Ulises (eleberria)

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ulises
JoyceUlysses2.jpg

Ulises eleberriaren lehen edizioaren azala (1922)

Egilea James Joyce (1918-1920)
Generoa Eleberri
Datuak
Jatorrizko izenburua Ulysses
Urtea 1922ko otsailaren 2a
Jatorrizko hizkuntza Ingeles
Argitaratzailea Sylvia Beach (1922ko otsailaren 2a)
Herrialdea Irlanda
Euskaraz
Izenburua Ulises
Itzultzailea Xabier Olarra
Argitaratzailea Igela (2015)
Orrialdeak 1017
ISBN ISBN 978-84-943560-4-9

Ulises James Joyce irlandarraren eleberri bat da, 1922an, Ulysses jatorrizko izenburuarekin argitaratu zena. Bere izenburua, Homerok idatzitako Odisea eleberriko protagonistaren izenaren bertsio latindarretik dator, grezieraz Odiseo eta latinez Ulises deitzen zena. Kritikaren zati handi batek, XX. mendeko ingelesez idatzitako eleberririk hoberentzat hartzen du. Francisco García Tortosa kritiko espainiarraren arabera, Ulises XX. mendeko eleberririk eragingarri, eztabaidatu eta berrizendatuenetako bat da. Liburuak azterketa, kritika eta eztabaida ugari eta sakonak jaso ditu.

Istorioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.

Ulisesek, bere pertsonaia nagusia den Leopold Bloom eta Stephen Dedalusen (biak Joycen beste nortasunak), Leopold, zaharra eta, Stephen, gaztea, Dublinetik igarotzea kontatzen du, egun zehatzgabe batean, 1904ko ekainaren 16an. Esan bezala, izenburuak, Homeroren Odiseako protagonistari erreferentzia egiten dio. Parekotasun (linguistikoak, sinbolikoak eta erretorikoak) sistema oso bat dago bien artean (adibidez, Bloom eta Odiseoren arteko parekotasuna, Stephen eta Telemakoren artean dagoenaz gain). Gaur egun, Ulises eleberriaren irakurle sutsuek, ekainaren 16an, mundu osoan, Bloomsday izeneko jaialdi bat ospatzen dute. Joycek, data hori, ondoren bere emaztea izango zen Nora Barnaclerekin lehen hitzordua izan zuen eguna izan zelako aukeratu zuen.

Ulises eleberri erraldoi bat da: orotara, 267.000 hitz ditu, 30.000 hitz ezberdin baino gehiagoko lexiko batekin. Edizio gehienetan, 800 eta 1000 orrialde artean ditu, 18 ataletan banatuak. Lehen begiratu batean, liburuak, egiturarik gabea eta kaotikoa dirudi, baina Stuart Gilbert eta Herbert Gormanek, Joyce lizunkeriaz salatzetik defendatzeko, edizioaren ondoren argitara eman zituzten bi eskemek, Odisearekin zituen loturak nabarmen utzi zituzten.

Liburuko ezaugarririk garrantzitsuenetako bat da Joycek, atal bakoitzarentzako, estilo ezberdin bat erabiltzen duela. Erabiliena, barne bakarrizketa da ("barne kontzientzia", stream of consciousness, William Jamesen terminologian), pertsonaiaren pentsamenduak, ordena logikorik gabe adieraztean datzana, benetako pentsamenduan gertatzen den lez. Teknika narratibo honen puntu gailena, eleberriaren epilogoa da, Molly Bloomen bakarrizketa ospetsua, non, istorioak, puntuazio zeinurik gabe pentsamenduaren jario askea imitatzen duen.

Zinemarako egokitzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Liburua, izen bereko film baten jatorria izan zen, 1967ko Ulysses, zentsura arazo larriak izan zituena, testuari zion leialtasun zorrotzagatik. Irlandan, film hau ez zen 2000. urtera arte baimendu.

Bloom, Joyceren Ulises liburuaren zinemarako egokitze berriaren izenburua da, Sean Walshek 2003an zuzendua, eta, protagonista bezala, Stephen Rea duena, Leopold Bloomen paperean.

Euskarazko itzulpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joyceren lana euskaratuta argitaratu zuen 2015eko udan Xabier Olarra itzultzaileak, Ulises izenburuaz, Iruñeko Igela argitaletxean (ISBN 978-84-943560-4-9). Edizio sendo bat da, 1017 orrialdekoa. Itzultzailearen sarrera labur baten ostean, eleberriaren testua dator (11-781 orrialdeak), eta azkenik eranskinak (Stuart Gilberten eskema, 785-787 or.; Eolo episodioko figura erretorikoen zerrenda, 789-796 or.; eta itzultzailearen ohar luzeak, 797-1017 or.).

Obrak berez dituen zailtasun estilistiko, lexiko, erreferentzial eta linguistiko handien argitan, Olarraren itzulpenak mugarri bat ezartzen du euskal itzulpengintzaren arloan.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ulises (eleberria) Aldatu lotura Wikidatan