Txerriki

Wikipedia, Entziklopedia askea
Txerriki
haragi eta red meat (en) Itzuli
Pork loin ham 2.jpg
Historia
Honen produktuaTxerri


Txerria edo urdea Suidae familiako ugaztun bat da, sus scrofa basurdearen azpiespeziea. Txerri emeari urdanga ere deitzen zaio. Orain dela 5.000 urte etxekotu zen eta mundu guztian zabaldua dago.,

Txerri-okela edo txerri-haragia[1], Ipar Euskal Herrian urdaia ere deitua, gizakiak jateko prestatzen den txerriaren haragia da. Prestaketarako aukeratzen den haragia eta prestatzeko modua zein diren, txerri-solomoa, urdaia, lukainka, txistorra, odolkia (txerriaren odolarekin egiten da, haragirik gabe), urdaiazpikoa, txorizoa, saltxitxoia, saltxitxa eta beste zenbait produktu biltzen dira txerrikien multzoan. Munduan gehien kontsumitzen den haragietako bat da. Nahiz eta erlijio batzuk debekatua izan, animali honen kontsumoa debekatua izan, islamismoak adibidez . Gainera, gehien aprobetxatzen deen okeletako bat da, izan ere, animaliaren gorputzeko atal gehienak erabiltzen dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerriak lehen aldiz Mesopotamian etxekotu ziren K.A. 13.000. urtean.

Txarkuteria da okelaz arduratzen den sukaldaritzaren adarra txerritik adibidez, hirugiharra, urdaiazpikoa, saltxitxak... Produktu hauek berez haragiak gehiago irauteko asmatu ziren, hozte sistemak asmatu baino lehen. XV. mendean, Frantzian, tokiko gremioek merkatariak arautu zituzten hiri bakoitzeko elikagaien industrian. Txarkuteria produzitzen zuten gremioei charcutiers deritzo. Gremio honetako partaideek jaki prestatuak, gazituak edo lehortuak saltzen zituzten, hau eskualdetik eskualdera aldatzen zen. Charcutier-ek hainbat jaki prestatzen zituzten, saltxitxak eta hirugiharra adibidez.

Gaixotasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerrikia kontsumitzeagatik gaixotasun batzuk har litezke txerri-tenia eta trikinosia adibidez. Gaixotasun hauek txerri produktuak gordinik kontsumituz gero har daitezke, baina txerria gordinik kontsumitzen da Erdialdeko Europan, eta Ekialdeko Europan horregatik Ekialdeko Europako herrialdeetan trikinosia hartzeko arrisku gehiago dago.[2]

  • Txerri-tenia: Txerri tenia edo zizare nagusia, txerrien hesteetan ahazten den parasito bat da. Tenperatura altuetan kozinatuz gero hiltzen da, horregatik gordinik janez gero, edo kontrol sanitariorik ez badu pasa parasito hau gizakien hesteetara igaro daiteke
  • Trikinosia: Txerri okela gordinik, gutxi kozinatua eta osasun kontrolik igaro ez duenik jan ez gero gaixotasun hau har daiteke. Okela irakiten dagoen uretan sartzea gomendatzen da guztiz kozinatu arte, izan ere, honela bakarrik hilko da Trichinella (gaixotasuna sortzen duen parasitoa). Haragia zuzenean frijitzeak ez du parasitoa hilko.

Bi gaixotasun horietaz aparte, txerriek beste hainbat gaixotasun eduki ditzakete, Yersinia enterocolitica,adibidez, gastroenteritisaren kausa nagusia. Horretaz aparte, zerriek ere hepatisis E ere eduki dezakete, hau normalen normalean klima epela duten herrialdeetan gertatzen da. Gaixotasun hau txerrietatik gizakietara transmititu daiteke.[3]

Erlijio-debekuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri haragia jatea erlijio abrahamikoetan dago debekatua. Esandakoa nagusiki ondorengoek dute debekatua:

