Txerriki

Wikipedia, Entziklopedia askea
Txerriki
Haragi eta red meat (en) Itzuli
Pork loin ham 2.jpg
Historia
Honen produktuaTxerri

Txerrikia, txerri-okela edo txerri-haragia[1], Ipar Euskal Herrian urdaia ere deitua, gizakiak jateko prestatzen den txerriaren haragia da. Prestaketarako aukeratzen den haragia eta prestatzeko modua zein diren, txerri-solomoa, urdaia, lukainka, txistorra, odolkia (txerriaren odolarekin egiten da, haragirik gabe), urdaiazpikoa, txorizoa, saltxitxoia, saltxitxa eta beste zenbait produktu biltzen dira txerrikien multzoan. Munduan gehien kontsumitzen den haragietako bat da. Nahiz eta erlijio batzuk debekatua izan, animali honen kontsumoa debekatua izan, islamismoak adibidez . Gainera, gehien aprobetxatzen deen okeletako bat da, izan ere, animaliaren gorputzeko atal gehienak erabiltzen dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerriak lehen aldiz Mesopotamian etxekotu ziren K.A. 13.000. urtean.

Txarkuteria da okelaz arduratzen den sukaldaritzaren adarra txerritik adibidez, hirugiharra, urdaiazpikoa, saltxitxak... Produktu hauek berez haragiak gehiago irauteko asmatu ziren, hozte sistemak asmatu baino lehen. XV. mendean, Frantzian, tokiko gremioek merkatariak arautu zituzten hiri bakoitzeko elikagaien industrian. Txarkuteria produzitzen zuten gremioei charcutiers deritzo. Gremio honetako partaideek jaki prestatuak, gazituak edo lehortuak saltzen zituzten, hau eskualdetik eskualdera aldatzen zen. Charcutier-ek hainbat jaki prestatzen zituzten, saltxitxak eta hirugiharra adibidez.

Zatikatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Txerri burua. hainbat zati jangarri ditu belarria adibidez.
  • Kokospea.
  • Solomoa. Seigarren gerri ornotik haratago kokatua.
  • Bularra
  • Saiheskia
  • Txuleta
  • Azpizuna. Gerrialdeko saihetsetan kokatua, osorik saltzen den zatia da, nerbiorik gabe ateratzen den zati urtsu da
  • Urdaia
  • Besoa
  • Urdaiazpikoa
  • Ukondoa
  • Eskua. Zati likatsuena kontsideratua.
  • Txintxorta

Kontsumoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen aipatu bezala, txerria munduan gehien kontsumitzen den haragietako bat da. Ondorioz munduan zehar errezeta pila bat daude, famatuena Espainiako urdaiazpikoa, txerriaren atzeko hankez eginikoa. Feijoada, Brasilgo plater nazionala (Portugalen ere egiten dena).

Munduko produktore handienak 2017[2]
Maila Herrialdea Produkzioa

(t-etan)

1 Txina 54518000
2 Estatu Batuak 11611177
3 Alemania 5505572
4 Espainia 4298893
5 Brasil 3824682
6 Vietnam 3733349
7 Errusia 3529610
8 Kanada 2141807
9 Frantzia 2136276
10 Polonia 2047800
11 Filipinak 1837273
12 Danimarka 1532387
13 Italia 1466949
14 Herbehereak 1455677
15 Mexiko 1441851
16 Hego Korea 1280000
17 Japonia 1272257
18 Belgika 1044561
19 Birmania 960555
20 Thailandia 902330

Sukaldaritzan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerrikiak kozinatzeko modu desberdin asko ditu, kultura bakoitzak bere moduan kozinatzen du.

Ketuta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ketutako txerri haragiaren hainbat adibide daude, urdaiazpikoa, (Ohian Beltzeko urdaiazpikoa), hirugiharra, eta txuletak ketu daitezke.

Labean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Labean kozinatzeko modu asko ezagutzen dira, horietako oso ezaguna Gaztela eta Leoneko gastronomian, txerri-kume gazte oso bat erabiltzen da, labean sartuta.

Erreta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xerrak, eskalopeak, gehienetan parrilan, erreta, beteta edo zartaginean frijitua egiten dira.

Hestebeteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri haragi gehienetan hestebete moduan jaten da, saltxitxak, txorizoa, salamia, eta odolkia adibidez.

Frijitua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Venezuelan, oso ohikoa da txerri frijitzea, eta beste hainbat janarik lagunduta. Baina bestela txuletak askotan frijitzen dira.

Gatzetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri okela gatzetan jartzea kontserbazio metodo bezala oso erabilia izan zen XVIII. mendeko marinel europarren artean. Gaur egun gatzetan aurkitzen diren janari gehienak saiheskia eta urdaia dira.

Gisatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri haragia, batzuetan ere gisatzen da, hainbat barazkirekin.

Baporean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kozinatzeko modu hau Txileko gastronomian oso erabilia da

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragiaren mioglobinaren kantitatearen ondorioz, haragia gorri ikusten dugu kozinatu aurretik. Baina tenperatura altuetan jarri eta gero zuriagoa bihurtzen da.

Gaixotasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerrikia kontsumitzeagatik gaixotasun batzuk har litezke txerri-tenia eta trikinosia adibidez. Gaixotasun hauek txerri produktuak gordinik kontsumituz gero har daitezke, baina txerria gordinik kontsumitzen da Erdialdeko Europan, eta Ekialdeko Europan horregatik Ekialdeko Europako herrialdeetan trikinosia hartzeko arrisku gehiago dago.[3]

  • Txerri-tenia: Txerri tenia edo zizare nagusia, txerrien hesteetan ahazten den parasito bat da. Tenperatura altuetan kozinatuz gero hiltzen da, horregatik gordinik janez gero, edo kontrol sanitariorik ez badu pasa parasito hau gizakien hesteetara igaro daiteke
  • Trikinosia: Txerri okela gordinik, gutxi kozinatua eta osasun kontrolik igaro ez duenik jan ez gero gaixotasun hau har daiteke. Okela irakiten dagoen uretan sartzea gomendatzen da guztiz kozinatu arte, izan ere, honela bakarrik hilko da Trichinella (gaixotasuna sortzen duen parasitoa). Haragia zuzenean frijitzeak ez du parasitoa hilko.

Bi gaixotasun horietaz aparte, txerriek beste hainbat gaixotasun eduki ditzakete, Yersinia enterocolitica,adibidez, gastroenteritisaren kausa nagusia. Horretaz aparte, zerriek ere hepatisis E ere eduki dezakete, hau normalen normalean klima epela duten herrialdeetan gertatzen da. Gaixotasun hau txerrietatik gizakietara transmititu daiteke.[4]

Erlijio-debekuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri haragia jatea erlijio abrahamikoetan dago debekatua. Esandakoa nagusiki ondorengoek dute debekatua:

Kristautasunari dagokionez, Biblian txerria jatea ere debekatzen da,izan ere, 14:3-8 Deuteronimoaren arabera "Ez duzu ezer nazkagarririk jango. Hauek dira jan ditzakezuen animaliak: idia, ardia, ahuntza, oreina, gazela, orkatza, basahuntza, antilopea eta basharia. Eta apatx zatitua duen edozein animalia, bi zatitan hazia duena eta hausnartzen duena, jan ahal izango duzue. Baina hauek ez duzue jaten hausnarketan ari direnen artean edo bular-muturra bitan zatituta dutenen artean: gamelua, untxia eta damana; izan ere, hausnarketan ari diren arren, ez dute bular-muturra zatituta; zuentzat, berriz, lohiak izango dira. Eta txerriak, apatxak zatituta dituen arren, ez du zurrumurrurik egiten, mundiala izango da zuentzat. Ez duzue haren haragia jango, ezta haren gorpuak ukituko ere".

Baina, kristau askorentzat, bai protestanteentzat eta katolikoentzat Paulok Kolosarrei Gutunean (2-16) esandako esaldi bat erabakigarria da, honakoa: "Inork ez zaitzala jan-edanean epaitu". Baina bazegoen lege bat kristauei haragia urteko ostiral guztietan jatea debekatzen ziena (txerriarena barne). Gaur egun debeku hori Ostiral santuan, Hausterre-egunean eta Garizuman.

Eliza protestante batzuk (Zazpigarren Eguneko Eliza Adbentistak adibidez) ez dute txerri haragia kontsumitzen uzten.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
  2. «FAOSTAT» www.fao.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-05).
  3. «Risk of trichinosis from locally produced raw sausages from Eastern Europe - BfR» www.bfr.bund.de (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
  4. Satou, Kunio; Nishiura, Hiroshi. (2007-05-10). «Transmission dynamics of hepatitis E among swine: potential impact upon human infection» BMC Veterinary Research 3 (1): 9. doi:10.1186/1746-6148-3-9. ISSN 1746-6148. PMID 17493260. PMC PMC1885244. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]