Zaldibarko zabortegiaren hondamendia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Zaldibarko zabortegiaren hondamendia
Eitzagako zabortegia.jpg
Gertakaria
Data 2020ko otsailaren  6a
Kokapena Eitzaga (Zaldibar)
Koordenatuak 43° 10′ 30″ N, 2° 30′ 00″ W / 43.17493°N,2.49998°W / 43.17493; -2.49998Koordenatuak: 43° 10′ 30″ N, 2° 30′ 00″ W / 43.17493°N,2.49998°W / 43.17493; -2.49998
Kalteak
Desagertuak 2

Zaldibarko zabortegiaren hondamendia 2020ko otsailean gertatutako ezbeharra izan zen, batzuen ustez azken 40 urtean Euskal Herrian izandako hondamenik larriena.[1] Egun horretan, Bizkaiko ekialdean dagoen Zaldibar herrian, Verter Recycling 2002 S.L. enpresaren zabortegian luizi batek bi langile eta AP-8 autobidea azpian harrapatu zituen; horrekin batera, hondakin artean zegoen amianto kantitate handi bat agerian geratu zen; eta hurrengo orduetan zabor multzoak sua hartu zuen.[2]

Kokapen geografikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko Eitzaga auzoa.

Zabortegia Egoarbitza mendiaren magalean dago, Zaldibarko Eitzaga auzoan, baina Elgeta, Ermua eta Eibar ondoan: Elgetako hirigunetik 4 km, Ermukotik 3 km eta Eibarkotik 3,5 km, gutxi gorabehera.[3] Zaldibarko hirigunea, berriz, 6 bat kilometrora dago; alabaina, tartean zenbait auzo ditu, hurbilago, Sallabente (Ermua) eta Olaerreaga (Eibar) auzoak, besteak beste.

Harana geografikoki Deba ibaiaren arroan dago. Eitzagako urak Ego ibaira isurtzen dira lehenbizi, eta hortik Deba ibaira gero. Zabortegiaren hondakinetatik isuri likidorik bada, ibilbide hori egingo dute, ondorioz.

2020ko otsailaren 5ean auzoan amaitu zen manifestazio batean, bertako bi bizilagunek hitza hartu zutenean eskatu zuten hondamendia salatzeko goiburutzat, «Zaldibar argitu» barik, «Eitzaga argitu!» erabili behar zela:[4] «Zaldibar urruti dago, mendien bestaldean», adierazi zuten. Hala ere, hedabideetan, erakundeen erantzunean eta protestako mobilizazioetan Zaldibar udalerriaren izena gailendu da hondamendiaren kokapena adierazteko.

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zabortegiaren onarpenaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zabortegi hau irekitzea 20 urte lehenagotik zetorren proiektua zen, eta Zaldibarko Udalak alde eta kontrako faseak igaro zituen, korporazioen osaketaren arabera:[5]

  • 1996ean, Blanca Onaindia (EAJ) alkatearen ekipoa (PSErekin koalizioan) Udala zabortegi berri baten proiektua tramitatzen hasi zen. Oposizioak kontra egin zuen, eta EAJko zinegotzi batek (Pedro Bildosola, Eitzagakoa) ere kontrako bozka partikularra eman zuenez, proiektua atzera bota zen. Are, Osoko Bilkurak zabortegi gehiago ez egitea erabaki zuen, Arau Subsidiarioetan ere aldaketa eginez.
  • 1997an, berriz, EAJren eta PSEren taldeak aurreko erabakiak baliogabetzea lortu zuen (oraingoan Bildosolaren aldeko botoarekin). Halere, oposizioak Eitzaga, Sallabente eta Olaerreagako auzokideen artean zabortegiari buruzko erreferenduma egiteko mozioa aurkeztu zuen, onartu egin zena (Bildosolaren aldeko botoarekin, hau ere). Baina galdeketa hau ez zen sekula burutu.
  • 2002an, Igor Barrenetxea-Arando (EAJ) alkatearen korporazio berriak zabortegiaren proiektuari berriz heldu zion, pausoz pauso lortu arte: arau subsidiarioak aldatu zituzten; promotoreak zuen irregulartasun curriculumari ez zioten garrantzirik eman; Verter Recycling enpresari lanak hasteko baimena eman zioten.
  • Zaldibarko Udalaren aldetik, ez zuten Jaurlaritzak baimendutako aktibitate bati uko egiteko eskumenik; baina bai “emendakin zuzentzaileak” aurkezteko aukera, eta “alegazioak hartzeko epe bat” irekitzeko derrigorra, aktibitateari lizentzia eman aurretik. Azken pauso hau ez zen bete.[6]
  • 2011ko urtarrilaren 25ean, zabortegiak onespena jaso zuen eta aktibitatearekin hasi zen.[7]
  • Irekiera eta jarduera baimenak eman zituenean, esleipena baimendu zuen Jaurlaritzako Sailburua, Pilar Unzalu (PSE-EE) zen.
  • 2011ko maiatzaren 6: Idoia Mendiolagarai (EAJ) Zaldibarko alkate zela, haren Udal Gobernu Batzordeak aktibitate lizentzia sinatu zuen.
  • Handik 16 egunera, 2011ko maiatzaren 22an, EAJk alkatetza galdu zuen eta gehiengoa Arantza Baigorrik (Bilduk) eskuratu zuen. Ordurako jada zabortegia martxan zegoen.

Ingeniaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Verter Recyclingek baimenak eskuratzeko proiektu bat erabili zuen, baina gero jatorrizko proiektua “ia erabat” aldatu zuen:[6]

  • Jatorrizko proiektua LKS enpresak egin zuen (MCC) 2004 urtean. Proiektu honetan, adibidez, Eitzagatik zihoazten errekastoak seinalatzen ziren, eta indusketen mugak seinalatu ziren, ur filtrazioek zabortegiaren funtzionamendua oztopatu ez zitzaten. Datu xelebre bezala, enpresak inguruaren potentzial arkeologikoa ere aztertu zuen, eta lan hori egiteko arduraduna Eliseo Gil izan zen. LKSren proiektuarekin batera, Zaldibarko Udalaren dokumentu bat aurkeztu zen, zabortegiak orube horietarako aurreikusitako erabilpen baldintzekin bat egiten zuela adieraziz. Hauxe izan zen Jaurlaritzako Ingurumen Sailean aurkeztu zen dokumentazioa.[8]
  • 2004-2005ean, Jaurlaritzak espedientea aztertu zuen eta enpresari informazio gehigarria eskatu zion. Ur-iturriei buruzko zenbait alegazio aztertu eta gero, 2007ean proiektua onartua izan zen;[9] EAEko Buletin Ofizialean ingurumen inpaktu deklarazioaren eta Ingurumen Baimen Bateratuaren (IBB) onarpena argitaratu ziren.
  • 2007 urtean, Jose Inazio Barinagak LKS enpresarekin lan egiteari utzi zion, haien proiektua “bideraezintzat” hartzen zuelako. Orduan, zabortegia eraikitzerako orduan beste enpresa bat hartu zuen: Geyser HPC.
  • LKSren proiektuaren baimena eskutan, Geyser HPC enpresak “ia proiektu osoa” aldatu zuen. Haien hitzetan,[10] proiektu berriaren helburua “zabortegiaren obra eta geroko esplotazio eta klausura optimizatzea” zen. Enpresa berriak “obra zuzendaritza” eta zabortegiaren esplotazioaren “alderdi teknikoa” ere eraman zituen; 2002ko otsaileko hondamendia gertatu zenean, oraindik ardura hori zeraman.
  • Adituen arabera, Geyser HPCk eginiko aldaketak hain izan ziren handiak, ezen ingurumen inpaktu deklarazio berria egitea eskatzen zuten; baina ez zen horrelakorik egin. Halere, Verter Recycling enpresako bozeramaileak erantzun zuenez, Jaurlaritzak bazuen aldaketa hauen berri baina esan zien “ez zela baimen berririk behar, proiektu bien artean ez zeudelako alde esanguratsurik”. Geyser HPCk Euskal Herriko beste zabortegi askotan ere lanak egin zituen, hala nola Goiain, San Marko (Orereta), Sasieta (Beasain), Epele (Bergara), Artigas (Bilbo), Bermeo, Bakea-Tellaetxe (Barakaldo), Los Milanos (Urduña), Igorre, Galdakao edo Ibarra.[11]
  • Verterren zabortegia 2011an martxan hasi zen, urte horretako martxoan Jaurlaritzak proiektuan eginiko aldaketak ontzat eman eta gero.[12]
  • Luizia gertatu baino 17 egun lehenago, Lurtek injenieritza enpresak zabortegiaren egonkortasuna baieztatu zuen, hitzez hitz: “zabortegiaren gaur egungo egitura egonkorra da, bai orokorrean, bai haustura borobilen aurrean, bai oinarrizko ahultasunak baldintzatutako multzokako hausturen aurrean”.[13]

