Yagan

Wikipedia, Entziklopedia askea
Yagan
Pueblo Yamana, Cabo de Hornos 1883.jpg
Yaganak (Hornosko lurmuturra), 1883
Biztanleak guztira
600 Txilen (2017ko zentsoaren arabera)
Biztanleria nabarmena duten eskualdeak
Hizkuntza
Yagan hizkuntza
Erlijioa
Zerikusia duten beste giza taldeak
Kawésqar, Chono
Patagoniako hegoaldeko muturrean yaganen kokapena erakusten duen mapa.

Yagán, yagan, jagan edo yámana, Suaren Lurraldeko uhartediko herri indigena bat da, Txile eta Argentinan. Bere bizimodu tradizionala nomada zen, kanoetan mugitzen ziren; ehiza, bilketa eta arrantzan aritzen ziren. Bere aurrekoek, 6.000 urte ingurutik, Beagle kanalaren hegoaldean dauden uharte eta kanalak zeharkatzen zituzten, Hornos lurmuturreraino. Beagle kanalaren mendebaldean dauden kanaletara ere joaten ziren, kawésqarren lurraldea, Magdalena eta Cockburn kanaletaraino iritsiz, sua pizten zuten burdinazko piritaren bila.

Yaganen egungo ondorengoek komunitate bat osatzen dute Villa Ukikan, Puerto Williamsetik gertu, Navarino uhartean (Txile). Ushuaian (Argentina) 2014ko azaroaren 25ean Yagan Paiakoala komunitate indigena eratu zen. Punta Arenasen (Txile) bizi da Yagan Lom Sapakuta komunitatea, 2015eko otsailaren 14an eratua.

Jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aintzatespen-bidaiak eta batzorde hidrografikoak

Yagan familia kanoa batean.

Baleazaleak eta Otsozaleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jemmy Button, HMS Beagle espedizioak bahitutako yagana 1830ean, hura "zibilizatzeko" asmoz.

Misiolariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neska yagana.
Yagan emakumeak.

Lurraldea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txileko jatorrizko herriak

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jagan hizkuntzaren azken hiztuna zena, Cristina Calderón, 2022an hil zen 93 urterrekin. Lidia González Calderón alabak jakinarazi zuen. Txileko Biltzar Konstituziogileko kide zen, eta hizkuntza hori berreskuratzeko deia egin zuen.[1][2]

Txileko Kultura eta Arteen Kultura Kontseiluak 'bizi den ondare' izendatu zuen Calderón andrea 2009an. 1928an jaio zen, Villa Ukikan, Puerto Williamsetik gertu, eta han bizi izan zen beti; saskigile izan zen. Berak 9 urte izan zituen arte ez zuen ikasi gaztelania, baina Txileko agintariek ia desagertzeraino eraman zuten hizkuntza XX. mendean, eta transmisioa eten egin zen.[1]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jantziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanoak edo anan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yagan kanoaren erreplika, Vicuña (Txile) hiriko Gabriela Mistral museoan ikusgai.
Magallaesen gindo edo coigüe bat, zeinaren azalarekin yagandarrek kanoak eraikitzen zituzten.

Tresnak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arpoi puntak ( La Platako Museoa ).

Sinismenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sendatzaileak eta hileta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arkeologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ushuaiako Yámana Museoa.

Behartutako giza exhibizionismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizarte antolaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erabilitako bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]