Ilargia
Ilargia Lurrak duen satelite natural bakarra da. Zerura begiratzean errazen aurkitzen dugun objektua da, nahiz hilero zenbait egunez desagertu egiten den. Batez ere gauez oso argitsua dirudien arren, berez ez du argirik: Eguzkiak ematen dion argiaren isla da guk ikusten duguna.
Gizakia Lurretik kanpo egon den espazioko objektu bakarra da. Hori 1969ko uztailaren 20an gertatu zen lehen aldiz, Neil Armstrong izeneko astronauta estatubatuarrak Ilargia zapaldu zuenean. Sei misioren bidez, 1969 eta 1972 artean, astronautek 380 kilogramo Ilargi arroka ekarri zituzten Lurrera. 1972ko Apollo 17aren ostean ez da berriro gizakirik joan Ilargira.
Letra larriz ala xehez?
Gure satelite naturalaren izena hizki edo letra larriz (maiuskulaz) idatzi behar da: Gizakiak Ilargira itzuli nahi du. Beste planeta bateko sateliteak direnean eta pluralean erabiltzen denean, aldiz, hizki xehez idatzi behar da: Jupiterrek 63 ilargi ditu.
Ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iruzur kosmikoa!
Eguzkia Ilargia baino 400 aldiz handiagoa da, baina aldi berean 400 aldiz urrunago dago. Horregatik, zeruan berdinak dirudite tamainaz! Kasualitate harrigarri horri esker, eklipse osoak gerta daitezke: Ilargiak Eguzkia erabat estaltzen du.
Gure ilargia Eguzki-sistemako bosgarren satelite handiena da. Orotara, 3.474 km-ko diametroa du, eta, horrenbestez, Pluton baino handiagoa da. Bere tamainagatik, eragin handia du gure planetan. Tamainari dagozkion kontuekin jarraituz, Ilargia Eguzkia baino 400 aldiz txikiagoa da, eta Lurra baino 4 aldiz txikiagoa, baina Lurretik 400 aldiz gertuago dago.
Lurretik, batez beste, 384.400 kilometrotara dago, eta aurpegi berbera ikusten diogu beti. Horren arrazoia errotazio sinkronikoa da: Lurrarekiko bira osoa egiteko 27,3 egun behar ditu, eta hori bera da bere ardatzaren inguruan bueltatzeko duen denbora. Guk ikusten dugun aldea "aurpegi hurbila" izenez ezagutzen da, eta gure aurka dagoena "aurpegi urruna".
Ilargian dauden tenperaturak ez dira oso egokiak gizakiontzat: -248 eta 123 °C bitarteko tenperatura-tartea dago bertan. Baditu beste ezaugarri batzuk oso desegokiak gizakiontzat: atmosferarik ez du, eta ez dauka arnasteko airerik — atmosfera arbuiagarri bat baino ez du, bere grabitazio txikiak molekulak inguruan mantentzen uzten ez diolako. Gainera, hautsez eta harriz beteta dago, eta hori arriskutsua da astronautentzat: hautsa gauza guztietara itsasten da, baita astronauten ekipamenduetara ere, eta harriek astronauten jantziak erraz ebaki dezakete.
Barne-egitura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ilargia lurrazal, mantu eta nukleo desberdinak dituen gorputz bat da. Nukleo burdintsu bat du gutxi gorabehera 240 kilometroko erradioarekin, eta kanpoaldean nukleo fluido bat du, burdin urtuz osatua. Gainazala batez ere anortosita deitzen den arrokaz osatuta dago. Ilargia Eguzki-sistemako bigarren sateliterik dentsoena da, Ioren ostean.
Gainazaleko ezaugarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Gainazalean bi paisaia mota bereizten dira: "lurrak" eta "itsasoak" deitzen direnak. Lehenak kolore gris argikoak dira, eskualde menditsuak, harkaitz pilaketak eta krater ugari izaten dituzte. Itsasoak, berriz, kolore iluneko zabaldiak dira, basaltoz eta hautsez beteak. Ez daukate urik, noski, baina "itsaso" deitzen zaie aspaldiko astronomoek Ilargiko gune ilunago hauek teleskopioetatik ikusten zituztenean pentsatu zutelako itsasoak izan zitezkeela. Kolore ilun hori Ilargiaren sorrerako labaren eraginez dute zabaldi horiek.