Zabortegien araudiari buruz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarren "arriskurik gabeko zaborra" onartzen zen, eta horren barruan amiantoa. Kontraesankorra dirudien honen azalpena hauxe da: amiantoa material arriskutsua den arren, segurtasun baldintza egokietan gordetzen bada, "material ez arriskutsuen" zabortegietan gorde daiteke.[14] Hori zen Zaldibarko kasua; 2020ko otsailaren 6ko istripuan gordetze segurtasun baldintza horiek hautsi ziren arte.[15]

Zabortegi bat ezarri ahal izateko, orubeari zenbait baldintza eskatzen zaizkio (49/2009 dekretuaren arabera, EAko Esther Larrañaga sailburuak sinatua): haien artean hiriguneetatik aparte egotea, iragazgaiztasuna eta azterketa hidrogeologikoa egin izana. Baldintza hauek betetzen diren edo ez ebaztea URA Agentziaren eta Ingurumen Sailaren esku dago.[16]

Zabortegien kontrolari buruz:[17]

  • Haietan isurtzen zen zamaren kontrola Eusko Jaurlaritzaren eskumena zen, baina hura fiskalizatzea eta txostenak egitea enpresaren gain uzten zuen.[18]
  • Inspekzioak 1-3 urtetik behin burutzen dira, aktibitatearen arriskuaren arabera; Zaldibarren, azken 5 urteetan 3 kontrol izan ziren.
  • Prozedura ongi zehaztua zegoen: “IKS-eeM” deritzona da tresna zen garrantzitsuena, eta horren arabera ekoizleak zaborraren izaera eta kantitatea telematikoki deklaratu behar zuen; ostean, zabortegiak deklarazio paralelo bat egin behar zuen; inspektoreek, bi deklarazioak bat datozela egiaztatu behar zuten; gainera, kamioetan laginketak egin behar ziren, eta emaitzak atxiki. Baina kasu batzuetan, prozedura hau ez zen zorrotz bete izan.[14]

Zaldibarko zabortegiaren ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko zabortegia, Eitzagatik ikusita, 2020ko otsailaren 13an.

Luizia gertatu zenean, zabortegian material hauek zeudela uste zen:[12]

  • %23a lurra.
  • %22a biogas balorizazio zentralen hondakina.
  • %17a papergintzako lokatzak.
  • %13a siderurgiako zepa.
  • %10a eraikuntza eta eraisketa hondakina.
  • %0,57 amiantoa (16.148 tona edo 1.468 kamioikada) (beste batzuetan %0,16 aipatu da[19] eta 2011ean baimendu zen Verterren hura sartzea[18]) batez ere obra hondakinak, berrienak zabortegiaren "gain aldean", eta zaharrenak gune sakonetan, luiziaren sektoretik gertu. Hauek 2012koak ziren (urte horretan 337 tona jaso zituen; 2019an, 4.258 tona).[20]

Istripuaren aurreko bi urteetan, Verter Recyclingen 500.000 tona hondakin sartu ziren; konparazioa egiteko, Gipuzkoan 2018an 325.000 tona hiri hondakin sortu ziren, eta haietatik 141.000 tona joan ziren zabortegietara edo Zabalgarbi erraustegira.[21]

2007an eskuratutako ingurumen baimenak 137.259 metro karratutako eremua zehazten zuen, 2.744.975 metro kubikotako kapazitatearekin; "munstro bat", geologian adituen arabera,[22] herriguneen ondoan kokatutako altuera handiko instalakuntza batentzat. Zabortegiak 182 metrotako altuera zuen, eta baimenean 35 urtetako bizitza erabilgarria ematen zitzaion; halere, aurreikusitako kopurura 13 urtetan iritsi zen.[23] Luizia gertatu zen unean, zabortegia bere kapazitate teorikoaren %75an zegoela kalkulatu zen,[24] eta EAE-n hondakin gehien hartzen zuen instalazioa zen.[25]

Irregulartasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Istripuaren aurretik hainbat irregulartasun gertatu ziren:

