Tximista

Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

"Tximist" hitzak artikulu honetara dakar. Pilak egiten zituen enpresa eta haren produktuen marka gaitzat dituena beste hau da: Cegasa.
Tximistak

Tximista[1], halaber aire gaiztoa, argindar deskarga atmosferikoa da, oro har ekaitz aldian izaten dena, batzuetan baita ere sumendi erupzio eta hondar-ekaitzetan. Tximistak 60.000 m/s abiadura har dezake eta 30.000 °C tenperatura izatera irits daiteke, hain beroa ezen lurra eta hondarra galda ditzakeela fulgurita bihurtzeraino. Urtean 16 milioi trumoi-ekaitz izaten dira eta egunean 8 bat milioi tximistek lurra jotzen.

Trumoia da tximista baten alderdi akustikoa. Hodeien artean, edo hodeien eta lurraren artean, gertatzen diren deskarga elektrikoen ondorioa da tximista. Tximistek forma asko izan ditzakete: sigi-sagakoa, adarkatua, arrosario erakoa, etab.

Izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sarreran emandako izenez gain, hauek dira Euskaltzaindiaren Hiztegian aurkitzen ditugun beste aldaera batzuk: ausnarri (GNaf.), durunda (Zub.), iñhazi (Ipar.), oinaztu (Bizk.), oinaztura (GNaf.) eta ximixta (Lap. eta GNaf.). Lurra jotzen duen tximistari oinaztarri (Batez ere Bizk.) edo oinazkar (Gip.) deritzo.

Eraketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendean, tximistak eta elektrizitate estatikoaren izaera ikertzen hasi ziren, eta fenomeno elektrikoak zirela frogatu zuten. Atmosferaren goialdea karga positiboz beterik dago, eta lurra, berriz, karga negatiboz. Ekaitz-hodei bat eratzen denean, bere karga elektrikoa polarizatu egiten da; goialdean karga positiboak geratzen dira, eta azpialdean, berriz, karga negatiboak.

Ondoren, lurreko karga elektrikoak joan egiten dira, eta lurra positiboki kargatzen da. Dena den, hodeien eta lurraren artean deskarga elektrikoak gertatuz gero, lurrak bere karga elektrikoak berreskura ditzake. Deskarga horiek airearen tenperatura igo eta ionizatu egiten dute, eta, horren bidez, tximisten argia sortzen da. Trumoiak, berriz, deskarga horietan berotutako airearen zabalkuntza bortitzak dira.

Lurraren eta hodei baten artean deskarga elektriko bat gertatzen denean, tximistak lurreko punturik garaienetara jotzen du beti; mendietara eta zuhaitzetara. Oso arriskutsua izaten da hori.

Tximistorratza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Tximistorratz»

Benjamin Franklin estatubatuarrak asmatu zuen, eta tximista erakartzeko eta lurrera modu seguruan bideratzeko gailua edo tresna da. Inguruko pertsonak eta eraikinak tximistengandik babestea du helburu.

Arriskua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tximistak jotako eukaliptoa.

Tximista batek heriotza eragin dezake; izan ere, oso segundo gutxitan talka egiten duenez, ez du denbora uzten babesteko. Tximista baten talkatik bizirik ateraz gero, aukera asko dago ondorio larriak izateko; konortea galtzea, amnesia, gorputzeko organo batzuen funtzionamendua okertzea edo erabat hondatzea, eta hotza sentitzeko gaitasuna galtzea, besteak beste. Badira, ordea, bizitza salbatzeko arrasto batzuk.

Adibidez, mendian edo zelai batean egonez gero, ez da zuhaitzen ondora hurbildu behar; kasu horietan, lurrean eseri, distantzia zuhur batera, eta eskuekin orkatilak hartu behar dira, baina ez edonola; eskuineko eskuarekin ezkerreko orkatila behar da, eta alderantziz. Aldiz, txalupa batean egonez gero, uretara salto egin, eta txalupa ondoan geratzea komeni da, ekaitza amaitu arte.

Tximistak itsasoan.

Horrelakoetan, ez da komeni kanpora irtetea, eta are gutxiago zelaiguneetara kirola egitera joatea. Tximistak daudenean, ez hurbildu tximistorratzen instalazioetara. Izan ere, tximista erakartzen duten arren, huts-egite bat gerta liteke, eta, orduan, akabo. Auto barruan egonez gero, leku segurua dela jakin behar duzu. Izan ere, auto batek Faradayren kaiola bezala funtzionatzen du. Baina arriskua ere egon daiteke, tximistak txapa zeharkatuko balu. Dena den, aukera gutxi dago horretarako. Bestalde, metalezko gela litzateke leku seguruenetako bat, tximistak talka egin arren, hor ez bailegoke inolako arriskurik.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Tximista». Euskaltzaindiaren Hiztegia(Noiz kontsultatua: 2021-7-10)

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]