Kristautasunari dagokionez, Biblian txerria jatea ere debekatzen da,izan ere, 14:3-8 Deuteronimoaren arabera "Ez duzu ezer nazkagarririk jango. Hauek dira jan ditzakezuen animaliak: idia, ardia, ahuntza, oreina, gazela, orkatza, basahuntza, antilopea eta basharia. Eta apatx zatitua duen edozein animalia, bi zatitan hazia duena eta hausnartzen duena, jan ahal izango duzue. Baina hauek ez duzue jaten hausnarketan ari direnen artean edo bular-muturra bitan zatituta dutenen artean: gamelua, untxia eta damana; izan ere, hausnarketan ari diren arren, ez dute bular-muturra zatituta; zuentzat, berriz, lohiak izango dira. Eta txerriak, apatxak zatituta dituen arren, ez du zurrumurrurik egiten, mundiala izango da zuentzat. Ez duzue haren haragia jango, ezta haren gorpuak ukituko ere".

Baina, kristau askorentzat, bai protestanteentzat eta katolikoentzat Paulok Kolosarrei Gutunean (2-16) esandako esaldi bat erabakigarria da, honakoa: "Inork ez zaitzala jan-edanean epaitu". Baina bazegoen lege bat kristauei haragia urteko ostiral guztietan jatea debekatzen ziena (txerriarena barne). Gaur egun debeku hori Ostiral santuan, Hausterre-egunean eta Garizuman.

Eliza protestante batzuk (Zazpigarren Eguneko Eliza Adbentistak adibidez) ez dute txerri haragia kontsumitzen uzten.

Txerri haragiaren produkzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen aipatu bezala, txerria munduan gehien kontsumitzen den haragietako bat da. Ondorioz munduan zehar errezeta pila bat daude, famatuena Espainiako urdaiazpikoa, txerriaren atzeko hankez eginikoa. Feijoada, Brasilgo plater nazionala (Portugalen ere egiten dena).

Munduko produktore handienak 2017[4]
Maila Herrialdea Produkzioa

(t-etan)

1 Txina 54518000
2 Estatu Batuak 11611177
3 Alemania 5505572
4 Espainia 4298893
5 Brasil 3824682
6 Vietnam 3733349
7 Errusia 3529610
8 Kanada 2141807
9 Frantzia 2136276
10 Polonia 2047800
11 Filipinak 1837273
12 Danimarka 1532387
13 Italia 1466949
14 Herbehereak 1455677
15 Mexiko 1441851
16 Hego Korea 1280000
17 Japonia 1272257
18 Belgika 1044561
19 Birmania 960555
20 Thailandia 902330

Txerri haragiaren ezaugarri nutrizionalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragi guztien moduan, kalitate biologiko bikaineko proteinak ditu %18 inguru. B taldeko bitaminak ere nagusi. Mineraletan fosforoa, zinka, potasioa, burdina eta magnesioa bereziki. Koipeak ere badituenez kcal 225 inguru 100 g. ko. Hala ere, txerri haragia neurrian jatea komeni da, bere gantzak kolesterol ugari baitu.

Txerri haragiaren kalitatea erabakitzen duten faktoreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adina: Txerriaren adinak kolorean, zaporean, gogortasunean eta bestelako faktore batzuetan eragingo du.

Arraza: Arraza mota bakoitzak bere berezitasunak ditu.

Elikadura: Animaliak bere bizitzan izan duen elikadurak haren haragiaren zaporea baldintzatuko du.

Bizitza mota: Zelaian libre ibili denaren haragiak edo ukuilutik atera ez den animaliarenak ez dute zapore berdina izango.

Hilketa: Animaliaren hilketaren inguruko pasarte guztiek eragina izango dute haragi horren kalitatean. Nola izan den bidaia, deskantsua, estresa, odola ongi kendu zaion. Hil ondorengo beste manipulazioek ere haragi horren kalitatea baldintzatuko dute.

Adina eta sexuaren araberako txerriaren kalifikazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal txerria

Esne-txerrikumea: Jaio eta amaren bularra uzten duten bitartekoak.

Txerri gaztea: Urtebete duten txerriak

Bargasta edo txerria: Txerri gazte fina gizentzeko erabiliko dena.

Ordotsa: Gizendutako txerri arra, zikiratua edo gabea.

Ahardia: Gizendutako txerri eme zikiratua edo gabea.

