Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Txerri

Wikipedia, Entziklopedia askea

Txerri
Sow with piglet.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaArtiodactyla
FamiliaSuidae
GeneroaSus
EspezieaSus scrofa
Azpiespeziea Sus scrofa domesticus
Erxleben, 1777
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuak Txerriki, pig nail (en) Itzuli, pork liver (en) Itzuli, knuckle (en) Itzuli, pig's bladder (en) Itzuli, pork fat crackling (en) Itzuli, pig's intestine (en) Itzuli eta pork tail (en) Itzuli

Txerria edo urdea (Sus scrofa domesticus) Suidae familiako ugaztun bat da, Sus scrofa basurdearen azpiespeziea. Txerri emeari urdanga ere deitzen zaio. Orain dela 5.000 urte egin zuten abere eta mundu guztitik zabaldua dago.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri, txarri eta zerri formen artean, txerri hobesten du Hiztegi Batuak[1], txarri Mendebaldekoa delarik eta zerri Iparraldeko eta Nafarroako markaz agertzen delarik[2]. Urde forma ere hedatua da euskaraz. Ordotsa, berriz, txerri arra da, batzuetan zikiratua, baina aldiz, ernaltzeko hazten bada, apote, aketz edo herauts terminoekin ere ezagutzen da arra.

Beste termino asko erabili izan dira euskaraz, asko eufemistikoak, hala nola bilobeltz edo lau-oineko[3].

Era berean, terminoa eta bere ahaideak zikintasunaren sinonimo dira gizakiei esatekotan, hala nola "zerri urdea!" esamoldean[1].

Txerrikiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri haragia urdaiazpikoa, txorizoa edota saltxitxa egiteko erabiltzen da.

Nahiz eta txerri gehienak haragia lortzeko egiten diren, batzuk larruki leuna lortzeko ere erabiltzen dira, baita ile gogor batzuk (zurdak), txarrantxa edo eskuila lortzeko ere.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerriak orojaleak dira, beraz elikatzeko errazak dira, baserri askotan sukaldeko soberakinak beren elikaduraren parte dira eta askatasunean beren kumeak jatera iritsi daitezke.

Txerriak goi-guruina ez duten ugaztun bakarrak dira, horregatik bustitzen dira sarritan, bereziki klima beroetan. Ez badira nahikoa bustitzen bere azala gaiztotu daiteke, eta askotan baserrietan ur garbirik ez dutenez lokatzean nahiz simaurrean bustitzen dira. Pertsona zikinei "txerri" deitzen zaie irain gisa.

Oso usaimen ona dute, eta Europako herrialde askotan trufak aurkitzeko erabiltzen dira.

Txerri arraza Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerriak bizantziarren garaian atzerritik ekarri zituzten penintsulara, tokiko basurdeekin elkartuz.

Euskal Herrian bertako hiru txerri arraza ezagunak izan dira garai historikoetan, haietatik euskal txerria arrazak irauten du gaur egun eta Gasteizko muturmotz txerria zein Baztango txerria desagertu ziren joan den mendean.

Kanpoko arrazak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Vietnamgo txerri arraza

Euskal Herritik kanpora ere hainbat txerri arraza daude, horietatik ezagunenetakoa Vietnamgo txerria izanik, bere itsura eta kolorearengatik.

Arrazen artean hauek dira nagusiak:

1992. urtean Goizueta herriko baserri bateko txerri hilketa.
  • Vietnamgo txerria

Txerriak klima epel eta erditropikoetara egokituta daude eta mundu osoan zehar honela banatzen dira: Txina –454 milioi txerri, Estatu Batuak – 59 milioi, Brasil – 29 milioi, Alemania – 25 milioi, eta Espainia – 23 milioi.

Txerri hilketa Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Txerriboda»

Txerri-hiltzea[4] edo txerriboda[5] (bizkaieraz: txarriboda, eta nafarreraz: zerri hiltzea edo zerriboda) antzina San Martin egunez Euskal Herriko baserrietan gauzatu ohi zen txerri hilketa zen. Gaur egun jada leku gutxitan eta oso urri egiten da, gehienetan erakustaldietan edota familia biltzen denean. Jarduera honen helburua negura begira baserriko biltegia behar zen haragiz hornitzekoa zen. Txerria hil ondoren, oihuta zen auzokideekin, normalean txerria hiltzen laguntzen zutenak, otordu bat egitea.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus Noiz kontsultatua: 2019-10-07.
  2. «OEH - Bilaketa - OEH» www.euskaltzaindia.eus Noiz kontsultatua: 2019-10-07.
  3. (Gaztelaniaz) «CERDO - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus Noiz kontsultatua: 2019-10-07.
  4. «Zehazki - UPV/EHU» www.ehu.eus Noiz kontsultatua: 2021-02-28.
  5. «txerriboda - Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa» www1.euskadi.net Noiz kontsultatua: 2021-02-28.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]