo bat idatz ziezaion, ʻAbdu'l-Bahá-k ohi zuen bezala". Eta honako hau idatzi zuen bilobarentzat:

Bera da Jainkoa! Ene Shoghi, ez dut hitz egiteko tarterik, utz nazazu bakarrik! Idazteko esan didazu, idatzi dut. Zer egin nezaken bestela? Orain ez duzu irakurtzeko eta idazteko garaia. Saltoka eta Ene Jainkoa! kantatzeko garaia duzu. Beraz, ikas itzazu Edertasun Bedeinkatuaren otoitzak eta kanta itzazu entzun ditzadan. Izan ere, ez dago beste ezertarako tarterik.[10]

Haurtzaroan, hainbat otoitz buruz ikasi omen zituen eta sarritan ozen errezitatzen zituen. Familia-inguruko kontakizunen arabera, etxeko batzuek haurra isilarazteko eskatu zioten ʻAbdu'l-Bahá-ri, baina hark ez zion horri garrantzirik eman.[11]

Ikasketak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Shoghi Effendi before 1940

Shoghi Effendi bere lehen hezkuntza etxean jaso zuen etxeko beste haurrekin batera, gero Haifako La Salle frantses eskolara joan zen, eta geroago Beiruteko beste eskola katoliko batean.[5]

Shoghi Effendi aitonari lagundu behar zion Mendebalderantz egin zituen bidaietan, baina ezin izan zuen aurrera egin Napoliko portuko agintariek gaixo zegoela eta, ez baitzioten utzi bidaia jarraitzen.[12][13]

Shoghi Effendi Siriako Unibertsitate Protestantean —gerora Beiruteko Amerikar Unibertsitatea izena hartu zuena— ikasi zuen 1918ra arte. Garai hartan sarritan itzultzen zen Haifara ʻAbdu'l-Bahárekin egotera. Ikasketetan bereziki ingelesa lantzeari eman zion garrantzia; hizkuntza hori, eta aurretik zekizkien persiera, arabiera, turkiera eta frantsesa baliatuz, geroago ʻAbdu'l-Baháren idazkari eta itzultzaile lanetan aritu zen.[14]

Lehen Mundu Gerran, unibertsitatearen neutralitateak nolabaiteko babesa eman zien ikasleei, nahiz eta 1917ko egoera politikoaren ondorioz ikastetxea aldi baterako itxi zuten. Aldi berean, Haifan egoera politiko eta militarra gero eta ezegonkorragoa bihurtu zen, britainiar tropak hirira sartu ziren arte 1918an.[15][16]

Armistizioaren ondoren eta ikasketak amaituta, Shoghi Effendi Haifara itzuli zen 1918ko udazkenean ʻAbdu'l-Bahári laguntzeko. Hurrengo bi urteetan haren korrespondentzia eta administrazio-lanetan jardun zuen.[17]

1918 amaieran lagun bati bidalitako gutun pribatu batean, gerrak eragindako sufrimenduari buruz hausnartu ondoren, «hau da zerbitzurako garaia» idatzi zuen.[18]

Haifan bizi izan ondoren, Ingalaterrara (Balliol College, Oxford) aldatu zen itzulpengintzako trebetasuna perfekzionatzeko.[19] Shoghi Effendi pozik egon zen Balliolen. Bere garaikideen kontakizunek ikasle alai eta herrikoitzat gogoratzen dute. Etorkizunean lehen ministro britaniarra izango zen Anthony Eden-ekin batera ikasi zuen, baina ez ziren lagun minak izan. Oxford-en ikasketak egiten zituen bitartean, tarteka Erresuma Batuan barrena bidaiatzen zen bahá'í komunitateak bisitatzeko. Bereziki hunkigarria egin zitzaion Manchester-eko bahá'íen talde xumea.[19] Garai honetan hasi zen Shoghi Effendi britainiar kulturarekiko joera handia izaten, hala nola, The Times egunkaria irakurtzen eta literatura ingelesarekiko maitatzen.