  • Urte eta erdi lehenago, Verter Recyclingen zabortegian istripua gertatu zitzaion Joaquin Beltranen semeari. Mendi zati bat behera erori zitzaion, zabortegia handitzeko maldari hondeamakinarekin hozka ari zitzaiola; makina harrapatu zuen, hura estaliz eta irauliz. Mutila bizirik atera zen, eta larrialdi zerbitzuek ez zuten interbenitu.[21]
  • Adituek salatu dutenez, Zaldibarko zabortegian zeuden irregulartasunei aurre egiterako orduan Jaurlaritzak malguago jokatu zuen beste zabortegiekin baino: Bergarako Epele zabortegian, adibidez, arauak askoz ere zorrotzago betearazi izan dira;[26] eta, Alderdi Popularraren arabera, antzerako zabortegiei buruzko 45 txostenekin alderatuz, Zaldibarrekoarekin askoz ere malguago jokatu zen arauak betearazteko orduan.[27]
  • Metanoa: zabortegian gas hau neurtzeko gailuak egoera txarrean zeuden; horregatik, ez zekiten zenbat metano sortzen zen.[28]
  • Baimendu gabeko materialen isurketa behin baino gehiagotan detektatu zen: plastikoak edo zura, esate baterako.[29] "El Español" komunikabidearen arabera, otsailaren 6an desagertuko zen langileetako batek familiari ere esana zion zabortegian deklaratutakoak baino material arriskutsu gehiago bazirela.[30]
  • Eusko Jaurlaritzak zabortegiari baimendutako eremu osoa hamahiru hektareakoa bazen ere, zabortegiari emandako IBB-ak hektarea batera mugatzen zuen jarduteko eremua: «Zabortegia ustiatuko da bermatuz euri urek zuzenki eragin dezaketen gehieneko eremua ez izateko 10.000 metro koadro baino gehiago». Hau da, hektarea bat gehienez egon zitekeen hondakinak isurtzeko;[31] baina, halere, enpresa sei-zazpi hektarea erabiltzen ari zen horretarako.[32]
  • Zabortegiaren zati handiak plastikoz estali gabe zeuden; adituen arabera, faktore honek luiziak erraztu ditzake. Hipotesi baten arabera, enpresak hau nahita egingo zukeen, Elgoibarko araztegira bideratzen zuen lixibiatuak disolbatzeko.[14]
  • Obra hondakinen kudeaketa desegokia: materialak zabortegira eraman aurretik, teoriaz eraikin eta eraispen hondakinen (RCD) plantara eraman behar dira, ongi bereizi eta berreskuratzeko moduan dagoena jasotzeko eta birmerkaturatzeko; gainontzekoa da zabortegira eraman behar dena. Zaldibarren, sailkatze eta bereizte prozedura hau ez zen behar bezala betetzen. Kontrolik gabe jarduteko modu hori izan da zabortegiaren ezaugarrietako bat. Hori dela eta, sektorekoek eta hara hondakinak eraman izan dituzten garraiolariek “zuloa” esaten zioten.[26]
  • Amiantoa: zabortegiak amiantoa biltzeko baimena bazuen ere, hau ere ez zen ondo bereizten eta sailkatzen.[26]
  • Egunero 240 bat kamioi sartzen ziren; kamioi bakoitzak 40 tona inguru eramateko baimena izan ohi duen arren, langileek baieztatu dute askotan enpresek 50-60 tonatako karga sartzen zutela, Ertzaintzaren kontrolak saihestuz; astero, zabortegiak 3 bat metroko altuera irabazten zuen.[21]
  • Zaldibarko zabortegian aritutako zenbait langilek Zaldibarko zabortegiaren ohiko prozedurak azaldu zituzten. "A" langilearen enpresak beste enpresa eta partikularrei zaborra hartzen zien, tona bakoitzeko dirua kobratuz; zabortegiek ere jasotako tona kopuruaren arabera kobratzen zuten. Kamioia bete, eta zabortegian isuri; inolako sailkapenik gabe ez zela egiten adierazi zuen langile honek, gehienetan bidaiak Zaldibarko zabortegira izaten zirela argituz. Amiantoaren trataerari buruz, espresuki aipatu zuen Zaldibarren sailkatze prozedura ez zela "inoiz" betetzen. Are, enpresa horretako langileak amiantodun materialen gainean ibiltzen ziren kamioiekin, plakak puskatuz, eta zamalanak esku hutsez egiten zituzten. Enpresak muzin egiten zien langileen eskariei, babes-ekipoz hornitzeko. Verter Recycling enpresaren "zulo" izaerari buruz, langile honek baieztatu zuen beste zabortegietan gai arriskutsuren bat hartu nahi ez zietenean, Zaldibarrera etortzen zirela; han dena hartzen baitzieten, inongo kontrolik gabe.[21] "B" langileak, berriz, adierazi zuen banatzen zen material bakarra txatarra metalikoa zela.[33] Hain zuzen ere, Ertzaintzari eginiko deklarazioetan, zenbait langilek konfirmatu dute zaborra bereizteko baldintza ez zela betetzen; are, inspekzioak egin aurreko asteetan materialak erosten zituztela adierazi dute, baldintza hori betetzen zutela irudikatzeko. Horrela, inspektoreak etortzen zirenean material desberdinez osatutako multzoak prestatzen zituzten, zaborra bereizten zela irudikatzeko.[34]
  • 2017az geroztik, urteroko topografia txostenek Zaldibarko zabortegian "mugimendu esanguratsuak" detektatzen ari ziren, eta normaltzat jotzen ziren arren hauek hiru hiletik behin bijilatzea gomendatzen zen; Eusko Jaurlaritza jakinaren gainean zegoen.[35]
  • 2018an, egonkortasun txostena egin zuen Geyser HPC enpresak; ondorioen atalean ez zen ezer aipatzen.[35]
  • 2019ko urrian, ingeniaritza txosten batek zabortegian hobetu beharreko zenbait puntu seinalatzen zituen, hala nola hondakinak babestea ur filtrazioak ekiditeko, eta aldapan dauden lurzatiak egonkortzeko.[36]
  • 2019ko ekainean, Jaurlaritzako Ingurumen Saileko inspekzio batek zabortegiak segurtasun baldintzen betetasun maila "baxua" zuela ebatzi zuen, Ingurumen Baimen Bateratua berresteko irregulartasunok zuzendu behar zituela seinalatuz. Enpresari irailean jakinarazi zitzaion, baina txostena azaroan tramitatu zen.[37] Istripua gertatu zenean Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen sailetik Verter Recycling enpresa "zigortzea aztertzen ari zirela" adierazi zuten.[38]
  • Luizia gertatu baino lehenagoko asteetan, Joaquin Beltran langileak hondakin multzoaren mugimenduari buruzko abisua emana zuen, hondakin gehiago ez sartzeko espreski eskatuz. Halere hondakin deskargak ez zuen etenik izan: besteak beste, arrain usteleko kamioi bat eta egurra zekarten beste zenbait sartu ziren.[29]
  • Otsailaren 4, 5 eta 6an bertan enpresak hondakin multzoa pitzatzen ari zela baieztatu zuen, baina ez zuen aktibitatea gelditu.[39]

Gertakariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luizia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luiziaren planoa

Luizia otsailaren 6ko 16:15etan gertatu zen;[40] 750.000 bat metro kubiko hondakin mugitu ziren (mendi hegi oso bat),[41] 330 metro luze eta 160 metro zabaleko lur jausia eraginez; guztira 2.780 metro koadroko eremu bat hartuz.[42] AP-8 autobidean ere sartu ziren.[43] Ezbeharraren unean hamar langile ari ziren zabortegian lanean, eta haietatik zortzi onik atera ziren; baina beste biren falta sumatu zuten.[44]

Otsailaren 6ko luizian ez ziren zabortegiaren lixibiatu eta dekantazio baltsak hondatu (honek hondamendia larriagoa bihurtuko baitzuen), bai ordea eroritako sektoreetatik baltsa horietara zihoazen ubideak.[45]

Autobidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luiziaren zati txiki bat N-634 errepidean eta AP-8 autobidean sartu zen, eta galtzadaren erdia blokatu zuen. Hondakin multzo horrek 4 bat tona zuen, 30 metro inguruan zabaldurik, 4 bat metroko altuerarekin.[46] Zirkulazioa bi norabidetan moztua geratu zen, eta bertaratutako lehen pertsonen artean Ermuko Udaltzaingoaren kideak zeuden: hasierako unean hondakin multzoaren azpian zeudelakoan, haien bila hasi ziren. Handik gutxira ailegatu ziren Bizkaiko Foru Aldundiko suhiltzaileak eta Ertzaintzako kideak, bilaketan murgilduz;[47] Babes Zibileko beste indarrak ere laster ailegatu ziren; guztira 45 pertsona aritu ziren lan horretan,[48] eta Unai Rementeria Bizkaiko Ahaldun Nagusiak bidea libratzeko lanak Trafiko Kontrol Zentrutik jarraitu zituen.[49] Baina otsailaren 6tik 7rako gaueko 01:00etan, ustekabean, erreskate taldeek hondakinen artean amianto kantitate handia aurkitu zuten.[15] Babeseko ekiporik ez zutenez, lanak eten zituzten. 03:00etan, amiantoarekin lan egiteko baimena duen Sopelako (Bizkaia) enpresa batek errepidearen garbiketa lanekin jarraitu zuen 03:00, eta 07:00 alderako ireki zuten ingurabide bat AP-8an[46].

Bi langile desagerturik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen uneetan, luiziak sei langile harrapatu zituela uste zen. Halere, haietako lau telefono mugikorrez lokalizatzea lortu zituzten, bi falta zirela ohartuz:[50]

  • Alberto Sololuze (Eibar, 1958). Markina-Xemeinen bizi zen. 25 urtez Eibarko Ford eta Peugeot kontzesionarioetan lan egindakoa. Ezkondua eta alaba batekin.[51] Luizia gertatu baino ordu erdi lehenago, zabortegiko baskulan zegoen Henrike Arriaga lankideari lanpostua une batez aldatzea eskatu zion.[47]
  • Joaquín Beltrán (El Burgo, Málaga, 1969). 9 urte zituela gurasoekin eta 7 anai-arreba gazteagorekin etorri zen Euskal Herrira, eta Zallan bizi zen. "Excavaciones Joaquín Beltrán" enpresaren jabea 2014tik. Otxaran auzoan bizi zen. Emaztea eta 3 seme-alaba zituen. Semeetako bat eta iloba bat berarekin lanean ari ziren zabortegian, luizia gertatu zenean. Beltranek asteak zeramatzan enpresari ohartarazten, zabortegiaren betetze-erritmoa mantsoagotu behar zela, eta hondakinen artean lur geruzak sartu beharra zegoela. Luizia baino hiru egun lehenago zabor mendia pitzatzen ari zela ohartarazi zien, eta hondakin sartzea gelditu beharra zegoela. Enpresak azterketa topografiko bat egingo ziola erantzun zion. Topografoek (Infotop enpresa) otsailaren 5ean egin zuten pitzaduren azterketa, lekukoak ezarriz eta hondakin multzoa mugitzen ari zela baieztatuz. Otsailaren 6ko arratsaldean, luizia hasi zenean, Joaquin hondeamakinan ari zen; harrapatuta geratu baino lehen, inguruan zebiltzan langileei ihes egiteko esan zien, eta telefonoz ilobari deitu zion (zabortegiaren beste sektore batean kamioiarekin ari zena). Erreskate zerbitzuen ustetan, luiziak Beltran harrapatu zuenean, Sololuzeri abisua ematera zihoan; haren kotxea martxan eta hutsik aurkitu baitzuten.[29][52]

Amiantoa eta beste gai toxikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amianto arriskuaren berri, Zaldibarko zabortegian, erdara hutsean.

