Yonaguniera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Yonaguniera
Map-yonaguni.png
Datu orokorrak
Lurralde eremuaFlag of Japan.svg Japonia
Hiztunak400 (2015)
OfizialtasunaInon ez
EskualdeaFlag of Okinawa Prefecture.svg Okinawa Prefektura
UNESCO sailkapena4: arrisku larrian
AraugileaEz du
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Asian languages (en) Itzuli
japoniar hizkuntzak
ryukyuar hizkuntzak
hego ryukyuar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiaSOV hizkuntza eta hizkuntza eranskaria
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3yoi
Ethnologueyoi
Glottologyona1241
Linguasphere45-CAC-bc
UNESCO1972
IETFyoi
Endangered
Languages Project

3170

Yonaguniera (与那国物言/ドゥナンムヌイ Dunan Munui) Ryukyu uhartedian kokatzen den Yonaguni uhartean hitz egiten den hizkuntza bat da, Hego Ryukyuar motakoa.[1] Yaeyama hizkuntza gertuko hizkuntza du, antzekotasun aipagarriekin. Japoniar hizkuntza-politika zapaltzaileen ondorioz, hizkuntza ez da ofiziala eta ez dago aitortua, bertako erakundeek Yonaguni dialektoa izenaz izendatzen dute (与那国方言, Yonaguni hōgen). UNESCOk eginiko sailkapenaren arabera, yonaguniera da Japonia osoan zaurgarriena den hizkuntza. Egun laurehun bat pertsonak hitz egiten dute.[2]

Yonagunierak antzina bere idazkera propioa garatu zuen, Kaidā logogramak izan ziren hizkuntzaren berezko idazte-sistema. Baina uhartea Rykuyuko Erresumaren mende geratu zenean eta ondoren Japoniako Erresumak menderatu zuenean, logograma hauek txinatar karaktereek edo japoniar kanak ordezkatu zituzten.

Fonetika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bokalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpiko taulak yonagunierazko bokalak erakusten ditu. Alofonoak diren bokalak parentesi artean ageri dira.

Aitzinekoak Erdikoak Atzekoak
Itxiak i u
Erdi-itxiak (ɪ) (ʊ)
Erdi-irekiak o[oh 1]
Irekiak a (ɑ)

Kontsonanteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpiko taulak yonagunieran agertzen diren kontsonanteak biltzen ditu. Alofonoak baino ez diren kontsonanteak parentesi artean ageri dira. Fonema herskari eta afrikariek hiru-bideko kontrastea dute fortis, lenis eta ahozko kontsonanteen artean.

Ezpainkariak Ezpainkari-belarrak Hobikariak Hobikari-sabaikariak Sabaikariak Belarrak Glotalak
LEN FOR AHO LEN FOR AHO LEN FOR AHO
Herskariak p b t d k g
Igurzkariak (ɸ)
s (ɕ) (ç) h
Afrikatuak t͡s (t͡ɕ)
Sudurkariak m n ŋ
Dardarkariak ɾ
Hurbilkariak (ʍ) w j

Sintaxia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jarraian ageri den taulan yonagunierazko osagarriak ageri dira:

Yonagunieraren osagarriak[3]
Yonagunieraz Euskaraz Yonagunierazko esaldia Euskarara itzulia
= ya Da kari = ya ku-n Badator
= du ~ u = ŋa = du Hau (zehazki)
= ŋa Da kari = ŋa ku-n Badator
= nu -(r)en (Noren) kari = nu suŋuti Bere liburua
= nki Hara

Hari

isu = nki hir-un

kari = nki tura-n

Joan hondartzara

Eman iezaiozu

= ni -an (Tokia)

-an (Unea)

isu = ni amb-un

isu = ni bu-n

unu basu = ni

Jolastu hondartzan

Hondartzan

Une hartan

= gara -tik (Nondik) isu = gara su-ta-n Itsasertzetik etorri zen
= tu -(r)ekin (Norekin) kari = tu ku-n Etorri berarekin
= si -rekin (Zerekin) katana = si cu-n Ezpatarekin moztu
= n

= bagin

Ere bai kari = n ku-n

kari = bagin ku-n

Etorriko da
= ka Baino- ku = ka maci Hau baino hobea
= nta ~ Edo ~ agami = nta Haurrak
= ndi Eta ~ ku-n = di n-ta-n Etortzeko esan zuen
= su Ez (kuasi partikula) n-ta-n = su = ya Esan zuen
= nni Bezala u = nni = nu Hau bezala

Azpiko taulan, lehenengo bi zutabetan yonagunierazko hitz arruntenak eta beste bietan hizkuntzaren sailkatzaileak ageri dira:

Yonagunierazko ohiko hitzak eta sailkatzaileak[4]
Yonagunieraz Euskaraz Sailkatzaile

mota

Sailkatzailea

yonagunieraz

t ʔ u Bat Gizakia -taintu
t ʔ a Bi Animalia -gara
mi Hiru Bizigabea -ci
du Lau Objektu laua -ira
ici Bost Zuhaitza -mutu
mu Sei Data -ka / -ga
nana Zazpi Zenbakia -muruci
da Zortzi Pausoak -mata
kugunu Bederatzi Heltzea -ka
tu Hamar
unty Batata
dama Mendia
dulu Gaua
doo Ur beroa
minble Burua
kaigu~u Arrautza

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. [o] ziur aski fonema independente gisa har daiteke, eta ez /u/-ren alofono soil gisa. Alabaina, haren hedapena oso murritza da. Interjekzio gutxi batzuetan izan ezik, esaldi amaieretako edo harridurazko egin partikuletako morfemetan baino ez da azaltzen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Kiefer, Ferenc; Blevins, James; Bartos, Huba. (2017-06-21). Perspectives on Morphological Organization: Data and Analyses. BRILL ISBN 978-90-04-34293-4. (Noiz kontsultatua: 2020-03-28).
  2. (Ingelesez) Handbook of the Ryukyuan Languages: History, Structure, and Use. De Gruyter Mouton 2015-01-19 ISBN 978-1-61451-115-1. (Noiz kontsultatua: 2020-03-28).
  3. Kamata 2015 , p.242 .
  4. 山田, ペラール & 下地 2013, p. 296.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]