Venezia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Venezia
Italiako udalerria
Venice iko 2001092.jpg
CoA Città di Venezia.png
Administrazioa
Estatua  Italia
Eskualdea  Veneto
Probintzia Veneziako probintzia
Postakodea 30121–30176
ISTAT kodea 027042
Geografia
Koordenatuak 45° 26′ 23″ N, 12° 19′ 55″ E / 45.439722222222°N,12.331944444444°E / 45.439722222222; 12.331944444444Koordenatuak: 45° 26′ 23″ N, 12° 19′ 55″ E / 45.439722222222°N,12.331944444444°E / 45.439722222222; 12.331944444444
Map of comune of Venice (province of Venice, region Veneto, Italy).svg
Venezia hemen kokatua: Italia
Venezia
Venezia
Eremua 415,9 km²
Demografia
Biztanleria 261.362 biztanle
Dentsitatea 628,43 bizt/km²
Bestelako informazioa
Katastro kodea L736
Telefono aurrizkia 041
Sailkapen sismikoa 4 (Oso txikia)
Ordu-eremua UTC+01:00
Webgune ofiziala

Venezia[1] (italieraz: Venezia; venezieraz: Venesia) Italiako hiria da, Veneto eskualdeko hiriburua, Veneziako aintziraren erdian, Itsaso Adriatikoaren ertzean dagoena. Hiri osoa eta aintzira UNESCOren gizateriaren ondarea dira[2]. 412 km²-ko eremua du eta 2015ean 264.015 biztanle zituen[3]. Padua eta Treviso hiriekin batera, 2.600.000 biztanle inguruko metropoli-eremua eratzen du[4]

Venezia historia handiko hiria da. Izan ere, Veneziako Errepublika Mediterraneoko itsas-boterea izan zen mende askotan zehar. Boterea eta independentzia hain denbora luzean gorde izan ahal zuen, espezien salerosketak ematen zion indar ekonomikoari esker.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ubide Handia, hiriko kanal nagusia

Itsaso Adriatikoko ipar-mendebaldeko eskualdean, non Alpeetatik datozen ibai andana isuritzen den, bizi ziren antzinatik herri arrantzaleak eta marinelak. Hor, lehorrean, Aquileia hiria sortu zen, erlijio gune eta portu garrantzitsua erromatar garaian.

Alariko I.aren godoek eta Atilaren hunoek eskualdea inbaditu zutelarik, bertako populazioa Itsaso Adriatikoaren aldameneko uharteetara, Po ibaiaren ahotik hurbil, aldatu zen. Aquileia eta Padovako errefuxiatuek sortu zuten lehendabiziko kokagunea, 452an. Eskualde osoa ostrogodoen erresuman sartu zen. Geroago, Italiar penintsula osoa bezala, Ekialdeko Erromatar Inperioak bereganatu zuen, Justiniano I.aren agintaldian. Venezia hiria VI. mendearen bukaeran fundatu zuten alboko eskualdeetako errefuxiatuek, Po ibaiko ahoko aintzirako uharteetan babes bila joanak, 568an lombardiarrek Italiako iparraldea konkistatu zutenean.

Eskualde hori Ravenako exarkerriaren aginpean zegoen, hau da, Ekialdeko Erromatar Inperioaren menpe. Hortaz, bizantziar zibilizazioaren abangoardiako gotorlekua zen. Alabaina, hiria garatu ahala, autonomia lortzeko nahia independentzia bilakatu zen. Izan ere, lombardiarren aurrean Ravenako exarkerriak erakutsi zuen ahuldadeak tokiko boterearen sorrera ekarri zuen; Torcello, Biblione, Grado, Aqueleia eta gisa horretako herrietako arrantzaleak, dogo edo agintari gorenaren esanetara jarri ziren. Dogoa Ravenako exarkerriaren mende jarri zen lehenik, eta ondoren erreinu frankoko Pepin Laburra erregearen mende.

Veneziako familia ahaltsuenek Rialto uharteaz jabetu ziren eta bertan ezarri zuten civitas venetiarum hiri autonomoa eta politikoki bakartu, merkataritza harremanak izateko eskubide guztiak atxiki bazituen ere. XI. mendean, Domenico Flabanico dogoak Veneziako agintari gorena hautatzeko bideak jarri zituen indarrean, errepublikako erlijio agintari gorenaren (Grado) burujabetasuna berretsi zuen eta betearazteko aginpidea (dogoak eta iudizeek osatua) berrezarri zuen.

Veneziako hiri-estatua, itsasoan oinarritu zen boterea lortzeko, eta haren hazkundea bizantziar erresumako merkataritza askatasunarekin batean gertatu zen; ohikoak izan ziren Genovako portu eta errepublikarekin izan zituen merkataritza borrokak. Laugarren Gurutzada garaia izan zen Veneziako Errepublikako arorik oparoenetakoa, Enrico Dandolo dogoak Dalmaziatik Itsaso Adriatikoraino eta Egeo Itsasoko Kretatik Negroponteraino hedatu baitzituen errepublikaren mendeko lurraldeak. Errepublika Italiako penintsularen barnealdera ere hedatu zen, Bergamo eta Cremonaraino, hain zuzen.