Otsailaren 6ko arratsalde-gauean lanean aritutako erreskate taldeei ez zitzaien han zeuden amianto kantitate handien berririk eman. OSALAN lan segurtasuneko agentziak biharamunean eman zuen abisua, autobidean pausua ireki ostean.[53] Honen ondorioz, lanak eten zituzten.[54]

Jaurlaritzaren Ingurumen Sailaren arabera, Verter Recycling enpresak Europako araudia betetzen zuen produktu arriskutsu hori biltzeko: azken 3 urtean 10.000 tona jaso ziren Zaldibarren, hortik 4.235 tona 2019an.[38] Halere, amianto hau ez zen beste zaborretatik bereizten.[26] Verterren 16148 tona amianto zeudela kalkulatzen da (hondakin guztien %0,57a).[55]

Otsailaren 8an, Ekologistak Martxan taldeak Zaldibarko zabortegian lindanoa izatearen susmoa adierazi zuen.[56] Otsailaren 9an, Jaurlaritzatik lindanoaren presentzia gezurtatu zuten.[57]

2011an Zaldibarko zabortegian beste substantzia arriskutsu bat ere sartu zen: poliklorobifeniloak (PCB).[26] Urte horretan bi isurketa egin ziren, eta Alkargo enpresari (MCC) 60.000 eurotako isuna ezarri zitzaion PCBak "Ingurumen Organuari abisua eman gabe" isurtzeagatik.[58][59] Verter Recyclingek ere 30.000 eurotako isuna ezarri zitzaion; honek argudiatu zuen hondakin horiek Hera Tratesa enpresak eginiko presioarengatik hartu zituela.[60] PCB-ak hidrokarburoak kloroarekin nahastuz sortzen dira, eta obretan-eta zigilatzaile gisa eta elektrizitate instalazioetan isolatzaile gisa erabili izan zirenak, minbizia sortzen dute, eta 1987an guztiz debekatu ziren. EAEko Justizia Auzitegi Nagusiaren 2015eko epai batek ohartarazi zuen Eitzagako zabortegian poliklorobifeniloen isurketa deskontrolatuaz.[57]

Sutea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Suhiltzaileen helikopteroak, Zaldibarko hondakindegiko sutea amatatu guran, 2020ko otsailaren 9an.

Otsailaren 8ko goizaldean zabortegiaren zati batek su hartu zuen. Jaurlaritzaren arabera sua espontaneoki piztu zen, zabortegietan ohikoa den era batean, eta metanoari egotzi zitzaion. Suhiltzaileen ibilgailuak suak hartutako gunera sartu ezin zirenez (zoruaren egonkortasuna zela eta), Kantabriari laguntza eskatu zitzaion suari airez aurre egiteko: otsailaren 9an, handik etorritako helikopteroak 21 hegaldi egin zituen, guztira 21.000 litro ur isuriz sutearen gainean.[61] Halere, berriro ere luizi berriak sortzearen arriskua zela eta, ez zen ur isurketarekin jarraitu.[62].[63]

Keak izua zabaldu zuen Ermuan eta Eibarren zehar. Eusko Jaurlaritzak bidalitako Airearen Kalitatearen Kontroleko Sareko unitate mugikor batek kutsadura maila "parametro normaletan" zegoela adierazi zuen. Otsailaren 10ean suteak jarraitu zuen, kea Ermua eta Eibarko atmosferan barreiatuz. Egun horretan, Jaurlaritzako ingurumen sailetik adierazi zuten zabortegiak eten gabe isurtzen zuela metanoa, eta lehen 14 tximiniatatik egiten bazen ere, istripuaren unean tximinia hauek ez zeudela martxan; horregatik ari zela kontrolik gabe ateratzen.[64] Zenbait auzokideren esanetan, ez zen Zaldibarko zabortegian sua ikusten zuten lehen aldia.[65]

Otsailaren 13an, hondakin multzoa egonkortu ostean haren gainean pista batzuk eta segurtasun aldapak eraikitzea aurreikusten zen, sua dagoen eremura segurtasunez hurbildu eta lurra isuriz itzali ahal izateko.[66]

Uraren kutsadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eitzagako zenbait baserritako iturri propioetan uraren kutsadura detektatu zen; beste baserrietako iturrietako eta Zaldibarko, Ermuko eta Eibarko sare orokorreko uraren parametroak ontzat eman baziren ere, otsailaren 11an Jaurlaritzako osasun teknikariek Eitzaga eta Sallabente auzoetako biztanleei iturriko urik ez erabiltzea gomendatu zieten: ez edateko, ez sukalderako, ez animalientzat.[67]

Larrialdien kudeaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 6: lehen larrialdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 16:15etan gertatu ostean, 16:40etan, Verter Recyclingeko arduradunek Jaurlaritzako Ingurumen Sailari istripuaren berri eman zioten; 16:48etarako Moreno Sailburuordea eta Beltran de Heredia Barne Sailburua jakinaren gainean zeuden.[12]
  • Josu Erkoreka Jaurlaritzako bozeramailearen arabera, Eusko Legebiltzarreko plenoaren amaieran, Estefania Beltran de Heredia Barne Sailburuak ezbeharraren berri eman zion Iñigo Urkullu EAEko lehendakariari; berehala, Urkulluk krisi-mahai bat osatzea agindu zion, eta arratsalde eta gau horretan Beltran de Heredia bera istripuaren gunera bertaratu zen.[68] Krisi-mahaia Interbiak errepide-kontroleko zentroan bildu zen. Bertan parte hartu zuten Beltran de Heredia Sailburuak, Josu Zubiaga Barne Sailburuordeak, Unai Rementeria Bizkaiko Ahaldun Nagusiak, Imanol Pradales Azpiegituretako Diputatuak[69] eta Larrialdietako Zuzendariak.[40]
  • Bilaketa lanak desagertuen lankideek emandako informazioari jarraituz hasi ziren. Lurren ezegonkortasuna zela eta, bi familia baserrietatik atera zituzten eta geologo bat mobilizatu zuten, egoeraren azterketarako.[50]
  • Istripuaren ondorengo lehen uneetan nahasmena izan zen nagusi; leku askotatik kritikatu zen Administrazioaren lehen egunetako "anabasa informatibo eta operatiboa".[70][71][72][73][74]
  • Administrazioak bere erregistroetan amiantoaren berri bazuen, baita Jose Ignacio Barinaga zabortegiaren arduradunak ere (istripuaren osteko lehen orduetan zabortegian egon zena). Halere, ez zuten horren berririk eman eta, karteletan “hondakin ez arriskutsuak” zeudela adierazten zenez, AP-8 autobidea irekitzeko lanetan ari ziren beharginek ekipo egokirik gabe jardun zuten,[75] otsailaren 6tik 7rako gaueko 01:00etan amiantoa aurkitu zuten arte;[15] Segituan, OSALANeko teknikariek bilaketa lanak uzteko agindu zuten.[76]
  • Gauean zehar, geologoek Madriletik prezisiozko topografia instrumentuak ekarri zituzten.[77]
  • Amiantoarekin lan egiteko baimena duen Sopelako (Bizkaia) enpresa batekin jarri ziren harremanetan, eta errepidearen garbiketa lanekin jarraitu zuten 03:00 aldera. Otsailaren 7ko 07:00 alderako ireki zuten ingurabide bat AP-8an.[46]
  • Istripuaren lehen orduetan (otsailaren 6ko arratsaldea edo 7ko goiza, Espainiako Gobernuaren eta EAEkoaren arabera, hurrenez hurren), Jesus Loza EAEko Espainiako Gobernuko Ordezkaria (handik egun gutxira Denis Itxasok ordezkatuko zuena) Eusko Jaurlaritzako Barne Sailarekin kontaktuan jarri zen, beraien baliabideak bilaketa lanetarako eskainiz, tartean hondamendietan aritzeko Larrialdi Unitate Militarra. Eusko Jaurlaritzak eskaintza eskertu zuen, onartu barik; ezetzaren arrazoia, “lanetan ez zela hain garrantzitsua pertsona kopurua, eta bai ordea hondakin multzoaren egonkortasuna” izan zen, “bilaketarako makina edo teknologia bereziren batena” izatera, onartu izango zuketela zehaztuz.[78] Dena den, eskaintza ez zen maila ofizialean egin, Espainiako Defentsa Ministro Margarita Roblesek baieztatu zuenez.[79]
  • Otsailaren 7an, 07:45etan Barne Sailburuordeak egoeraren berri eman zuen. 9:30etan, Jaurlaritzako Barne, Ingurumen eta Osasun Sailak; Osalan, Lan Ikuskaritza, Larrialdiak eta Foru Aldundiko ordezkariak osatutako krisi-mahaia Txurdinagan bildu zen.[40]
  • Otsailaren 8an, krisi-mahaiaz gain, Iñigo Urkullu Lehendakariak erakunde arteko goi mailako mahai bat deitu zuen (Ingurumen, Segurtasun, Lan, eta Osasun sailburu eta sailburuordeak eta Gobernuaren bozeramailea; Bizkaiko Ahaldun Nagusia, Azpiegituren Foru Diputatua eta Zaldibarko, Ermuko eta Eibarko alkateak). Lehendakaritzako idazkari nagusia (Jesus Peña) erakunde arteko mahai horren koordinazioan eta antolaketan lanean hasi zen.[40]
  • Otsailaren 9rako inguruko herritarren artean larritasuna nabaria zen[80], eta kexu ziren 4 egunez arduradun politiko nagusiek ez zutelako oraindik ez azalpenik ez erantzukizunik adierazi.[81] Urkulluren isiltasuna are deigarriagoa egin zen, beste hondamendien aurrean (Ondarroako luizia, Notre Dameko sutea…) adierazpen publikoak lehen unetik egin zituenean.[82] Egun horietan Elena Moreno Jaurlaritzako Ingurumen sailburuordea izan zen komunikabideetan adierazpenak egin zituen bakarra.[2] Desagertutako langileen senideek ere haiekiko desatentzioa salatu zuten,[83][84] eta sare sozialetan arduradun politikoekiko haserrea nagusitu zen.[85]
  • Erakunde arteko mahaiaren lehen bilera egun horretan izan zen, 09:30etan. Larrialdi egoera bideratzeko neurriak hartzeaz gain, mahai tekniko bat eratzea adostu zen; geologia, topografia eta ingenierian zentratua, egunero txandaka bilduko zena Eibarren, Ermuan eta Zaldibarren; ostean, egoeraren berri prentsaurreko batean emango zuena.[40]