Urdanga, Urdama, Txerrama: Umeak izateko erabiltzen den txerri emea

Urde edo apote: Umeak izateko erabiltzen den txerri arra.

Haragiaren osasun azterketa eta zigilatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Animalia bizirik dagoela, albaitero batek dagokion azterketak egin behar dizkio hiltzera bidali aurretik. Hil ondoren haragiak dagozkion seiluak jasoko ditu.

Zigiluaren marka, bero dagoen bitartean eta ezabaezina den tintaren bitartez egiten da. Marka maila komertzialaren arabera burutzen da.

  • S1: Haragi kalitate oneko animalia emeentzat.
  • S2: Bestelako animalia emeentzat.
  • V: Zikiratutako arrentzat.

Txerri haragiaren heltze eta ontzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragi guztiek hil ondoren heltzen eta ontzen denbora bat behar dute. Denbora horretan haragi hori “lasaitu” egingo da, PH a igo eta bigundu. Hil aurretik normalean animaliaren giharra uzkurtu egiten da, ontze garaian gihar hori “lasaitzen” saiatu behar da, eta horretarako denbora behar du. Haragia hil orduko jaten bada, gogorragoa egongo da. Animalia guztiek hil ondoren, gutxienez 48 ordu egon beharko dute hozkailuan

Haragien kontserbazioa eta ontzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragiaren kontserbazio moduan hiru mota bereiziko ditugu. Haragi freskoa, haragi hoztua eta haragi izoztua.

Haragi freskoa: Animalia hil ondoren, 2ºC tenperaturan eta %85 hezetasun mailan mantentzen da.

Haragi hoztuak: Haragia -6 C mantentzen da eta 2 edo 3 hilabete izan arte jatea izango da.

Haragi izoztuak: Okela -18ºC azpitik mantentzen da eta urtebete arte eduki daitezke.

Txerri arraza nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Txerria.

Txerri txuria.

Iberiar txerria.

Mallorkako beltza txerria.

Txerri haragiaren kategoria komertzialak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estra edo gorena: Solomoa eta azpizuna.

Lehen mailakoa: Izterra, giltzurrun aldeko txuletak, erdi aldeko txuletak.

Bigarren mailakoa: Besoa, Lepoaldeko txuletak.

Hirugarren mailakoa: Saiheskia, hirugiharra, urdai edo xingarra.

Txerri haragi zati nagusiak edo zatikatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpizuna: Atzealdeko solomo saiheskiaren barrualdean hezurrera itsatsita dago. Estra kategoriako piezatzat jotzen da. Haragi zati luzea eta zilindrikoa da. Normalean, xerratxo lodi eta finetan moztu eta plantxan prestatzen da.

Solomo: Txerriaren bizkar osoa, hezurgabetuta. Normalean plantxan xerratuta edo labean osoa erreta prestatzen da. Baina gisatua edo salteatua ere presta daiteke. Urdaitegirako ere erabiltzen da.

Bizkarraldeko txuletak: Txerriaren bizkar osoa, hezurrarekin. Lepo aldekoa, erdikoa eta itsas aldekoa izan daiteke. Erdi aldekoak dira preziatuenak, hezurra dutenak. Plantxan edo parrilan presta daitezke.

Txerri sahieskia: Txerriaren txuleta hezurraren amaiera dugu. Plantxan, parrilan egosita hornigai moduan.... presta daiteke.

Urdaiazpiko: Txerriaren izterra, normalean urdaitegirako erabiltzen dira, egosita, gazituta.....hala ere xerretan erreta plantxan, osorik labean edo gisatuta ere presta daiteke.

Ukondo: Izterrekoa edo besokoa, normalean egosita edo erreta jaten da.

Hanka: Txerri hanken haragia oso likatsua da, normalean, egosita saltsan, beteak edo urdaitegirako erabiltzen direnak.

Hirugihar: Saiheskitik behera tripa aldean dagoen zatia. Gazituta, plantxan edo parrilan egiteko freskoa edo ketu ondoren plantxan edo parrilan egiteko.

