Xola

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Xola eta basurdeak liburuaren azaleko irudia.

Xola txakurra Bernardo Atxaga idazlearen eta Mikel Valverde ilustratzailearen Holaxe bizi da Xola bildumako (Erein argitaletxeak argitaratua) protagonista da. Bilduma hori 5 liburuz osatuta dago, eta bakoitzak Xolaren abentura baten berri ematen dio irakurleari; liburu horietan idazlearen helburu nagusia kontaketa psikologikoen bidez umoreari, kritikari eta ironiari bide ematea izan da.[1]

Beste liburu askotan bezala (Bambulo edo Behi euskaldun baten memoriak, esaterako), bilduma honetako protagonista nagusia ere animalia bat da, eta horren xedea baztertuak direnengandik gertuago sentiaraztea da. Hala ere, liburu honetan lan hauen tonua eta estiloa oso desberdinak dira, irakurleari barre eragiteko eta ondo pasarazteko helburuarekin. Estruktura sinplea erabiltzen du Atxagak, pertsonaia ezagun eta pertsonalizatuekin. Protagonistek giza jarrera dute, eta hori da audientzia eta kritikak irabaztearen arrazoia.[1]

Xolaren ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xola Grogoren arratoi txakurra da, hiriko txakur txikia eta ile zurikoa.[1]  Txakur honen izaera oso konplexua da, eta animalia den arren, animalia argia (inteligentziaduna) da, eta gizakien papera dauka liburu hauetan.  Ezaugarri asko ditu: patata frijituak eta mimoak asko gustatzen zaizkio, imitaziorako joera dauka, ikasteko gogoa du, hitz arraroekiko interes handia dauka (hortaz ipuin guztietan hiztegi asko erabiltzen du), eta munduaren erdigunea izan nahi du.[2]

Oso izaera markatua du: lotsarik ez du, iruzur bidez bere burua goratzen saiatzen da unean uneko komenientziagatik eta harremanak kudeatzeko bitarteko gisa. Egoista galanta da, bere onura bilatzen du, baina ez da gauza urrutirako kalkuluak egiteko, eta momentuan dituen pultsioek gobernatzen dute bere jarduna.[3] Bere izaera burugogorraren adierazle, gauza ezberdinekin identifikatuta sentitzen da, eta obsesionatu egiten da; gainera, ezjakina izan arren, aukera duen bakoitzean asko dakiela erakutsi nahi izaten du, nahiz eta modu honetan bere ezjakintasuna nabarmenagoa bilakatzen duen. Beldurtia ere baden arren, ausarta dela erakutsi nahi izaten du[2].Azken finean, Xola haurren psikologia irudikatzeko bide bat da. Halako ezaugarri ugari ditu Xolak, denak ere haurren psikologiarekin erraz parekatzen direnak, eta idazleak umorea egiteko baliatzen dituenak; esperientzia gabezia Xolarengan ezjakintasuna, axolagabekeria eta lotsagabekeria bihurtzen dira, eta alferkeria xarma[3].

Arestian esandako guztia kontuan hartuz, pertsonaia borobila eta dinamikoa da; izan ere, liburu bakoitzaren hasieran modu batera ikusten du bere burua eta amaierarako aldatu egiten da. Bere akatsak onartzen ditu edo benetako izaera zein den konturatzen da. Beraz, esan daiteke Xolarentzat garrantzitsuena autoezagutza eta autokontrola direla, baina esperientziaren bidez ikasi behar duela hori guztia[2].

Liburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilduma hau bost liburuz osatuta dago. Hala ere, txakur bitxi eta berezi honen jatorria 1986an gazteleraz argitaratutako La cacería ipuina dugu. Orduko hartan Tomasa zen txakurraren izena, eta Grogo jauna (Xolaren jabea) lehendabiziko aldiz agertu zen Atxagaren obran. Gaztelerazko ipuin horren euskal bertsio bat argitaratu zen -aldaketa txiki batzuekin- 2000. urtean Xola ehizan izenburupean[4].

