Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Turkiera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Turkiera
Türkçe
Map of Turkish Language.png
Datu orokorrak
Lurralde eremua Turkia, Zipre, Bulgaria, Grezia, Errumania, Mazedonia, Moldavia, Siria, Montenegro, Azerbaijan, Albania, Bosnia-Herzegovina, Serbia, Errusia, Turkmenistan, Uzbekistan.
Etorkin talde nagusiak: Alemania, Ameriketako Estatu Batuak, Austria, Belgika, Erresuma Batua, Frantzia, Herbehereak, Kanada, Suedia, Suitza,
Hiztunak ~60 milioi jatorrizko hiztun, ~75 milioi guztira
Rankinga 19-21. Italiera eta Urduarekin lehia estuan
Ofizialtasuna Turkia, Zipre, Kosovo (eskualde batean), Mazedonia (zenbait udalerritan), Errumania (gutxiengo hizkuntzatzat aintzatetsia)
Eskualdea Turkia, Zipre, Balkanak, Kaukasoa
Araugilea Türk Dil Kurumu (Turkiako Hizkuntza Elkartea)
Hizkuntza familia
entitate
objektu
objektu abstraktu
Languoid
hizkuntza
giza hizkuntza
Hizkuntza ural-altaikoak
Altaitar hizkuntzak
Turkiar hizkuntzak
Oghuz hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza eta hizkuntza eranskari
Modu gramatikalak mirative Itzuli
Kasu gramatikalak instrumental
Alfabetoa Turkish alphabet Itzuli eta Arabiar alfabeto
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 tr
ISO 639-2 tur
ISO 639-3 tur
Ethnologue tur
Glottolog nucl1301
Wikipedia tr

Turkiera[1][2] turkiar hizkuntza bat da, berez Turkian, Zipren, Bulgarian eta antzinako Otomandar Inperioko herrialdeetan hitz egiten dena, bai eta Europar Batasunera eta Amerikara emigratutako milioika turkiarrek ere darabiltena.

Turkieraren berezko ezaugarri nabarmenenak bokalen harmonia eta aglutinazioa dira. Hitzen oinarrizko ordena subjektua-objektua-aditza da. Ez dauka izen klaserik ez eta genero gramatikalik ere. Tratamenduaren erabilera garrantzitsua da, batez ere ohorezko trataera. Bigarren pertsonako izenordainak erabiltzen dira gizalege maila desberdinak, distantzia soziala, adina edo senidetasuna adierazteko.

1928az geroztik, latindar alfabetoa erabilita idazten da, arabiarraren ordez, Kemal Atatürken ekimenez.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Turkiar hizkuntzak»
Aitzinako turkieraz idatzitako testua, antzinako turkiar alfabetoa erabilita idatzitakoa (VII. mendea). Kyzyl, Errusia

Turkiar hizkuntzen % 40 inguruk turkiera hitz egiten dute. Turkierak dituen ezaugarri nagusiak (bokalen harmonia, aglutinazioa eta genero gramatikalaren falta) turkiar hizkuntza guztietan ageri dira. Guztira 30 hizkuntza bizik osatzen dute taldea eta Europako ekialdean, Asiako erdialdean eta Siberian hitz egiten dira.

Turkiar hizkuntzen baitan, turkiera oghuz hizkuntzen azpimultzokoa da. Elkarrekiko ulermen maila handia dute turkieraren eta gainera oghuz hizkuntzen artean (azerbaijanera, turkmenera, qashqaiera, gagauzera).

Alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • A / a (euskaraz bezala).
  • B / b
  • C / c Italierazko giro edo ingelesezko George bezala.
  • Ç / ç Euskarazko tx bezala
  • D / d
  • E / e .
  • F / f
  • G / g
  • Ğ / ğ Ez da ahoskatzen: aurreko bokala luzatzen du.
  • H / h Behe-nafarrerazko hor bezala.
  • I / ı (punturik gabeak) "i"ren antzekoa baina mihia atzealdera eramanik.
  • İ / i (biak ere puntudunak) Euskaraz bezala.
  • J / j Frantsesezko janvier edo katalanezko Jordi bezala.
  • K / k
  • L / l
  • M / m
  • N / n
  • O / o
  • Ö / ö Frantsesezko feu edo alemanezko Köhler izenetan bezala.
  • P / p
  • R / r Euskarazko ere bezala.
  • S / s Euskarazko zu bezala.
  • Ş / ş Xabier bezala.
  • T / t
  • U / u
  • Ü / ü Zubererazko ü, dügü aditzean bezala.
  • V v Frantsesezko vie izenean bezala.
  • W / w Bakarrik atzerriko hitzetan.
  • X / x Bakarrik atzerriko hitzetan; bestela, "ks" idazten da. Adibidez: taksi (taxia), Meksika (Mexiko).
  • Y / y Euskarazko iaio adjektiboan bezala.
  • Z / z Zubererazko deusik edo frantsesezko zéro bezala.

Esamolde eta hitzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Acı (Janari) mina
Açık Zabalik, irekita
Araba Kotxe
Arkadaş Lagun, adiskide
Ateş Su
Balık Arrain
Baskça Euskara
Ben Ni
Çok iyi Oso ona, oso ondo
Evet Bai
Günaydın Egun on
Hayır Ez
İsminiz ne? Nola duzu izena?
İyi akşamlar Arratsalde on
İyi geceler Gabon
Nasılsın? Zer moduz? Zelan?
Nerelisiniz? Nongoa zara?
Kaç yaşındasınız? Zenbat urte duzu?
Kapalı Itxita
Sen Zu
Su Ur
Teşekkürler Eskerrik asko
Yemek Jan

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Turkierazko literatura»

Erdi Aroan Nezami eta Jami olerkariak nabarmendu ziren, eta ondorengo mendeetakoak dira Baki, Nefi eta Nedim idazleak, poesia arloan ere bai.

Idazle garaikideen artean, Yasar Kemal eta Orhan Pamuk aipatzekoak dira.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Turkiera Aldatu lotura Wikidatan
Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.