Urrezko Horda

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Urrezko Horda
Зүчийн улс
1240ko hamarkada – 1502
Monarkia absolutua

Urrezko Hordako bandera

Urrezko Hordako armarria

GoldenHorde1300.png
Hordaren hedapena c. 1300
Geografia
Hiriburua Sarai Batu
Azalera 6.000.000 km2 km²
Kultura
Hizkuntza(k) Mongoliera (aristokrazia)
Kypchak hizkuntzak (herria)
Erlijioa Tengrismo, Xamanismo, Islam, Kristautasun, Judaismo, Tibetar budismo
(1240–1313)
Islam (erlijio ofiziala)
(1313–1502)
Historia
Aurrekoak
Flag of None.svgMongolen Inperioa
Flag of None.svgKumaniar-Kiptxak Konfederazioa
Flag of None.svgVolgako Bulgaria
Ondorengoak
Krimeako KhanerriaGerae-tamga.svg
Qasimgo KhanerriaFlag of None.svg
Kazango KhanerriaFlag of None.svg
Kazakhiarren KhanerriaKazakh Khanate.svg
Uzbekiarren KhanerriaFlag of None.svg
Astrakango KhanerriaFlag of None.svg
Sibirreko KhanerriaFlag of None.svg
Khivako KhanerriaFlag of None.svg
Timuridoen dinastiaTimurid.svg

Urrezko Horda[1] (mongolieraz: Алтан ОрдAltan Ord; tatareraz: Altın Urda; errusieraz: Золотая ОрдаZolotaya Orda) 1240ko hamarkadan osatutako khanerria izan zen, Mongolen Inperioaren mendebaldean, egungo Errusia, Ukraina, Moldavia, Kazakhstan eta Kaukasian.

Urrezko Horda errusiarrek XVI. mendetik aurrera erabilitako esapidea da. Arabiarrek eta pertsiarrek Ulus Juchi edo Kipchakeko Khanerri deitzen zioten.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Genghis Khan hildakoan mongolen inperioa lau semeren artean banandu zen. Mendebaldean mongolek okupatutako lurrak, egungo Errusia eta Kazakhstan, seme zaharrenek jaso zituzten: Horda Urdinaren buru bihurtuko zen Batuk, eta Horda Zuriaren buru bilakatuko zen Ordak.

Batuk, Subedei jeneral bikaina lagun, mendebalderago konkistatzeari ekin zion. Baskirak eta Volgako Bulgariarrak azpiratu zituen 1236an. Hortik, egungo Ukrainako hegoaldeko estepak bereganatu zituen, kumanoak mendebaldera joanaraziz. Gero iparralderantz jo zuen, eta 1240an Kiev arpilatu eta suntsitu zuen[2]. Hiru urtez Batuk errusiar printzerri nagusiak konkistatu zituen.

Ondoren, kumanoen migrazioa aitzakia zuela, are mendebalderago egin zuen. Polonia eta Hungaria arpilatu zituen, Legnikako eta Muhiko borroketan. Nolanahi ere, 1241ean, Ögedei Khan Handia hil zen Mongolian. Vienako setiotik itzuli behar izan zuen Batuk ondorengotzari buruzko eztabaidetan parte hartzeko, Pest suntsitu eta Bulgaria menperatu ondoren. Batuk Sarai hirian kokatu zuen Urrezko Hordaren hiriburua, Volga ibaiaren behealdean, khazarren Atil hiriburutik hurbil.

Möngke Khan hil ondoren (1259), Kublai Khan eta Ariq Bökeren arteko gatazkak mongolen inperioaren batasunari amaiera ekarri zion. Berehala, 1262an, Berke Khan buru zuen Urrezko Horda eta Hulagu Khan buru zuen Ilkhanerriaren arteko borroka piztu zen. Ondoren, Urrezko Horda estatu independente bilakatu zen.

Une gorenean Urrezko Hordak europar Errusiaren gehiena hartzen zuen barne, Karpatoetatik Uraletaraino, eta ekialderantz Siberiaren zati handi bat ere. Hegoaldean Itsaso Beltza, Kaukaso eta Ilkhanerriarekin zuen muga. XV. mendean khanerri txikiagotan (garrantzitsuenak Krimea, Astrakhan eta Kazan) zatitu zen. 1502an Krimeako Khanerriak Urrezko Hordaren azken hondarrak suntsitu zituen[2].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia (2008-05-30) 154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0154.pdf .
  2. a b Golden Horde Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Web. 2012ko ekainak 7
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Urrezko Horda Aldatu lotura Wikidatan