Zaindaritzaren hasiera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingalaterran ikasten ari zela, Shoghi Effendik 1921eko azaroaren 29an jaso zuen ʻAbdu'l-Baháren heriotzaren berri. Wellesley Tudor Pole-ren arabera, telegramak eragin handia izan zuen harengan.[20] John Esslemont mediku eta baháʼí idazlearekin egun batzuk igaro ondoren, eta bidaia-agiriekin izandako arazoak konponduta, Ingalaterratik abiatu zen Sara Blomfield eta bere ahizpa Rúhangíz-ekin batera; Haifara abenduaren 29an iritsi zen.[21]

Handik egun gutxira, ʻAbdu'l-Baháren Borondate eta Testamentua ireki zuten. Dokumentu horretan, Shoghi Effendi izendatzen zen haren ondorengo eta Baháʼí Fedearen zaindari.[22][23]

Bizitza pribatua eta ezkontza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Shoghi Effendiren bizitza pertsonala estuki lotuta egon zen Baháʼí Fedearen zaindari gisa izan zituen ardurarekin.[24] 1950era arte ez zuen idazkaritza-laguntza egonkorrik izan, eta urte horietan lan-karga handia hartu zuen bere gain, bereziki nazioarteko korrespondentzia eta administrazio-lanak koordinatzeko. Haifan bizi izan zen batez ere, nahiz eta udako hilabeteetan Europan egonaldiak egin ohi zituen; hasieran Suitzako Alpeetan, eta 1929an zein 1940an Afrika hegoaldetik iparraldera zeharkatu zuen.

1937ko martxoaren 24an,[5] Shoghi Effendi Mary Maxwellekin ezkondu zen; hark geroago Rúhíyyih Khánum titulua hartu zuen. Mary May Maxwellen alaba zen —ʻAbdu'l-Bahá-ren jarraitzaile ezagunetako bat— eta William Sutherland Maxwell arkitekto kanadarrarena. Shoghi Effendik lehen aldiz 1923an ezagutu zuen, Mary amarekin batera Haifara erromesaldian joan zenean.[25] Gaztaroan, Mary Maxwell hainbat aldiz itzuli zen Haifara, eta Baháʼí jardueretan parte hartu zuen. Shoghi Effendiren eta Mary Maxwellen arteko harremana 1937an formalizatu zen, azken hau Haifara berriro joan ondoren. Ezkontza modu pribatuan egin zen ʻAbdu'l-Bahá-ren etxean, lekuko gutxirekin.[26] Baháʼí komunitateak telegrama baten bidez izan zuen ezkontzaren berri, eta komunitatearen baitan Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko batasunaren sinbolo gisa interpretatu izan da.[26] Shoghi Effendik eta Rúhíyyih Khánumek ez zuten seme-alabarik izan. Rúhíyyih Khánumek, ordea, zeregin garrantzitsua izan zuen Shoghi Effendiren lanean, eta 1941ean haren ingelesezko idazkari nagusi bihurtu zen.[5] 1951n egindako adierazpen batean, Shoghi Effendik emaztea “nire lankide nekaezina” hitzekin deskribatu zuen.[27] Shoghi Effendik Irango nazionalitatea mantendu zuen bizitza osoan, eta Irango pasaportearekin bidaiatzen zuen, nahiz eta ez zen berriro Iranera itzuli.[3]

Ustekabeko heriotza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Shoghi Effendiren hilobia Londresko New Southgate Cemetery hilerrian

