Wikipedia, Entziklopedia askea
Asiako eskorpioia.

Eskorpioiak artropodoen taldeko animalia txiki batzuk dira, araknidoen familiakoak (lau hanka pare dituztelako), eta ziztada pozoitsua eman dezakete isatsean duten eztenarekin. Eskorpioiak ia mundu osoan aurki dezakegun animalia ornogabea da, intsektuen familiakoa. Ospe beldurgarria duten arren, eskorpioiek eginkizun ekologiko garrantzitsua betetzen dute harrapari gisa, intsektuen eta beste artropodo batzuen populazioak kontrolatuz. Hala ere, espezie batzuk mehatxu izan daitezke gizakientzat, bereziki pozoi indartsua dutenentzat

Bizi diren 1.400 eskorpioi espezie edo motetatik, 25 inguruk hil dezakete pertsona bat beren pozoiarekin. Dena den, gehienek ez dute eztenkadarik egingo bakean uzten badira. Armiarmen familia berekoak dira.



Eskorpio gorputzaren atalak1 = Zefalotoraxa2 = Sabelaldea 3 = Kola4 = Atzaparrak5 = Hankak; 6 = Aho-piezak 7 = Pintzak 8 = Atzapar mugikorra 9 = Atzapar finkoa10 = Eztena11 = Uzkia 12 =Biriketarako irekidurak


Nolakoa da?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armiarmek bezala, eskorpioiek ere lau hanka pare dituzte. Aurreko hankek pintza itxura dute, harrapakinei errazago eusteko. Eskorpioiek isatsa bizkarraren gainean makurtuta eramaten dute; muturrean ezten zorrotza dute, barrutik hutsik dagoena. Pozoia eztenetik ateratzen da harrapakin handiagoak paralizatzeko. Gizakien kasuan, eskorpioi batek ziztatuz gero, sendagaiek pozoiaren efektuak geldi ditzakete, eztenkada jaso eta denbora gutxira hartzen badira.

Eskorpioien taxonomia haien ezaugarri fisikoetan oinarritzen da, hala nola haien begien kopuruan eta antolamenduan.

Eskorpioiak 20 familiatan sailkatzen dira, eta familia bakoitzak genero eta espezie ugari ditu.


Zer jaten du?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskorpioiak intsektuez, armiarmez, muskerrez, sugez, arratoiez eta beste eskorpioiez elikatzen dira, orokorrean dieta izugarri zabala dute. Janaria urri denean, eskorpioiak bere metabolismoa heren bateraino moteltzeko trebetasun harrigarria du, eta horrek aukera ematen dio gutxiago jan eta energia gutxiago gastatzeko; beraz, ez du janariaz kezkatu beharrik izango. Teknika honi esker, espezie batzuek oxigeno gutxi kontsumitzen dute eta intsektu bakarrarekin egoten dira urtean. Metabolismoa moteldu den arren, eskorpioiak presaren gainetik salto egiteko gai da aukera agertzen zaionean, eta, horri esker, harrapakina ustekabean harrapatzen du, ihes egiteko aukerarik izan ez dezan eta bere objetiboa ehizatu ahal izateko erraztasun gehiagorekin.

   Ba al dakizu   
Eskorpioiak azkar mugi daitezke edozein angeluko azaletan, baita buruz behera daudenean ere.



Non bizi da?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alakrana kontinente guztietan dago, Antartikan izan ezik. Eskualde tropikal eta subtropikaletan dago aniztasun handiena, batez ere Mexikoko lurraldean. Eskorpoi oso pozoitzuak egon arren, europako espezien ziztadak hantura mingarria besterik ez du sortzen gizakiengan. Normalean, nahiago izaten ditu ingurune lehorrak, baina badira kostaldera egokitutako espezieak ere. Bestalde, gauekoa eta lurraldekoa da.

Eskorpioien mundu banaketa

Habitataren arabera, lau motatan sailka daitezke:

  • Habitat harritsukoak: Arraildura edo pitzaduretatik irristatzeko gorpuzkera laua izaten dute.
  • Haitzulotarrak: Beren kurrikekin zulatzen dituzten kobazuloetan bizi dira lurpean, ehizatzeko eta ugaltzeko bakarrik ateratzen dira.

Nola ugaltzen da?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskorpioi bikote bat dantzan

Eskorpioiak sexualki ugaltzen dira . Ugaltzeko ordua iristen denean, emeak arrak erakartzen dituzten feromonak askatzen ditu, eta hauek ernaltzen uzteko konbentzitu behar dituzte. Segizioa mugimendu korapilatsuko dantza da, emeari pintzekin eusten diona. Batzuetan arrak metro osoz eramaten du, hazia ugaltzeko hodian sartzeko posizio egokia aurkitu arte.