Veneziako oparotasuna eta aberastasunak (espezia, lurrin, kotoi, zeta, koral eta abarren merkataritzak utzitako zergen ondorioz eskuratutakoak), gutxituz eta murriztuz hasi ziren XVI. mendetik aurrera, Peloponeso eta Zipreraino heltzen ziren veneziar koloniak galtzen hasi zirenean, hain zuzen. XVIII. mendean indarrean zeuden Venezia gobernatzeko Kontseilu Handia, Kontseilu Txikia eta Jakintsuen Kontseilua bezalako erakunde zaharrak.

1000 urtez independente izan ondoren, Napoleon Bonapartek konkistatu zuen hiria 1797ko maiatzaren 12an. Frantziarren inbasioarekin amaitu zen Veneziako XVIII. mendeko urrezko garaia. Izan ere, mende horretan Europako hiririk dotoreena eta finena zen, eta egundoko eragina izan zuen Mendebaldeko arte, arkitektura eta literaturan. Beste alde batetik, Napoleonek Veneziako juduak askatu zituen: ghettoko mugak eraitsi eta ibiltzeko eragozpenak bertan behera utzi zituen.

Napoleondar garaiaren bukaeran, Venezia Austriar Inperioaren menpe geratu zen. Austriak 1866ko urriaren 3an utzi zuen Italia Batuaren esku. Hortik aurrera, Veneto probintziako hiri nagusia izan da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Veneziako sestiereak:
    Cannaregio
    Castello
    Dorsoduro
    San Marco
    San Polo
    Santa Croce

Veneziako aintziraren erdian dago, Veneziako golkoaren ertzean (Itsaso Adriatikoa). Hiria 118 uharte txikiz osatua da, 200 ubidez bereizirik eta 400 bat zubiz loturik. Lur zerrenda batek bereizten ditu Veneziako aintzira eta Itsaso Adriatikoa. Autobide eta burdinbide batek lotzen dituzte Venezia eta kontinentea eta Giudecca, San Giorgio, La Grazia, Sacca Sessola eta Lido uharteak. Ubide Handiak (3.800 m) bi auzotan banatzen du hiria eta hiru zubi handik (Rialto zubia 1590. urtekoa da) lotzen dituzte biak.

Hiria sei sestiere edo auzotan banatua dago: Cannaregio, San Polo, Dorsoduro (Giudecca eta Isola Sacca Fisola barne), Santa Croce, San Marco (San Giorgio Maggiore barne) eta Castello (San Pietro di Castello eta Sant'Elena barne). Sestiere bakoitza procuratore batek kudeatzen zuen. Sestiere hauek parrokiatan banatuak daude, 1033an hirurogeita hamar, baina egun hogeita hemezortzi, Napoleonek gutxiturik. Parrokia hauek sestiereak baino zaharragoak dira, 1170ean ezarri baitziren.

Veneziako aintziran dauden beste uharte batzuk ez dira sestieretakoak, historikoki autonomia maila izan baitute.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Veneziak honako udalerri hauekin egiten du muga:

Campagna Lupia
Cavallino-Treporti
Marcon
Martellago
Mira
Musile di Piave
Quarto d'Altino
Scorzè
Chioggia
Jesolo
Mogliano Veneto
Spinea

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Köppen klima sailkapenaren arabera, Veneziak klima azpitropikal hezea du (Cfa), negu freskoekin eta oso uda beroekin.

Datu klimatikoak (Venezia (1971–2000))
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 6.6 8.6 12.5 16.1 21.5 24.9 27.7 27.5 23.5 18.0 11.6 7.4 17.2
Batez besteko tenperatura (ºC) 3.3 4.7 8.3 12.0 17.1 20.5 23.0 22.6 18.9 13.8 7.8 4.0 13.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) −0.1 0.8 4.1 7.8 12.7 16.1 18.3 17.7 14.3 9.6 4.0 0.6 8.8
Pilatutako prezipitazioa (mm) 47.0 48.3 48.8 70.0 66.0 78.0 63.9 64.8 72.0 73.5 65.5 50.6 748.4
Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) 6.0 5.2 5.7 8.3 8.2 8.6 5.9 6.1 5.9 6.7 5.8 5.9 78.3
Eguzki orduak 80.6 107.4 142.6 174.0 229.4 243.0 288.3 257.3 198.0 151.9 87.0 77.5 2037.0
Hezetasuna (%) 81 77 75 75 73 74 71 72 75 77 79 81 75.8
Iturria: MeteoAM (sun and humidity 1961–1990)[5][6]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Merkataritza (lehengaiak eta petrolioa esportatzen ditu Marghera eta Mestreko portuetatik), industria (ehungintza, beiragintza, petrolio findegiak, altzairugintza, kimika industria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, eskulangintza, ontziolak, zinemagintza) eta, batez ere, turismoa dira ekonomia jarduera nagusiak.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Venezia eta aintzira1
UNESCOren gizateriaren ondarea
San Marco-00.jpg
Mota Kulturala
Irizpideak i, ii, iii, iv, v, vi
Erreferentzia 394
Kokalekua  Italia
Eskualdea2 Europa eta Ipar Amerika
Izen ematea 1987 (XI. bilkura)
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Ubide Handiak alderik alde igarotzen du hiria eta ubidearen alboetan daude hiriko eraikuntza eta monumentu ikusgarrienak: XV. mendeko Ca' d'Oro (Urrezko etxea), XVI. mendeko Vendramin Jauregia, Ca' Foscari, Ca' Rezzonico eta Ca' Grande jauregiak eta XVII. mendeko Santa Maria della Salute eliza. Hiriaren erdialdean Piazza San Marco eta Piazzetta plazak daude, biak monumentu ikusgarriez inguratuta: San Marko basilika (XI. mendea), Campanile dorrea (98,60 m-ko garaiera), XV. mendeko Erlojuaren dorrea, IX.-XIII. mendeetako dogoen (Dux) jauregi arkupeduna, Loggeta jauregia eta liburutegi zahar arkupeduna (1536-1553).