Xolaren ipuin hauek adin eta mota guztietako irakurleak erakartzen dituzte. Txakurraren istorioak hirugarren pertsonako narratzaile orojakileak kontatzen ditu; horretarako, erritmoa, ahozkotasuna eta ironia oso elementu garrantzitsuak dira[5]. Gaia, hizkuntza, estiloa eta narratzeko modua ere guztiz aproposak dira; nabaria da idazlearen trebezia, istorioak kontatzeko iaiotasuna, eta umorearen mozorro horren azpian kontu eta kezka ezberdinen inguruan aritzeko gogoa. Hori horrela, Atxagak kalitatezko haur literatura eskaintzen du "Xola” sailaren bidez [4]. Bost liburu hauek kontaketa psikologikoa izeneko literatura motaren barruan sailkatzen dira, anekdota domestiko xumeekin egindako hari narratiboen gainean; pertsonaien barruko mugimenduekin eragiten dio akzioa kontaketari. Hori bai, guztietako ezaugarri komuna Xolaren izaera markatua da. Bestalde, narratzailearen hariari berriz helduta, aipatzekoa da, narratzailearen presentzia hain nabarmenarekin ere, liburu hauek boz gora irakurtzeko bikainak suertatzen direla, batez ere zortzi urtetik gorako haurrekin.[3]

Xolak badu lehoien berri (1995)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Liburu hau da txakur txikia ezagutzeko lehen aukera. Xolak bere burua lehoitzat hartzen du, eta lehoi baten jokabidea izan nahi du. Azkenean, baina, eguneroko errealitateak eta behar fisikoak espiritualak baino handiagoak izaki, irakurlearen ahoan irribarrea ezpaineratzen duen amaiera du ipuinak. Ilustrazioek ederki islatzen dute istorioan zehar Xolaren irudia[4].

Liburuan lantzen den gaia heroizismoarekiko errefuxa da. Fikzio fantastikoko elementuak agertzen dira: objektuak desitxuratzen dituzten ispiluak, fikzioan erabat sinesten duten pertsonaiak, etab. Munduko literaturako pertsonaiei gertatutakoei erreferentzia egiten zaie, esaterako, On Kixote eta Emma Bovaryri. Horrenbestez, istorioak liburuetan idatzitakoa serioegi hartzeak duen arriskuaz ohartarazten gaitu[6].

Xola eta basurdeak (1996)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurreko liburuaren ildo beretik doa hau ere, baina argumentu sinpleagoa eta, era berean, umoretsuagoa du. Grogo jauna gogoz kontra basurdetara joango da, konpromezu bat bete beharra duelako, eta txakurra, noski, berarekin eramango du. Xola basardiak zer diren ere jakin Gabe, horiek harrapatzeko prest txakur guztien aurretik joango da; geroago, ordea, zergatik sakrifikatu nahi duen entzuten du, eta basurdeak benetan nolakoak diren deskubrituko du. Une horretan, ordura arte heroia izaniko txakurrak konpromisoak alde batera uzten ditu eta ihes egiten du[4].

Heroismoa eta honek sortzen dituen arazoak dira liburu honetako gai nagusiak. Horrez gain, konpromiso batzuen arriskuaz eta zentzugabetasunaz ari da idazlea[6]. Irakurleentzat Xolaren jokabidea gozamen iturri izango da, gaizki ulertuek sorraraz ditzaketen egoerekin eta Xolak ematen dion irtenbidearekin ondo pasatuko dute[4].

Bai testuan, bai ilustrazioetan umorea, ironia eta itxurakeria ageri dira[4]. Atxagak, teknika gisa, sinónimo ugari erabiltzen ditu eta kontakizuna txakurraren ikuspuntutik kontatzen du[6]. Mikel Valverderen irudietan ederki ikus daiteke Xolaren garapena, txakurraren adorea eta beldurra[4].