Verter Recycling enpresak, berriz, lehen uneetan ez zuen interbenitu.[86] Erkoreka Jaurlaritzaren bozeramaileak enpresaren jarrera gaitzetsi zuen, lan eta ingurumen arloetan kolaboratzen ari ez zela egotziz.[87] Halere, enpresak Erkorekak esandakoa ukatu zuen:[88] lehen unetik, hondamendiari aurre egiteko, enpresak krisi egoeren gestioan espezializatutako Consejeros del Norte enpresa kontratatu zuen.[71]

Otsailaren 14a: bigarren larrialdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko zabortegiko sutea.

Otsailaren 14ean:

  • Goizean, Onda Cerori emaniko elkarrizketan, Erkoreka Jaurlaritzako Bozeramaileak Zaldibarko zabortegiaren inguruan airearen eta uraren kalitatea "oso ona" zela adierazi zuen.[89]
  • Eitzagako biztanleek (30 bat lagun) neurketak auzoan ere egitea eskatu zuten (hiriguneetan bakarrik egin beharrean).[90]
  • Elgetako Udalak neurketen hasieraren berri eman zuen.[91]
  • Komisio teknikoak gune kaltetuen lurzorua, belarra, barazkiak eta frutak gainbegiratzeko ekimena abiatu zuen EJ, BFA, Neiker, Hazi eta Elika erakundeen elkarlanarekin. Bitartean, produktu hauen kontsumoa eta salmenta prebentiboki debekatu zuen.[92]
  • Arratsaldean, presazko prentsaurreko baten bidez,[93] Jaurlaritzako Osasun Sailak adierazi zuen CSIC Espainiako Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiak egindako azterketan dioxina eta furano maila handiak topatu zituztela zabortegiaren inguruko airean. Otsailaren 9ko neurketen emaitzen arabera, dioxina eta furano tasak zentro urbano batean egon ohi direnak baino 40-50 aldiz handiagoak ziren. Osasun Saileko arduradunek lasaitasun mezua zabaldu zuten baina inguruko herrietako herritarrei kanpoan kirolik ez egiteko eta etxeetako leihoak itxita mantentzeko aholkuak eman zizkieten,[94] gauez bereziki (inbertsio termikoa zela eta[95]); eta Airearen Kalitatearen Kontroleko Sareko unitate mugikorrek dioxina eta furanoak ere neurtzen hasiko zirela iragarri zuten.[96][97]
  • Gauean, honen eraginez Bizkaiko Foru Aldundiak,[98] Eibarko Multikirolak[99] eta futbol ligak[100] eskualdeko kirol ekintzak bertan behera utzi zituzten. Azken honek (Eibar-Erreala partidua bertan behera geratzeak) arazoaren perzepzioa biderkatu zuen, futbolariek 180 minutuz jasatea kaltegarritzat jotako aire hori baitzen haiek egunean 24 orduz arnasten ari ziren aire berbera.

Krisiaren bideraketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Koordinazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Krisia aurre egiteko foro operatibo desberdinak eratuz joan ziren:[69]

  1. Krisi-mahaia: otsailaren 7 goizean eratu zena, autobidea libratzeko eta desagertuak aurkitzeko lehentasunarekin.
  2. Erakundeen arteko mahaia: otsailaren 8an deitu zen, goi mailako Administrazioko ordezkariak eta inguruko alkateak bilduz, Lehendakaritzako idazkari nagusiak koordinaturik.[40]
  3. Mahai teknikoa: otsailaren 9an eratu zen, geologo, topografo eta ingeniariekin, egunero bitzeko eta ostean, egoeraren berri prentsaurreko batean emateko.[40]

Otsailaren 10ean, goizean Iñaki Arriola eta Estefanía Beltran de Heredia Jaurlaritzako Ingurumen eta Barne Sailburuek prentsaurrekoa eman zuten.[101] Gertatutakoaren gaineko ikerketa iragarri zen, baita enpresari dagokion erantzukizun eskaria ere.[102] 16:00etan, Urkullu Lehendakariak prentsaurrekoa deitu zuen. Zaldibarko krisiari buruzko adierazpenen bat itxaroten bazen ere, gaia hauteskundeen aurrerapenera mugatu zen.[103] Gara egunkariko kazetari baten galderaren aurrean, halere, Urkulluk zabortegiaren arazoaren gainean zegoela argitu behar izan zuen (izan ere, prentsaurrekoaren ostean, krisi-mahaiaren bileran parte hartzekoa zen) baina sare sozialetan eginiko presio kanpainen aurrean ez zela makurtuko adieraziz.[104]

Mahai teknikoa 20 kidek osatu zuten, Jaurlaritzako 5 saileko ordezkaritzarekin. Ez zen ikerketa edo politika gaiez arduratzen; ez zituen erabakiak hartzen (hori erakunde-arteko mahaiaren eskumena zelarik; eta erabakiok larriak izan ezkero, politikarien eskumena).[105]

Otsailaren 11n, Jose Luis Maiztegi Zaldibarko alkateak (EAJ) krisiari aurre egiteko laguntza eskatu zuen, egoera Udalaren ahalmen teknikoa gainditzen ari zelako.[106][107]

Otsailaren 12an, Urkullu Lehendakariak, Arriola eta Beltran de Heredia Sailburuak eta Ernesto Martínez de Cabredo URA Agentziako buruak zabortegiari lehen bisita egin zioten.[108] Bisita horretan desagertutako langileen senideekin ere bildu ziren; baina hauek "are haserreago" utziz, desagertutakoen bilaketa lanen kontura. Arratsaldean, Jaurlaritzak Verter Recycling enpresaren kontrako isun-espedientea abiatu zuela[109] eta laguntza berezietarako funtsa baten prestaketa iragarri zuen.[110][111]