Erlijio monumentuei dagokienez, aipagarriak dira XIII.-XV. mendeetako Santi Giovanni e Paolo eliza domingotarra, garai bereko Santa Maria Gloriosa dei Frari komentu frantziskotarra, XVII. mendeko Santa Maria della Salute eliza, XVI. mendeko San Giorgio Maggiore eliza, Il Redentore eliza (1577-1592) eta Le Zitelle (1582-1586). Guztira 450 jauregi, eliza eta etxe historiko daude Venezian, molde italiarrekoak, musulmanak, bizantziarrak, gotikoak, Errenazimentukoak, manieristak eta barrokoak.

Arkitektura aldetik berebiziko erakargarritasuna izateaz gainera, musika alorrean ere tradizio handiko hiria da, Santa Maria de la Pietà (Vivaldi izan zen bertako maisua) eta La Fenice antzokia (Verdi eta Rossiniren obrak estreinatu eta antzeztu ziren bertan) lekuko. Pinturari dagokionez, Tiziano, Tintoretto, Veronese eta Tiepolo maisu handien obra asko daude ikusgai hiriko eliza eta museoetan.

Veneziako hiriaren erdialdean ez dago autoz ibiltzerik eta gondolak dira garraiabide erabilienak. Hala eta guztiz ere, egoera larrian aurkitzen da gaur egun hiria. 1950. urtetik aurrera, inguruko industriek eraginda, kutsadurak zikindutako hiria da, eta itsasaldiak eta urte osoan zehar doazen turista ugariak ere arriskuan jartzen ari dira hiriko ondasunak. 1966. urteko uholdeen ondoren Italiako gobernuak UNESCO erakundearen laguntza eskatu zuen hiria kontserbatzeko.

San Marko plaza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Napoleon Bonaparteren esanetan, plaza hau Europako plazarik politena zen. Plaza izendapena duen enparantza bakarra da, beste guztiak campo deitzen baitira. Zorua Istriako harlauzaz egindakoa da. Eraikin famatu askok mugatzen dute plaza: San Marko basilika, Campanile (kanpaidorrea), Dukearen jauregia eta Erlojuaren dorrea. Plaza mugatuz daude Prokuraduria zaharrak (Procuratie Vecchie) eta Prokuraduria berriak (Procuratie Nuove) deituriko eraikinak ere, 3.500 metroko luzera dutenak. Fatxadak arkuz osatuta daude osotasunean. Prokuraduria zaharreko edifizioa basilika zaintzeaz arduratzen ziren prokuradore eta magistratuen egoitza zen. Eraikina basilikaren eskuman kokatzen da. Bestaldean, prokuraduria berriko eraikinak daude. Plazan dago Fabbrica Nueova deiturikoa ere, gaur egun Museo Corner dena.

Jauregiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ca' d'Oro.
Ponte dei suspiri.

Zubiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bestelako eraikinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraiobideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Veneziako kanalak ospe handikoak dira, eta kalexka-sare handia osatzen dute. Kale txiki hauek Ubide Handira zabaltzen dira, hiriko etorbide nagusia dena. Ubide honetan, milaka enbarkazio dabiltza egunero, tamaina desberdinekoak. Hoietatik, vaporetto delako barkua da ezagunena hirian barrena mugitzeko, garraiobide publikoa baita. Horrez gain, hain famatuak diren gondolak turismorako erabiliak izan ohi dira.

Venezia trenbidez loturik dago Mestre hiriarekin. Hiriko tren geltoki nagusia Ferrovia deiturikoa da, eta Europako puntu askotarako zerbitzuak eskaintzen ditu. Errepidez ere lotura ona dago Mestrerekin. Azkenik, Veneziako Nazioarteko Aireportua aipatu beharra dago, Marco Polo deiturikoa.

Veneziar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak:
Venezia