Xola eta Angelito (2004)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oraingoan idazleak, eta harekin batera lanean ederki ari den ilustratzaileak, pertsonaia berriak aurkezten dizkigute; izan ere, Grogo eta Xola oporrak pasatzera herrixka batera joaten dira, eta han Begoña eta Angelitorekin egongo dira. Begoña, Grogoren laguna dugu; Angelito, aldiz, haren txakur bitxia. Topaketa horrek, batez ere txakurraren arteko topaketak, markatuko du ipuinaren garapena. Angelito, mendiko txakurrak bezala mintzo dena, guztiz obsesionatuta dago sagu batekin; kutxa bateko zulotik ateratzen ikusi zuen saguarekin. Haren betebehar nagusia -eta bakarra- sagu hori harrapatzea izango da, eta horretan Xolaren laguntza aparta izango du, nahiz eta azkenean irakurleak pentsatu sagua beste helburu bat lortzeko tresna besterik ez dela bilakatu bi txakurrentzat. Amaierako ukituak, metaliterarioak, istorioa irekia uzten du, norberak amai dezan, norberak imajina dezan... irribarrea ezagutu gabe une bakar batean ere[7].

Horrenbestez, umorea eta ironia azaltzen dira liburuan, baita kultur eta errealitate aniztasuna ere. Atxagak hiriko eta baserriko mundu ezberdinen arteko talka plazaratzen digu obra honetan; baina filosofia eta pragmatika ere lantzen dira, itxura eta errealitatea. Xola eta Angelitok, antzekoak izanda ere, jokabide, hizkera eta gauzen aurreko jarrera ezberdinak dituzte; baina geroago, elkarrekin egon ondoren txakurrengan ematen den eboluzioaren lekuko izango gara. Izan ere, Xola “kultuak” Angelitoren pragmatismoaren eta bizitzaren ikuspegi errealistaren aurrean, azken honek bezala jokatzea erabakiko du. Bilakaera hori hizkuntzaren bidez ere ikus dezakegu. Atxagak bere pertsonaiak jokabide eta hizkeraren bidez karakterizatu izan ditu bere obran, eta, kasu honetan, arestian aipatutako bilakaeraren sinbolo gisa Xolak Angelitoren hizkera hartuko du beretzat[4].

Xola eta Ameriketako izeba (2011)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Laugarren abentura honetan Xola askatasuna aldarrikatzen ikusiko dugu. Argi eta garbi utziko dio Grogo jaunari berari inoren aurrean azalpenik eman behar izan gabe, “gogoak ematen diona” egitea gustatzen zaiola. Bere askatasunaren aldeko aldarrikapena, ordea, mututu egingo zaio Ameriketako izeba bisitan datorrenean. Emakume honek ohitura desberdinak erakusten ditu, Xola asaldatzeko moduko jarrerak. Honen aurrean txakurtxoa arauak eta errespetua aldarrikatzen hasiko da[8].

Aurreko abenturekin alderatuta pertsonaiaren barne gatazketan gehiago zentratzen da narrazioa[8].

Valverderen lanari dagokionez, esan, ilustrazioa aurreko hiruen bidetik joan dela oraingoan ere. Xola oso adierazkorra da, begien eta (bigarren) ahoaren keinuei esker bereziki, esandakoari ñabardurak azpimarratzen dizkio eta irakurleari fokua ez galtzen laguntzen dio[8].

Haur literaturan, zineman bezala, fikzioa gailentzen ari dela uste du Bernardo Atxaga idazleak. Susmo horrek errealismoaren bidea hautatzera eraman du Atxaga Holaxe bizi da Xola saileko laugarren liburua idazterakoan: Xola eta Ameriketako izeba (Erein) kaleratu du. "Aurreiritziei buruzko kontakizun errealista da, portaera demokratikoak bultzatzen dituena"[9].

