Wassoulouko Inperioa
| Wassoulouko Inperioa Wassulu Mande Jòn | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1878 – 1898 | |||||||||||||
| inperioa | |||||||||||||
| |||||||||||||
 Inperioaren kokapena | |||||||||||||
| Geografia | |||||||||||||
| Hiriburua | Bissandugu | ||||||||||||
| Kultura | |||||||||||||
| Hizkuntza(k) | Arabiera (ofiziala) Malinkera | ||||||||||||
| Erlijioa | Sunismoa | ||||||||||||
| Historia | |||||||||||||
| |||||||||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Wassoulouko Inperioa, batzuetan Mandinga Inperioa deitua, mendebaldeko Afrikako inperio laburra izan zen (1878-1898),[1] gobernari zen Samory Turé diularen konkisten ondorioz sortua eta frantziar armada kolonialak suntsitua.[2]
1864an, El Hadj Omar Tall tukulor etniako gobernaria Bandiagaratik gertu hil zen, garai hartan nagusi zen Tukulor Inperioa oinordekorik gabe zegoen eta bere semeek bere zatiengatik borrokari ekin zioten, federazio berri eta ahuldu bat sortuz. Horien artean, arrakastatsuena, zalantzarik gabe, Samory Turé izan zen, gaur egun Gineako hego-mendebaldea den horretan bere erresuma sortu zuena.
Armadaren antolaketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Samoryren armada europar su-armekin eta unitate iraunkorren egitura konplexu batekin ongi hornituta zegoen. Bere armada "sofa" infanteriako unitate batean (infanteriako mandinga, gehienetan esklaboak) eta zalditeriako unitate batean banatuta zegoen. 1887an, Samoryk 30.000-35.000 infanteria-soldadu eta 3.000 zalditeria-soldadu inguru izan zitzakeen. Infanteria "si" edo "kulu" bezala ezagutzen diren 10-20 gizoneko unitateetan banatu zen. Zalditeria "sere" izeneko 50 zalduneko taldetan banaturik zegoen. "Kulu" horiek Kun-Tigui baten agindupean zeuden, buruzagi esan nahi zuena. Hamar kuluek "bolo" bat osatzen zuten (100-200 gizon). "Bolo"a, banbara hizkuntzan, "beso" gisa itzultzen dena, infanteriako unitate bat baino ez zen izan. Bolo kun-tiguiak unitate hau zuzentzen zuen.
Hedapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Samoryren kanpainak, lehenik eta behin, bere bizilagunak, bereté eta cisse etniakoak, menderatu zituen eta gero Wassoulou eskualde osoa (gaurko Ginea eta Maliko arteko muga). 1876an, Bure urre-meatzeak hartu zituen, eta 1878rako, bere burua ofizialki Wassoulouko inperio berriko faama (enperadore) aldarrikatzeko bezain segurua zen.
Ondorengo konkisten artean, Kankan, diula herriko funtsezko merkataritza-gunea, eta orain Sierra Leona eta Boli Kostako iparraldeako eskualdeak zeuden.
Samoryk konkistaturiko herri animistak islamera bihurtzera behartu zituen, fededun guztien buru zen almami (arabieraz: المامي) titulua aldarrikatuz, 1884an. Erlijiozkoak ez diren gaietan, ordea, konkistatutako herrietako tradizio eta tokiko erakunde gehienak gorde zituen, faama (enperadore) titulua erabiliz.
Gerra mandingak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1880tik hil zen arte, Samoryren anbizio politikoak frantsesen hedapenaren aurka agertu ziren. Armada kolonialarekin borrokan sartu zen, hainbat alditan garaituz tartean, 1882ko apirilaren 2an, Woyowayankon, frantziar artilleria astunaren aurrean.
Hala ere, Samory zenbait itun sinatzera behartu zuten, 1886 eta 1889 artean frantsesei lurraldea utziz.[3] Samory erretiratze egonkor bat hasi zen, baina gertuko afrikar armada batzuen erorketak, bereziki Tieba Traorérena Sikasso bere hiriburuan, armada kolonialari bere indarren aurka eraso kontzentratua jaurtitzea ahalbidetu zion. 1898ko irailaren 29an, Henri Gouraud komandante frantsesak harrapatu eta Gabonera erbesteratu zuen, Wassoulouko inperioaren amaiera adierazi zuena.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Ingelesez) Black, Jeremy. (2021). A Short History of War. Yale University Press doi:. ISBN 978-0-300-25651-2..
- ↑ (Ingelesez) Epifano, Angie. (2020). «Commerce and Colonialism in the Regalia of the Samorian State» African Arts 53 (2): 28–41. doi:..
- ↑ (Ingelesez) «EXCERPT: Brussels Conference Act of 1890» Black Agenda Report 2022-11-30.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Datuak: Q568712
Multimedia: Wassoulou Empire / Q568712