Urdai edo xingar: Tripako gantz kopuru handiko zatia. Gazituta edo freskoan, normalean, eltzeko edo lekale ugariri zaporea emateko erabiltzen da. Bertatik txerri gantza ere ateratzen da. Garai batean koipea kozinatzeko edo azkenburukoak prestatzeko asko erabiltzen zen.

Buru eta Lepape: Dena aprobetxatzen da, muturra, belarria, mingaina, masaila, garuna, lepapea...Oso likatsua da eta masaila izan ezik, normalean, urdaitegirako erabiltzen da. Masaila berriz, erreta edo gisatuta prestatzen da.

Presa: Lepoaren eta besoaren gainean aurkitzen da. 500 eta 700g bitarteko pisua duen zati koipetsua dugu. Xerretan moztu eta plantxan edo parrilan prestatzen da.

Sekretu: 150 eta 200g bitartean pisatzen du, zati laua da, besoaren atzealdean aurki dezakegu, solomo eta urdaiaren artean. Hau ere xerratu eta plantxan edo parrilan egiteko erabiltzen da.

Luma: Zati luzea da, bizkarreko saiheski eta gantzaren artean dagoena. 70g eta 100g artekoa da. Xerratu eta plantxan edo parrilan prestatzen da.

Txerri haragiaren prestaketa sukaldean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri masail erregosi

Txerrikiak kozinatzeko modu desberdin asko ditu, kultura bakoitzak bere moduan kozinatzen du.

Txerri haragi ketuta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ketutako txerri haragiaren hainbat adibide daude, urdaiazpikoa, (Ohian Beltzeko urdaiazpikoa), hirugiharra, eta txuletak ketu daitezke.

Txerriki haragia parrillan errea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikatzaren berotasunean, eta honen ketan txerriki haragia erretzea, kanpotik txigortu eta kurruskari, barrutik samur eta heze utziz. Normalean, haragi zati bigunak prestatzen dira parrilan, plantxan presta ditzakegun berdinak, baina kasu honetan xerra lodiagoak moztuz: azpizuna, solomoa, txuleta, presa, sekretua, luma, saiheskia, hirugiharra.

Txerri haragi gehienetan hestebete moduan jaten da, saltxitxak, txorizoa, salamia, eta odolkia adibidez.

Txerri solomo betea

Txerriki haragia labean errea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Labean kozinatzeko modu asko ezagutzen dira, horietako oso ezaguna Gaztela eta Leoneko gastronomian, txerri-kume gazte oso bat erabiltzen da, labean sartuta. Txerriki haragia ongailuekin labe bero batean sartu, kanpotik kurruskari eta barrutik samurra eta hezea lortzea du helburu. Txerrikume osoa edo zatitua , saiheskia, izterra eta besoa, ukondoa, solomoa.

Txerriki haragia plantxan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bero zuzena duen plantxa edo zartagin oso bero baten gainean ondutako txerriki haragia erretzea, kanpotik txigortuta eta barrutik, xamur, heze eta bustia lortuz. Txerriki haragi zatiak plantxan egiteko parrilan egiteko baino txikiagoak moztu: azpizuna, solomoa, txuleta, presa, sekretua, luma, saiheskia, hirugiharra.

Txerriki haragi frijitua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Venezuelan, oso ohikoa da txerri frijitzea, eta beste hainbat janarik lagunduta. Baina bestela txuletak askotan frijitzen dira.

Oso beroa dagoen koipe ugaritan, txerriki haragia bere horretan edo estalita ( irineztatuta birrineztatuta...) bertan murgilduz eta kozinatze motza eginez, kanpotik zarakar gorritua sortu, eta barrutik bigun eta heze mantentzean datza. Txerrikien kasuan, edozein haragi zati erabiltzea izango dugu frijitzeko. Baina ohikoena bigunenak plantxan edo parrilan egiteko gordetzea izaten da. Izterra, giltzurrun aldeko txuletak, erdialdeko txuletak, besoa, lepoaldeko txuleta, solomoa, saiheskia...

Txerri haragia gatzetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerri okela gatzetan jartzea kontserbazio metodo bezala oso erabilia izan zen XVIII. mendeko marinel europarren artean. Gaur egun gatzetan aurkitzen diren janari gehienak saiheskia eta urdaia dira.