Xola eta lapurra (2015)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikerketa eta misterioa oinarri dituen Xola pertsonaiaren bosgarren abentura. Beti bezala tonu umoretsuan agertzen zaizkigu zakur egozentrikoaren kezkak eta balentriak.

Grogo jauna eta Xola bizi diren eraikineko hainbat bizitzatan gertatutako lapurretak dira istorioaren abiapuntua. Administratzaileak eta hiriko poliziaren detektibeak bizilagunen bilera zaratatsuak Xolaren loa eteten du. Hortik aurrera, Xola ikerlari-lanetan hasiko da eraikineko lapurra nor den argitzeko eta detektibe-andreari laguntzeko.

Ilustrazioak informazio gehigarria gaineratzen du. Oso adierazgarriak eta umoretsuak dira[10].

Lapur baten agerpenarekin jositako azken abentura honetan, hain zuzen, kontaketa psikologikoaren baitako pauso berri bat ematen du narratzaileak, eta txakurraren pentsamenduak gorputz ataletatik abiatuko balira bezala kontatzen dizkigu hainbat pasarte, hankek, isatsak, edota belarriek unean-unean zer pentsatu eta sentitzen duten adieraziz. Orain arte halakorik ez genuen ikusi Xolaren abenturetan. Eta azken bi hitz aurreratzeko, kontakatiluarena egin gabe, abentura honetan Xola eta Grogo bizi diren eraikinean lapur batek eragindako izua dela ardatza, dagoeneko 5Bn eta 4Cn norbait ebasketetan aritu baita, lapur fina nonbait, bitxiak eta dirua besterik hartu ez dituena, paparrean domina duen inspektoreandreak esan dienez. Eta Xolak amesten du domina bat gustura hartuko lukeela, urrezkoa baino, txokolatezkoa hobe... [3]

Bernardo Atxaga, haur eta gazte literaturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bernardo Atxaga, Joseba Irazu Garmendiaren goitizena da. Asteasun (Gipuzkoa) jaio zen, 1951ko uztailaren 27an. Ekonomia Zientzietan lizentziatu zen Bilboko Unibertsitatean, eta hainbat lanbidetan aritu izan zen (Euskara irakaslea, irratiko gidolaria, liburu saltzailea, ekonomialaria, etab.), harik eta, azkenean, laurogeiko hamarkadaren hasiera aldera, literaturari bete-betean ekin zion arte. [11]

Atxaga 17 urterekin hasi zen idazten, eta, hasieran ez zuen Haur eta Gazte Literaturarako ezer idazteko asmorik.[12] Momentu horretan eredu erromantikoko idazlea zen. Atxagaren ustetan, erromantizismoa literatura modernoari bidea egiten dion mugimendua da eta, gainera, mugimendurik indartsuena dela dio, bere eragina gaur egunera iristsi baita. Munduan idazle gehienak abiatzen dira eredu horretatik. Horregatik, gehienak nerabezaroan abiatzen dira. Lehenengo sentimendua maitasuna da, eta horren bitartez bideratzen da testua. Atxagarentzat HGL egitea, berarekin zerikusirik ez zuen zerbait egitea zen. Bere sentimenduekin zerikusirik ez zuen zerbait. Esaterako, kio kio ahateak esan zion pio pio txoriari… Holako testuak ez zituen bere esperientziarekin lotura zutelako egiten, bere idazle izaera teatralizatzen zuen. Haurrentzako idazlearen papera hartzen zuenean eta jende horri idatzi behar zionean hartzen zuen rolak ez zuen zerikusirik Atxagarekin. [13]