Dantzaldiaren amaieran bikotea azkar banatzen da. Espeziearen arabera, emeak arra harrapatu eta jan dezake (kanibalismoa). Ernaldutako emeak bere arrautzak gorputzaren barruan inkubatzen ditu eta zenbait hilabeteren ondoren (12 hilabete arte) kume biziak botatzen ditu kantitate desberdinetan (bitik ehunera espeziearen arabera). Behin ekoiztuta, kumeek kolore zuriko enbrioi-azala dute. Kumeak gurasoaren bizkarrera igotzen dira eta han egoten dira lehenengo mutura arte. Dermisaren bidez amak sortzen dituen jariakinetatik elikatzen dira. Gero beste bost mutu gurutzatzen dituzte heldutasunera iritsi arte.

Gure inguruko eskorpioiak:[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iberiar Penintsulan ere badira baldintza klimatologiko egokiak eskorpioiak bizi eta ugaldu ahal izateko. Hauek, iberiar penintsulan bizi diren eskorpioi espezieen adibide batzuk dira.

  • Eskorpioi arrunta (Buthus europeus): 55 mm inguru ditu. Pedipalpoen bukaeran, bi matxarda handi ditu, karramarroenen antzekoak; abdomenaren atzeko zatia luzea eta mehea da, segmentutan banatuta eta pozoia injektatzeko ezten makotu batek bururatuta. Pozoi horren ondorioak, eskorpioi arruntaren kasuan behintzat, ez dira esan ohi den bezain arriskutsuak; dena den, eztenkada mingarria da eta, ukitutako ehunetan, hantura handia sortzen du. Pozoiak gorakoak, zorabioak, beherakoa eta sukarra eragin ditzake. Gure herrialdean ez da ohikoa espezie hori. Herrialdearen hegoaldeko alderik beroenean bakarrik agertzen da, inguru lehor eta harritsuetan. Gau-animalia da. Egunez, harriren baten azpian gordeta egoten da, eta ilunabarrean ateratzen da animaliaren bat ehizatzera: intsektuak, armiarmak, ehunzangoak eta bestelako artropodo txikiak. Bere pintzekin hartu, pozoidun eztena sartu eta, gero, irentsi egiten ditu. Batzuetan, emeak, marisorginak bezala, arra jaten du kopulazioaren ondoren.
  • Belisarius xambeui (Eskorpioi itsua): Kataluniako espezie endemiko hori, eskorpioi itsua ere esaten zaiona begirik ez duelako, Canigó eta Garrotxa ibaien artean dago. Gaur egun babestuta dago. Baso hezeetan ohikoa da. Pitzadura, kobazulo eta zulo ez oso sakonetan ezkutatzen da. Ziztada ez da batere mingarria.
  • Euscorpius flavicaudis: Eskorpioi beltza hanka horiekin. Iberiar penintsulan eta Balearretan dago. Leku ilun eta hezeetan ezkutatzen da, hala nola etxeetako sotoetan edo arrunpean. Ez du ziztatzen, baina ziztada erle baten antzekoa da.
  • Sometrus maculatus : Huelvako kostaldean aurki dezakegu. Asian jaioa da, kolore marroi argikoa, orban ilunagoekin. Ziztada mingarria, baina kaltegabea. Gonbitoak eragin ditzake.
   Ba al dakizu   
1100 eskorpioi espezie ezberdin baino gehiago daude

Noiztik daude eskorpioiak?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskorpioia lurreko animalia talde zaharrenetakoa da. Fosilek erakusten dutenez, eskorpioi goiztiarrak

   Ba al dakizu   

Dinosauroak baino lehenago zeuden animalia hauek, eta gure artean jarraitzen dute. Jada desagertuta dauden itsas artropodoetatik datorren animalia da.

espezie modernoak baino askoz handiagoak ziren, eta hiru oin baino gehiagoko luzera iristen zuten.

Denboraren poderioz, eskorpioiek moldaketak egin zituzten, eta hainbat ingurunetan bizirauteko aukera eman zieten.


Eskorpioiak arriskuan daude?[aldatu | aldatu iturburu kodea]

   Ba al dakizu   
Armiarmek ez bezala, alakranek pozoia bakarrik erabiltzen dute defendatzeko, eta, beraz, ziztada gehienak ustekabekoak izaten dira.

Eskorpioi espezie asko arriskuan daude habitaten suntsiketaren, klima-aldaketaren eta maskoten merkataritzarako edo sendagaietarako gehiegizko bilketaren ondorioz. Kontserbazio-lan batzuek arriskuan dauden espezieen habitatak babestea dute helburu, eta beste batzuek, berriz, medikuntza tradizionaleko praktiketan eskorpioien eskaria murriztea.

Gainera, ikertzaileak eskorpioien pozoia aztertzen ari dira balizko aplikazio medikoetarako, hala nola analgesiko berriak edo minbiziaren aurkako botikak garatzeko. Eskorpioien biologia eta ekologia ulertzea funtsezkoa da haien kontserbaziorako eta izaki liluragarri horien potentziala askatzeko.

Gehiago jakiteko estekak:[aldatu | aldatu iturburu kodea]

https://www.nationalgeographic.es/animales/escorpion

https://humanidades.com/escorpion/

https://spain.inaturalist.org/taxa/48894-Scorpiones