Txerri hanka saltsan

Txerri haragi gisatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txerriki haragiari lehenik, salteatze, frijitze edo erretze teknika aplikatuz txigortu egiten da, ondoren, ongailu eta lagungarriekin batera, ohiko egosketa burutu, bigundu arte. Lagungarriekin saltsa, nahi izanez gero, egin daiteke edo bere horretan utzi. Txerrikien kasuan gisatua egiteko bere edozein haragi zati erabiltzea badago, baina ohikoena bigunenak plantxan edo parrilan egiteko gordetzea izaten da. Izterra, solomoa, besoa eta saiheskia.

Txerri haragi erregosia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osagaiari lehenik, salteatu teknika eta ondoren, bere zukuarekin edo gehitutako ongailuarekin batera egosketa teknika aplikatzea da, Bere xamurtasunagatik, azpizuna erabil daiteke teknika hau aplikatzeko.

Txerri haragia baporean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kozinatzeko modu hau Txileko gastronomian oso erabilia da

Txerri haragi egosia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ur, salda, esne edo likido irakinaldiari esker osagaia egostea. Txerrikietan gehien egosiko diren prestaketak: txorizoa, odolkia, muturrak, hankak, izterra, ukondoa, besoa edo mondejua izango dira.

Txerri sahieski errea

Txerriki haragi konfitatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osagaia, olio edo gantzetan murgildu eta su baxuan denbora luzez egosteari esaten zaio. Kontserbaziorako erabiltzen diren konfitatzeei gatz ugari gehitzen zaie. Azpizuna, solomoa, saiheskia, izterra; berez, edozein txerri zati konfitatzea izango da.

Txerriki haragia hutsean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osagai nagusia, lagungarri eta ongailuekin, hutsean ontziratu ondoren, 60ºC-80ºC edo 100ºCtara, dagokion denboran egostea. Hainbat kasutan, ordu askotan. Txerrikume zatiak bereziki, saiheskia, izterrak, besoak erabiltzen dira modu honetan egiteko.

Haragiaren plantxan edo parrilan erretzeko puntuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gutxi eginiko haragiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragia plantxan edo parrilan jarri eta odola azalera azaldu baino lehenago buelta eman. Beste aldean berdina egin. Kanpoaldetik zarakar gorritua eta barrutik haragia guztiz gorria . Haragiaren erdian, 53-54ºC tenperatura izan behar du. Haragia modu horretan jan nahi bada, ezinbestekoa da aldez aurretik giro tenperaturan edukitzea.

Puntuan eginiko haragiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

57-58ºC: haragia lodiagoa edo finagoa plantxa beroan jarriko da, eta odola kanpora azaltzen hasi orduko buelta eman, beste aldea denbora laburragoan egin. Haragia kanpotik zigilatuta geratuko da, eta barrutik arrosa.

Ondo eginiko haragiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragia plantxan edo parrilan jarri eta odola azalera ongi ateratzen denean, buelta eman. Hemen berriro gauza bera egin. Haragiaren erdian 62-63ºC izan behar du.

Oso ondo eginiko haragiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragia plantxan edo parrilan jarri eta odola azalera ongi ateratzen utzi, eta buelta eman. Hemen berriro ere odola ongi ateratzen utzi. Haragiaren erdian 70ºC izan behar du.

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haragiaren mioglobinaren kantitatearen ondorioz, haragia gorri ikusten da kozinatu aurretik. Baina tenperatura altuetan jarri eta gero zuriagoa bihurtzen da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
  2. «Risk of trichinosis from locally produced raw sausages from Eastern Europe - BfR» www.bfr.bund.de (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
  3. Satou, Kunio; Nishiura, Hiroshi. (2007-05-10). «Transmission dynamics of hepatitis E among swine: potential impact upon human infection» BMC Veterinary Research 3 (1): 9. doi:10.1186/1746-6148-3-9. ISSN 1746-6148. PMID 17493260. PMC PMC1885244. (Noiz kontsultatua: 2021-05-07).
  4. «FAOSTAT» www.fao.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-05).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo esteka[aldatu | aldatu iturburu kodea]