70.hamarkada hasieran Juan Carlos Egillorrek haurrentzako liburu bat egitea proposatu zion. Atxagak ez zuen loturarik ikusten abangoardia, esperientzia, bizitza eta haur literaturaren artean. Hala ere, azken horretan sartzeko saiakera egitea pentsatu zuen. Proposamena Bilboko inauterietan egin zion, eta Egillorrek mozorrotzeko aukeratu zuen pertsonaiarekin liburu bat egitea proposatu zion. Horrela sortu ziren Nikolasa Bits Baporux, eta Patxi Nubolari. Ipuin hauek ahal zen bezain modu pertsonalenean idatzi zituen, eta genero eta publiko zehatzei erreparatu gabe. [13]

Urteek aurrera egin ahala bere ikuspuntua aldatu egin zen. 27 urterekin idazle profesioan hasi zen eta ordutik HGLko hainbat lan publikatu ditu, ia denak gaztelaniara itzuliak (batzuk beste hizkuntza batzuetara ere bai).[12]

Idazle moduan lanean dituen ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atxagarentzat lan handiena teoria bat egitea da, hainbat gauzei buruz, eta tartean literaturari buruz, teknikari buruz, gogoeta bat egitea. Hori bai, behin teoria daukazunean, testuak oso azkar egin daitezke.[13]

Testuen ezaugarrietan oinarrituz, hainbat lanetan naturak presentzia handia du.[14] Pertsonaia asko animaliak dira, ikaskuntza bat ematen du eta animali “humanizatuak” agertzen dira; liburuetan horien akats eta trebetasunak erakusten ditu. Beste batzuetan, “Semihumanizatuak”dira, nolabaiteko inteligentzia dute, baina oso mugatua: animalia arruntak, botere magikoak dituztenak, arazoren bat argitzeko edo ipuin fantastikoetako bitartekari gisa. Pertsonaien izenak, berriz, fonetikoki erakargarriak dira.

Pertsonaiak aske uzten ditu; garrantzitsuena norberak bere kabuz ikastea eta akatsak egitea da.[2]

Atxagak ez du sinisten literatura kritikoan. Berak dioenez, liburua idazlearen eta irakurlearen artean egiten da, hor dago funtsezko momentua eta egia. Egia literaturan dago. [13]

Liburu bat irakurtzean autorearen irudi mentala sortzen du irakurleak; Atxagaren hitzetan, bere umorea beti haur literaturako liburuetakoa bezalakoa izatea nahiko luke.[14]

Mikel Valverde, haur eta gazte literaturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mikel Valverde Tejedorrek (Gasteiz, 1966) EHUko Arte Ederren ikasketak egin zituen, eta “teknika grafikoetan”  espezializatu zen. 1995etik Haur eta Gazte Literaturako ilustratzailea da; horri dagokionez, batez ere, Bernardo Atxagarekin egindako lanak nabarmenduko genituzke, hala nola,  Xola eta Bambulo. Horiez gain, beste lan batzuetan ere hartu du parte, Sabueso Orejotas investiga eta Cuatro Amigos bildumetan, esaterako.

Autore den aldetik, argitaletxe ezberdinetan 15 bat liburu ere argitaratu ditu, hala nola, Macmillan argitaletxe ezagunean. Zenbait komikitan ere marraztu izan du, eta Tisarako misterioa (1991) izeneko istorio luzea adibidez hainbat aldizkaritan argitaratu izan zen, Ipurbeltz, Makoki y La Luna eta TMEO besteak beste.

Egunkarietan istorioak eta ilustrazioak ere argitaratu izan ditu, eta erakusketa ezberdinetan parte hartu izan du, hala nola, Panorama del cómic en Euskadi. Gernikako lll. Komiki jardunaldiak.