Otsailaren 13an, Eusko Jaurlaritzako Ingurumen, Osasun, Segurtasun, Lan eta Justizia Sailek eta Bizkaiko Foru Aldundiak osatutako mahai teknikoak lehen bilera egin zuen Zaldibarren, krisiaren koordinaziorako eta jarraipenerako; organo hori astero txandaka Zaldibarko, Ermuko eta Eibarko udaletan bilduko zela iragarri zen. [112]

Otsailaren 14an, Elgetako Udalaren kexuaren berri azaldu zen: herria zabortegiaren mugan egon arren, koordinazio mahaitik kanpo baitzeuden, eta aire-neurketen berri ofizialik ez zirelako jasotzen ari;[3] hurrengo astean ere egoera berdin mantendu zen;[113] lehen komunikazio ofiziala otsailaren 20an ailegatu zitzaien.[114] Egun berean, koordinazio mahaiak Jaurlaritzako teknikoek hitzaldiak emango zituztela iragarri zuten (Eizaga, Ermua, Eibar eta Zaldibarren), herritarren kezkei erantzuteko.[92]

Otsailaren 15ean, Gipuzkoako Foru Aldundiak bere errekurtsoak krisiaren bideraketareko publikoki eskeini zituen.[115] Urkullu lehendakaria, berriz, Zaldibarko krisi-mahaiaren bileran egon zen ordu erdiz, mahaiari "babesa emanez" eta "kanpoko zaratak eta zalaparta politikoak bilaketa lanak baldintza ez zitzaten" eskatuz.[116]

Otsailaren 18an mahai teknikoaren bilera izan zen, CSIC-eko Begoña Jimenez (dioxina eta furano neurketen arduraduna) eta Elikako Amaia de Ariñoren partehartzearekin.[117] Egun berean, Jaurlaritzak Legebiltzarrean azalpenak emateko agerraldia egin zuen, otsailaren 13an erabaki bezala. Bertan:[118][119][120][121][122][123][124][125][13][55]

  • Urkulluk onartu zuen hondamendiaren aurretik kontrol mekanismoek huts egin zutela; halere, adierazi zuen larrialdiaren aurrean eginiko koordinazioa egokia izan zela. Erroreak egoeraren berezitasunari egotzi zizkion, hondamendia “inpredeziblea” izan dela adieraziz. Familiarekin biltzeko 6 egunera bildu bazen, "informazioa izan arte itxaron zuelako" izan zela. Fede onez jokatu zutela, baina hobetzeko autokritika egingo zutela. Erantzukizun osoa enpresarena zela, eta Jaurlaritza subsidiarioki ari zela hondamendiari aurre egiten. Halere, “osoko auditoria” egingo zitzaiola Administrazioaren funtzionamenduari, “gertatutakoa argitzeko, erantzukizunak zehazteko eta ekintza-protokoloak hobetzeko”. Eta hondamendiaren aurre egiteko oposizioaren kolaborazioaren faltaz kexu agertu zen (EH Bilduko Iriartek erantzun zion haiek beraiekin kontaktuan jartzen saiatu zirela, lortu gabe[124])
  • Beltran de Herediak (Barne Saila) azaldu zuen Barne Sailak ez zuela amiantoaren presentziaren berri. Komunikazio huts hau azaltzeko, adierazi zuen Verter Recycling ez zegoela behartuta autobabesik edo kanpo-larrialdi planik izatera (EAE-n produktu kimikoak manejatzen dituzten 44 industriaguneak duten bezala). Horregatik, Barne Sailean ez zuten zabortegiko amiantoaren daturik.[126]
  • Maria Jesus San Josek (Lan Sailburua) azaldu zuenez, bere sailean ere bazuten amiantoaren berri. Eta Lan Ikuskaritzako eta Osalaneko ordezkariek amianto hau lekuz kanpo atera zela ikusi zutela, bere gordetze-baldintzak aldatuz eta arriskugarri bihurtuz; horren ondorioz geldiarazi zituztela lanak. [126]
  • Arriolak (Ingurumen Saila): detaileak eman zituen ingurumen baimenari buruz, detektatutako akatsei buruz, zigor faltari buruz. Egonkortasunari buruz, adierazi zuen Lurtek injenieritza enpresak, luizia gertatu baino 17 egun lehenagoko txosten batean, zabortegiaren egonkortasuna baieztatu zuela. Eta Verterren zabortegian 16148 tona amianto zeudela (hondakin guztien %0,57). Akatsak detektatu zirenetik haiek konpontzeko prozedura hainbeste luzatu izana "prozesu administratiboaren konplexutasunari" eta "errugabetasun presuntzioa mantendu nahi izanari" egotzi zien, enpresari "defendatzeko" eta emendakinak aurkezteko aukera eman behar zaielako.[127]
  • Nekane Murgak (Osasun Saila; beste Sailburuak ez bezala, agerraldi hau -hondamendiaren osteko lehena- Jaurlaritzaren ekimenez egin zuen[128]) azaldu zuen ez zegoela dioxina/furanoari buruzko datuak lehenago lortzerik, eta hori izan zela desinformazioaren arrazoia; alerta egoera zegoenik ukatu zuen; ez zuen azaldu zergatik otsailaren 14ko goizera arte “haizearen kalitatea ona zela” informatu zuten; ez zuen azaldu zergatik ez ziren Elgetako Udalarekin kontatzen ari.

Otsailaren 18an, baita ere, Moreno Osasun Sailburuordeak biharamunean Verter Recyclingeko ordezkariekin biltzekoak zirela iragarri zuen.[129]

Otsailaren 19an mahai teknikoa Zaldibarren bildu zen, eramaten ari ziren operazioen jarraipen eta koordinaziorako.[130]

Otsailaren 20an mahai teknikoaren bilera Ermuan.[131]

Otsailaren 21ean:

  • Mahai teknikoaren bilera egin zen.[132]
  • ELA eta LAB sindikatuek eskatuta, otsailaren 22rako ordezkaritza sindikal batek zabortegiko lanei bisita egitea programatu zen; Jaurlaritzatik UGT eta CCOO-ko ordezkariak ere gonbidatu zituzten bisita horretara.[133]

Prebentzio neurriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 14ko airearen larrialdiaren ostean, zabortegi inguruko biztanle asko herrietatik alde egiten hasi ziren.[65] Otsailaren 15ean, Iñaki Berraondo Osasun Sailburuordeak ez zuen beharrezkoa ikusi Zaldibarko zabortegiaren keak kutsatutako herriguneen ebakuazioa.[134] Fernando Morillo abokatuak, berriz (Madrilgo amiantoaren biktimen elkartea) zonaldetik prebentiboki alde egitea gomendatu zuen.[135]

Otsailaren 17an, zabortegi inguruko Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntzako ikastetxeek umeak errekreoan kanpora ez ateratzeko erabakia hartu zuten; EHUk, berriz, haurdun eta edoskitzen zeuden Eibarko Industria Ingeniaritza Teknikoko Unibertsitate Eskolako irakasleei ikastetxera ez joateko eskatu zien.[136] Egun berean eginiko informazio ekitaldian publikoko jendeak adierazi zuen familia asko jada ez zirela umeak ikastetxeetara bidaltzen ari.[137]

Otsailaren 18an:

  • Eibarko Udalak Eguen Zuriko ospakizunak bertan behera lagatzea erabaki zuen; gainontzeko Aratuste ospakizunak, Jaurlaritzak emandako osasun parametroen informazioaren arabera ospatu edo ez erabakiko zela iragarriz.[138]
  • Eibarko Armeria Eskolako arduradunek eraikinaren ur-korrontea prebentiboki moztu zuten, uraren kalitatea ziurtatu arte.[139]
  • Ermuko Udalak Aratusteetako ospakizunak bertan behera laga zituen.