Kraterrak asteroideek ilargia jotzean sortzen dira. Txikienek metro bateko tamaina dute eta handienek 1.000 kilometro baino gehiago.
Ura Ilargian
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ilargian ura izotz egoeran dago, betiereko gaua duten kraterren hondoetan. Ur likidoak ezin du Ilargiaren lurrazalean iraun, eguzki-erradiazioak azkar deskonposatzen duelako. 2008an Chandrayaan-1 zundak egiaztatu zuen izotz eran ura zegoela poloetako kraterren itzaletan. Horrek berebiziko garrantzia izango luke etorkizuneko Ilargiko bizilekuentzako.
Ilargiaren sorrera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ilargiak beti erakusten digu aurpegi bera, Lurrarekiko errotazio sinkronikoa duelako: bira osoa egiteko duen denbora berdina da bere ardatzaren inguruan bueltatzeko duenarekin. Horregatik, Ilargiaren alde ezkutua inoiz ez da Lurretik ikusten!
Ilargia orain dela 4.500 milioi urte sortu zela uste da, Lurraren sorreratik oso gertu. Teoria nagusiak dio Tea izeneko planeta handi batek — Marteren tamainakoa — Lurrari talka egin zionean sortu zela. Kolpeak hautsa eta arroka espaziora bota zituen eta material horrek denboran zehar Ilargia osatu zuen. Hasieran Ilargiak magma ozeano erraldoi bat zuen bere gainazalean.
Ilargiaren fase edo aldiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ilargi berria: 1
Ilgora: 2-3-4
Ilargi betea: 5
Ilbehera: 6-7-8
Ilargiaren itxura aldatzen joaten da; zehazki, jasotzen duen argia da aldatzen dena, Ilargiaren, Lurraren eta Eguzkiaren posizio erlatiboen arabera.
Lau aldi bereizten dira:
- Ilberria edo Ilargi berria: ilargia ikusezina da, Lurraren eta Eguzkiaren artean dagoelako.
- Ilgora: ilargia ikusten hasten denetik ilargi betea agertzen den arteko tartea. Ilargi berritik ilargi betera doan 14 eguneko aldia. Forma honekin hasten da handitzen:
- Ilbetea edo Ilargi betea: ilargiaren aurpegia osorik argituta agertzen den fasea da.
- Ilbehera: ilargi betea ikusten denetik hasita, gero eta txikiagoa ikusten dugun tartea. Ilargi betetik ilargi berrira doan 14 eguneko tartea. Forma hau hartuz joaten da:
.
Itsasaldiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ilargiaren grabitazio-indarrak Lurreko ozeanoak erakartzen ditu eta itsasaldiak sortzen ditu. Hori dela eta, egunean bi aldiz gertatzen da itsasgoraldi eta itsasbeheraldi bat. Ilargirik ez balego, gure ozeanoetan ez litzateke ia marearik izango!
Itsasaldiak edo mareak Lurrako ozeanoen gorakada eta beherakada ziklikoak dira. Ilargiaren eta Eguzkiaren indar grabitatorioek sortzen dituzte. Ilargiaren eragin grabitatorioa Eguzkiarena baino txikiagoa den arren, gertuago egoteak eragin handiagoa izatea eragiten dio. Eguzkia eta Ilargia lerrokatzen direnean, mareak biziagoak izaten dira.
Ilargia kulturan
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ilargiak paper garrantzitsua izan du mitologian eta kultura guztietan. Ilargiaren hilabeteko zikloa denbora neurtzeko erabili da eta egutegi zaharrenen oinarria da. Euskal mitologian, Ilargi Amandrea Lurraren alaba da eta Eguzkiaren ahizpa.