Aurretik aipatutako lan horiek guztiak direla eta, aipatzekoa da 2005ean irabazitako XV. Premio Internacional de Ilustración Fundación Santamaría.[15]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c   Etxaniz Erle, Xabier (2007), «Interrelation between CL and adults on Bernardo Atxaga», Anuario de investigación en literatura infantil y juvenil (Nº5), ISSN 1578-6072 .
  2. a b c d   Sáiz Ripoll, Anabel (1997), Bernardo Atxaga, entre la fábula y la metaliteratura, Alacena, 32-34. orrialdeak, ISBN 1137-7712 .
  3. a b c d (Euskaraz)  Mercero, Imanol (2016ko urtarrilaren 17a), «Xola eta lapurra», Berria, http://www.galtzagorri.eus/fitx/irudiak/xola_eta_lapurra.pdf. Noiz kontsultatua: 2018/03/26 .
  4. a b c d e f g h (Euskaraz)  Etxaniz Erle, Xabier (2007), BELA KABELATIK TERNUARA. ATXAGAREN HAUR ETA GAZTE LITERATURA, Pamiela, ISBN 9788476815427 .
  5.   Olaziregi Alustiza, Mari Jose (apirila), «Mémoire d'une lectrice de Bernardo Atxaga», LA REVUE DES LIVRES POUR ENFANTS (nº 192), http://cnlj.bnf.fr/. Noiz kontsultatua: 2018/03/26 .
  6. a b c (Ingelesez)  Mari Jose, Olaziregi Alustiza (2005), WAKING THE LITERARY UNIVERSE OF HEDGEHOG BERNARDO ATXAGA, CENTER FOR BASQUE STUDIES, UNIVERSITY OF NEVADA, RENO .
  7. (Euskaraz)  Etxaniz Erle, Xabier (2005eko martxoaren 22a), «Xola eta mendiko txakurra», Berria .
  8. a b c (Euskaraz)  Xola eta Ameriketako izeba, http://www.galtzagorri.eus/euskara/idazleak/bernardo-atxaga/bibliografia/xola-eta-ameriketako-izeba?p=1. Noiz kontsultatua: 2018/03/26 .
  9. (Euskaraz)  Fernandez, Jon (2011ko maiatzak 19), «'Xola eta ameriketako izeba' kaleratu du Bernardo Atxagak», Berria, https://www.berria.eus/albisteak/50913/xola_eta_ameriketako_izeba_kaleratu_du_bernardo_atxagak.htm. Noiz kontsultatua: 2016/03/26 .
  10. (Euskaraz)  «Xola eta lapurra», Galtzagorri elkartea, http://www.galtzagorri.eus/euskara/irudigileak/mikel-valverde-tejedor/bibliografia/xola-eta-lapurra?p=1. Noiz kontsultatua: 2018/03/26 .
  11.   Bernardo Atxaga, https://www.atxaga.eus/bernardo-atxaga. Noiz kontsultatua: 2018/03/26 .
  12. a b   Atxaga, Bernardo (abril), «cuadernos de literatura infantil y juvenil», clij (Nº104) .
  13. a b c d   Atxaga, Bernardo (Abendua), «Bernardo Atxaga solasean», Behinola, Haur eta Gazte Literatura Aldizkaria (nº5), http://www.galtzagorri.eus/behinola/dokumentuak/053.pdf .
  14. a b   «ENTREVISTAMOS A- BERNARDO ATXAGA», Peonza: revista de literatura infantil y juvenil. (Nº38), Octubre .
  15.   , http://catalogo.artium.org/book/export/html/9854. Noiz kontsultatua: 2016/03/26 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Holaxe bizi da Xola bilduma - Erein argitaletxea

Xolak badu lehoien berri (Galtzagorri elkartearen fitxa)

Xola eta basurdeak (Galtzagorri elkartearen fitxa)

Xola eta Angelito (Galtzagorri elkartearen fitxa)

Xola eta Ameriketako izeba (Galtzagorri elkartearen fitxa)

Xola eta lapurra (Galtzagorri elkartearen fitxa)

Xolak badu lehoien berri entzuteko

Bernardo Atxaga (Galtzagorri elkarteko fitxa)

Mikel Valverde (Galtzagorri elkarteko fitxa)