Shoghi Effendi ustekabean hil zen Londresen 1957ko azaroaren 4an, Britainia Handiara egindako bidaia batean Asiar gripeaz kutsatu ondoren.[28] Pandemia hark milioika pertsonaren heriotza eragin zuen mundu osoan.[28] Shoghi Effendi New Southgate Cemetery hilerrian ehortzi zuten.[5] Haren heriotzaren ondoren, Rúhíyyih Khánumek telegrama bat bidali zien Baháʼí komunitateei albistea jakinarazteko.[29] Baháʼí idazkien arabera, Zaindariaren kargua hereditarioa izan behar zen, eta zaindari bakoitzak bere ondorengoa izendatu behar zuen Baháʼu'lláhen gizonezko ondorengoen artean.[30] Izendapen horrek Jainkoaren Kausaren Eskuen onespena ere behar zuen.[30] Hala ere, Shoghi Effendi hil zenerako, Baháʼu'lláh-en gizonezko ondorengo guztiak Itun-hausle izendatuak izan ziren aurretik ʻAbdu'l-Bahák edo Shoghi Effendik berak.[31] Ondorioz, ez zegoen baldintzak betetzen zituen ondorengo argirik, eta horrek lidergo-krisi nabarmena sortu zuen Baháʼí komunitatearen barruan.[31] Garai hartan bizirik zeuden 27 Jainkoaren Kausaren Eskuak hainbat bileratan elkartu ziren egoerari erantzun bateratua emateko.[32] Azkenean, aho batez erabaki zuten ezin zela modu legitimoan ondorengo berri bat izendatu.[33] 1957ko azaroaren 25ean adierazi zuten aldi baterako Fedearen administrazioaren ardura hartuko zutela.[32] Horretarako, bederatzi kide aukeratu zituzten Haifako Baháʼí Munduko Erdigunean jarduteko; talde horri Zaintzaileak (Custodians) izena eman zitzaion.[32] Haien eginkizuna Baháʼí komunitatearen administrazioa koordinatzea izan zen 1963an Justizia Etxe Unibertsala lehen aldiz hautatu zen arte.

Itzulpenak eta idazlanak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Shoghi Effendiren gutuna, 1919, ʻAbdu'l-Baháren idazkari-lanetan ari zela

Shoghi Effendik idazlan ugari sortu zituen ingelesez eta persieraz.[5] ʻAbdu'l-Bahák Baháʼí Fedearen zaindari izendatu zuenean, Baháʼu'lláh eta ʻAbdu'l-Bahá-ren idazkien interpretazio autoritatiboa egiteko ardura ere eman zion.[5] Baháʼí tradizioaren arabera, haren interpretazioak lotesleak dira doktrina-arazoetan, eta horregatik haren idazkiek garrantzi handia dute Baháʼí pentsamendu garaikidean. Shoghi Effendik Baháʼu'lláh-en testu nagusietako hainbat itzuli zituen ingelesera. Horien artean daude Hitz Ezkutuak (1929), Kitáb-i-Íqán (Ziurtasunaren Liburua) (1931), Bahá'u'lláh-ren Idazlan Hautatuak (1935) eta Otsoaren semearentzako gutuna (1941).[5] Halaber, Egunsentiaren urratzaileak bezalako testu historikoen itzulpena ere zuzendu zuen.[5] Haren itzulpenek eragin handia izan zuten Baháʼí terminologia estandarizatzeko eta ondorengo itzulpenetarako erreferentzia bihurtu ziren.[5] Shoghi Effendiren idazlan gehienak mundu osoko Baháʼíei zuzendutako gutun eta mezuak izan ziren. Orain arte 17.500 gutun inguru bildu dira,[5] nahiz eta guztira 34.000 testu inguru idatzi zituela kalkulatu den.[34] Testu horiek gai askori buruzkoak dira: Baháʼí administrazioa, historia, doktrina, moralitatea, nazioarteko hedapen-planak edo komunitatearen antolaketa, besteak beste.[5] Haren gutun luze eta ezagunenen artean daude The World Order of Baháʼu'lláh (Bahá'u'lláh-ren Ordena Berria), The Advent of Divine Justice (Jainkozko Justiziaren Etorrera) eta The Promised Day is Come (Agindutako Eguna iritsi da).[5] Horiez gain, Baháʼí pertsona garrantzitsuen nekrologiak ere idatzi zituen, eta hainbat gutun-bilduma argitaratu ziren geroago liburu moduan.[5] Shoghi Effendik idatzitako liburu bakarra God Passes By (Jainkoa igarotzen da) izan zen, 1944an argitaratua, Bábí eta Baháʼí mugimenduen lehen mendeurrena ospatzeko.[5] Ingelesez idatzitako lan horrek mugimenduaren lehen mendeko interpretazio historikoa eskaintzen du; geroago persierazko bertsio laburrago bat ere argitaratu zen.[5]

Ondoregotza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ʻAbdu'l-Bahá hil ondoren, 1921ean, Baháʼí komunitatearen antolaketa administratiboak forma instituzional zehatzagoa hartu zuen. Eredu horretan bi autoritate nagusi aurreikusten ziren: alde batetik Zaindaria, interpretazioari lotutako eginkizunekin; eta bestetik Justizia Etxe Unibertsala, legegintza-esparruko erakunde gorena.[35]