Otsailaren 20an, Durangoko Landako Eskolako Gurasoen Elkarteak Zaldibar, Ermua, Eibar eta Mallabiko haurrei gonbidapena luzatu zien, otsailaren 21etik aurrera Durangon antolatuko zituzten ospakizunetan parte hartuz atseden har zezaten.[140]

Otsailaren 21ean eginiko elkarrizketa batean, ikastetxeetako arduradunek baieztatu zuten prebentzio neurriei buruzko agindurik ez zirela jasotzen ari Administraziotik, eta haien kontura koordinatzen ari zirela.[141]

Luiziaren kontrola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 9an, Barne Sailak Europako Espazio Agentziaren “Copernicus” programaren laguntza eskatu zuen, zabortegiko mugimendua denbora errealean kontrolatzeko.[142]

Otsailaren 12an, Administrazioko arduradunekin batera, Richard Gronert geologoa bertaratu zen.[45] Gronert Afvalzorg Herbeheretako enpresa publiko/pribatuko kidea da, zabortegietako arazoetan aditua.[108] Moreno Sailburuordearen arabera, geologo hau krisiari aurre egiteko lan taldean arituko zen.[143] Lan hauetan Verter Recycling enpresako ordezkari tekniko bat ere parte hartzekoa zen.[66]

Otsailaren 17an argitaratutako informazioen arabera, luizia gertatutako gunean monitorizatutako sektorean arrakala berriak detektatuak ziren, batzuek metro 1eko zabalerakoak. Hondakin multzoa egonkortzeko ezinbestekotzat jotzen zen aldez aurretik gas toxikoen isurketa kontrolpean egotea; egonkortze lan hauek 6 hilebeterako aurreikusten ziren.[41]

Otsailaren 20an, mahai teknikoaren osteko agerraldian, Andoni Alkortak (Interbiak erakundearen geologo buruak) adierazi zuen une horretan ez zegoela luizi berriak gertatzeko arriskurik.[131][144]

Erreskate taldea.

Desagertutako langileen bilaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beltran eta Sololuze erreskatatzeko lanak luizia gertatu eta gutxira hasi ziren[57], eta goizaldera arte luzatu ziren. Otsailaren 7ko goizean, baina, OSALANen aginduz lanak eten ziren, amiantoaren arazoa zela eta; material horrekin lan egiteko prestatutako lan taldeek 15:00ak aldean berrekin zioten erreskate lanari. Otsailaren 8an, hondakinen azpian zenbait ibilgailu aurkitu zituzten, desagertutako langileenak izan zitezkeenak.[145] Goizean hasitako lanak, halere eguerdian eten behar izan zituzten, euria eta hondakin multzoaren ezegonkortasuna zirela eta. Otsailaren 9an, lanei berrekin zitzaion hondeamakinak erabiliz.[2] Otsailaren 10ean, Arriola eta Beltran de Heredia Sailburuek bilaketa lanen etena iragarri zuten.[101] Erabaki hau geologoek emaniko aholkuari jaramon eginez hartu zen, hondakin multzoaren ezegonkortasunaren aurrean.[102]

Otsailaren 13an, gorpuen bilaketa lanei berrekin zitzaien geoteknia espezialista gehiagoren laguntzarekin.[146] Operazio honetan, hondakin multzoa egonkortu ostean haren gainean pista batzuk eta segurtasun aldapak eraikitzea aurreikusten zen, langileak egon zitezkeen eremura segurtasunez hurbildu ahal izateko.[66] Lan horietan lixibiatuak bideratzeko ubideen prestaketan aritu ziren.[147]

Otsailaren 14ean, Vocento taldeko komunikabideen arabera, erreskate taldeek langileak egon zitezkeen eremua lokalizatu zuten.[148] Egun horretan, zona gorri bat mugatu zen (baskularen ingurua, desagertuen gorpuak aurkitzeko probabilitate handienekoa), eta otsailaren 15ean jada hondeamakinak eta 23 metrotako beso mekaniko bat[149] lan eremuaren gainera ailegatu ziren, gorpuak zeudekeen gunera ailegatuz.[150] Beste zona laranja bat ere mugatu zen, zabortegiaren ezker aldean, baserrien inguruan.[92] Hondeatze lanok kontuz egin beharra zegoen, hondakinak ahal denik eta gutxien mugituz (eta hondakin artean egon zitezkeen gai arriskutsuak ustekabean ez haizatzeko).[151] Data berean, Auzitegi Medikuntzako Euskal Institutuak eta Ertzaintzako Polizia Zientifikoak hondamen handien protokoloa abiatu zuten, EAEren historian estrainekotz. 2018an sinatutako araudi honen arabera, desagertutako langileen bilaketarako pauso batzuk zehazten ziren:[152]

  • Talde berezi bat eratzea (2 polizia zientifiko + 2 forense), guardian zeuden profesionalekin batera aritzeko.
  • Gorpuak aurkitzean talde hau Zaldibarrera joatea.
  • Bi karpa in situ ezartzea: bata gorpuak deskontaminatzeko; bigarrena gorpuak zigilatutako kutxetan sartzeko.
  • Identifikazioetarako, senideen laguntza eskatzea informazio odontologikoa, DNA edo informazio medikoa eskuratzeko.
  • Autopsiak bertan burutzea.
  • Ostean, gorpuak tanatoriora zuzenean eramatea, eta seguraski inzineratzea.

Otsailaren 17an argitaratu zenez, halere, beharginen bilaketarekin jarraitzeko ezinbestekotzat jotzen zen hondakin multzoa egonkortzea (lanok 6 hilebeterako aurreikusten zirelarik).[41]

Otsailaren 19an:

  • Bi hondeamakinak baskula inguruan bilaketa lanetan aritu ziren.[153]
  • Mahai teknikoa Zaldibarren bildu osteko prentsaurrekoan Ertzaintzako erreskate operazioetako kide Asier Urrutiak ordura arte eginiko lanak azaldu zituen, ateratzen ari ziren hondakinak (egunero 40 kamioi, edo 1000 tona) eskuz bahetzen ari zirela, agertu zitekeen aztarnei adi.[154]
  • Pedro Anituak (Barne Saileko Larrialdiei Aurre Egiteko eta Metereologiako Zuzendariak) azaldu zuen bilaketak baskula inguruan zentratzen ari zirela, Sololuze hango kasetan egon zitekeela uste dutelako (kasu horretan gorpua bertan egon zitekeen) luiziak handik biderantz ihes eginez harrapatu bazuen, berriz, geologoen ustez gorpua 30-70 m beherago egon zitekeen; Beltranen kasuan ere lan-hipotesi horrekin ari ziren.[155]

Hondakinen kudeaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 9an, Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailak zakartegia garbitzeko hilabeteetako lanak aurreikusi zituen, hondakinak inguruko beste zabortegietara mugituz.[156]

Otsailaren 10ean, ordura arte erretiratutako materialak (19 kamioikada) luiziaren ondoko gune batean pilatzen ari ziren, EAEko beste zabortegietara aldatzeko asmoz (amiantoa hartzeko baimena duten bakarrak;[64] Mallabiako zabortegia kudeatzen duen Betearte enpresa 2018an Merkatu eta Konpetentzia Komisio Nazionalaren isuna jaso zuen[157]). Halere, Lemoako[158] eta Zallako[159] Udalak horren kontra agertu ziren. Gasteizko Udalak, berriz, Gardelegiko zabortegia eskaini zuen,[160] zeinak Jaurlaritzaren aldetik ingurumen-baldintzak ez betetzearengatik ohartarazpenak ere jaso izan dituen.[161] Halere, otsailaren 13an Moreno sailburuordeak argitu zuen EAEko zabortegien aukera baztertu zutela, gai arriskutsuak isurtzeko baimenik ez baitzuten.[66]

Otsailaren 16an, Gipuzkoako Foru Aldundiak hondakinen kudeaketaren etorkizunari buruzko bilera bat igarri zuen Mankomunitateen eta eragile ekonomikoen artean. Epele (Bergara), Lurpe (Mutiloa) eta Zaldibarko zabortegietan isurtzen ziren zabor industrialekin zer egin erabakitzeko.[162]

Otsailaren 19ko mahai teknikoaren bilera ostean, Moreno Sailburuordeak jakinarazi zuen[19] bilaketa lanetan erretiratzen ari ziren hondakinak behin-behinean pilatzeko, handik hurbileko lursail batean eginiko zelda bat baliatuko zutela.[153] Zelda honetan 100.000 tona gordetzeko lekua izatea aurreikusten zen.[154]

Zaldibartik ateratako hondakinen behin betiko kokapenari buruz, Nervako (Huelva) Rio Tinto meatzeen inguruko zabortegia aukeretako bat bezala aipatu zen[163] (bertako ekologistak kontra agertu zirelarik[164]. Halere, Ingurumen Sailetik EAE-n amiantoa har zezaketen lau zabortegi ere seinalatu ziren: Bistibieta (Lemoa), Cespa (Zalla), Betearte (Mallabia) eta Cespa (Mutiloa).[165] Bergarako Epele zabortegi klausuratua berrirekitzea ere[166] (herri honetako alkatea kontra agertu zelarik[167]).