ʻAbdu'l-Baháren testamentuak Shoghi Effendi izendatu zuen Baháʼí Fedearen lehen Zaindari. Kargu horretan, Baháʼí idazki nagusien interpretazio autoritatiboa egiteko eskumena izan zuen, bai eta Baháʼí administrazio-sistemaren garapenari buruzko orientabide orokorrak ematekoa ere.[36][30]

Baháʼí idazkien arabera, Zaindaria Baháʼu'lláh-ren gizonezko ondorengoen artetik izendatua izan behar zen, eta aurreko Zaindariak bere bizitzan bertan aukeratu eta izendatu behar zuen, Baháʼí erakunde nagusietako ordezkarien onespenarekin.[30][37]

Shoghi Effendi hil zenerako, ordea, Baháʼu'lláh-ren gizonezko ondorengo guztiak ʻAbdu'l-Bahák edo Shoghi Effendik berak Itun-hausletzat izendatuak zituzten, eta, ondorioz, ez zegoen baldintzak betetzen zituen hautagairik.[32]

Shoghi Effendi 1957an hil zen ondorengo Zaindaririk izendatu gabe. Egoera horren aurrean, Kausaren Eskuek behin-behineko administrazioa hartu zuten beren gain, eta geroago Justizia Etxe Unibertsalak adierazi zuen Baháʼí idazkien arabera ezinezkoa zela Zaindari berri bat izendatzea.[37][32]

Horrenbestez, Shoghi Effendi izan zen Baháʼí Fedearen lehen eta azken Zaindaria.[38]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Shoghi Effendiren hilobiko zutabean 1896ko martxoaren 3an jaio zela agertzen zen arren haren emazteak idatzitako agiriak aurkitu zituen 1897ko martxoaren 1ean jaio zela ziurtatuz.
  2. ↑ Effendi turkierazko begirune titulua da. 'Shoghi Effendi' , ingelesezko Sir tituluaren baliokidea izango litzateke.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Rabbani 1957.
  2. ↑ Giachery 1973, 205 or. .
  3. 1 2 3 4 Momen 2011.
  4. 1 2 Hartz 2009, 13 or. .
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Smith 2000.
  6. 1 2 3 4 Hartz 2009, 78-85 or. .
  7. ↑ Smith 2000, 175-177 or. .
  8. 1 2 Bergsmo 1991.
  9. ↑ Stockman 2022, 79, 105 or. .
  10. ↑ Rabbani 2000.
  11. ↑ Rabbani 2000, 1–3 or. .
  12. ↑ Rabbani 1969, 20 or. .
  13. ↑ Smith 2000, 16-18 or. .
  14. ↑ Rabbani 2000, 11–18 or. .
  15. ↑ Rabbani 2000, 16–18 or. .
  16. ↑ Smith 2000, 314–315 or. .
  17. ↑ Rabbani 2000, 19–21 or. .
  18. ↑ Rabbani 2000, 21 or. .
  19. 1 2 Khadem 1999.
  20. ↑ Rabbani 2000, 35–36 or. .
  21. ↑ Rabbani 2000, 37–39 or. .
  22. ↑ Smith 2000, 315–316 or. .
  23. ↑ Rabbani 2000, 40–43 or. .
  24. ↑ Smith 2000, 316 or. .
  25. ↑ Rabbani 2000, 8 or. .
  26. 1 2 Adamson 2007, 24 or. .
  27. ↑ Rabbani 1988.
  28. 1 2 NY Times 1956.
  29. ↑ Meizler 2016.
  30. 1 2 3 4 Smith 2000, 169–170 or. .
  31. 1 2 Johnson 2020, xxx or. .
  32. 1 2 3 4 5 Johnson 2020, 8–18 or. .
  33. ↑ Momen 2003, §G.2.e.
  34. ↑ Stockman 2013, 3 or. .
  35. ↑ Smith 2000, 169–170, 346–350 or. .
  36. ↑ Hartz 2009, 73–76 or. .
  37. 1 2 Momen 2003.
  38. ↑ Smith 2000, 170 or. .

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Shoghi_Effendi&oldid=10955945"(e)tik eskuratuta