Sutearen kontrola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko zabortegiko sutea, 2020ko otsailaren 10eko goizaldean, AP-8 autobidetik.

Otsailaren 14an, inguruko baserrietako biztanleen arabera suak oraindik bazirauen (otsailaren 8tik eten barik), eta zabortegiaren beste sektore batzuetara zabalduz.[90] Egun horretan, otsailaren 15-16ko asteburuan sutea dagoen guneraino ailegatzeko pista ere prest izatea aurreikusi zuten. Otsailaren 17an hura itzaltzen hasteko asmoarekin.[92]

Otsailaren 15ean, Moreno Ingurumen Sailburuordeak adierazi zuen hondeamakinak jada lurra isurtzen ari zirela sutearen fokoen gainean.[168]

Otsailaren 16an, suhiltzaileak sutearen goiko sektorera ailegatu ziren,[169] eta 6 makinatik 2rek sua itzaltzeko lurra isurtzen aritu ziren. Ots 16, Zabortegi gainean zeuden 6 makinetatik 2rek jada sua itzaltzen ari ziren.[41] Makinaria astuna aseguraturik lan egiten ari zen, balizko luizi berriengandik babesteko.[151] Jaurlaritzak biharamunerako suak itzalita izatearen esperantza adierazi zuen.[170]

Ots 18an jakinarazi zen sutea itzalitzat hartzen zela; kea zerioten fokoak ere egun berean geldiaraztea espero zela; eta surik ez berpizteko zaintza mantenduko zela.[118]

Otsailaren 19an jakinarazi zen tximiniak operatibo ezartzeko lanean ari zirela.[19]

Otsailaren 20an, Arriola Sailburuak zabortegia bisitatu zuen, eta sutea geldiarazi zuten langileei eskerrak eman zien. Langile hauek Moyua enpresakoak eta Saitec injenieritzakoak, ziren, zabortegiko urjentziazko lanetarako kontratatuak.[171] 22:00ak aldean sua berpiztu egin zen,[172][173] azkenengo itzalitako fokoan, goiko plataformako eremu ezegonkorrean.[174]

Otsailaren 21an, Ermuko Udalak azaldu zuen sua amatatzeko gelditu den erretenaren makinek ezin dutela gauean lanik egin, segurtasun arrazoiengatik; 15:00etarako bezperan berpiztutako sua amatatutzat eman zen.[175]

Erreskatean babes gabe aritutakoen arreta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ertzaintza: ERNE sindikatuak Barne Sailak lehen uneetan eginiko kudeaketa txarra salatu zuen, erreskatean aritu ziren ertzain, suhiltzaile eta osasun zerbitzuetako kideak babesik gabe aritzen uztean.[176] SiPE sindikatuak ere lehen egunean 8 orduz babesik gabe lanean aritu ziren ertzainentzat osasun kontrola eskatu zuen, eta negligentziarengatik erantzukizun legalak eskatu zituzten; era berean, Ertzaintzaren Ingurumen Unitatearen baliabide eskasak -EAE osorako 8 agente- salatu zituen).[177]

Suhiltzaileak: Iurreta, Eibar eta Oñatiko baseetatik[75] joandako suhiltzaileen artean ere haserrea zabaldu zen, lehen ordu haietan beraien lankideek igarotako arriskua zela eta.[53] Zentzu horretan, Bizkaiko Administrazioak pertsona hauen azterketa eta superbisio protokoloa abiatu zuen.[178] Gipuzkoan, berriz, kexak izan ziren lurralde honetatik etorritako lau suhiltzaile-kamioiei (bi Oñatikoak eta bi Eibarkoak[176]) ez zitzaielako horrelako protokolorik ezarri.[179] Jesus Uzkudun sindikalistak, amiantoaren kaltetuen defentsan aritutakoa, langile hauentzat bizitza osorako kontrolak aurreikusi zituen.[76]

Otsailaren 19an, Osalanek El Correo egunkariari adierazi zion langile hauen kontrola egitea edo ez bakoitzaren enpresaren esku lagatzen zuela. Honenbestean, Jaurlaritzak gainbegiratze berezia egiteari uko egiten zion, "esposizioa esporadikoa izan zelako, eta printzipioz beharrezkoa ez dela" iritzita. Guztira, 200 pertsonatik gora aritu ziren (suhiltzaile, polizia, osagile eta autobideko langileak). Kontuan hartu behar da langile hauei urteroko probak egiten zitzaizkiela (odol eta txiza analisia, auskultazioa eta espirometria) eta, Osalanen esanetan, torax erradiografiak periodikoki egitea -horrek lekarkeen erradiazio handiarekin- ez zukeela zentzurik izango. Erabaki hau gai honi buruz eginiko hirugarren bileran hartu zen. Horrekin batera, langile hauetan bi talde egitea gomendatu zen:

  • Zabor artean ibili zirenak eta arnas gaixotasun aurrekariak zituztenak. Talde honetako langileen historia klinikoan Zaldibarko intzidentzia errejistratuko zitzaiekeen.
  • Zaborretik aparte aritu zirenak (trafikoa zuzentzen, esate baterako).

Osalanen gogoratu zuten osasuna kaltetzen duen faktorea esposizioaren luzera dela (bost urte, gutxi gora behera); hortik behera arriskua oso txikia da.[180]

Autobidearen segurtasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 10ean, Bizkaiko Foru Aldundiak AP-8 autobidearen segurtasuna bermatzeko 6 x 50 metrotako harresi bat eraikiko zuela iragarri zuen.[181] Oinean 10 metrotako lodiera, buruan 4 m. Kostua 200.000 euro, Bycam enpresari esleitua.[178]

Otsailaren 17an, BFA-ren Azpiegitura Sailak hondakin multzoa sare metalikoz aseguratuko zela iragarri zuen, euriarekin etor zitezkeen erorketak ekiditeko. Egitura bi hauek (harresia eta sarea) 7.700 m3ri eusteko ahalmena izatea aurreikusten zen (otsailaren 6an autopistan sartutako hondakin multzoaren bikoitza). Era berean, balizko luizien aurrean jokatzeko trafiko-desbideraketa protokoloa jakinarazi zen.[182]

Otsailaren 20an, Interbiak foru sozietateak erdiko banaketa berriaren instalazioa iragarri zuen, gauean zirkulazioa erabat etetera derrigortuko zuena otsailaren 20tik 28ra arte.[183]

Uraren parametroen zaintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aixolako urtegia; zabortegi azpitik igarotzen den Aixola erreka baino gorago egotean, otsaileko luiziaren ondorioz ez zen kutsatu

Otsailaren 11an Ego ibaian ura zuri agertzen hasi zen.[184] Adituen esanetan, honek zabortegian hondatutako ubideekin lotuta egon zitekeen, baina ez lixibiatu eta dekantazio baltsa nagusiekin (hauek ez baitziren otsailaren 6ko luizian hondatu).[45] Egun honetara arte egindako emaitzek kutsadura erakutsi zuten, baina ez oso maila altuan.[185]

Otsailaren 17an, informeek adierazi zuten Aixola errekara eta Ego ibaira[186] ez zela lindano aztarnarik iritsi, bai ordea amonioa, disolbagarri organikoak, hidrokarburoak, kadmioa, nikela eta selenioa, eta lixibiatu isuria igotzen ari zela, baina 3 l/s baino gutxiagokoa zela.[187]

Zabortegitik etorritako lixibiatuak biltzeko biltegi bat eraikitzeko asmoa zegoen, araztegira bideratzeko. «Aixolako ubideko uraren kalitatea bikaina da, amonioaren kantitatean izan ezik. Hori ahalik eta azkarren jaso behar da». [188]

Otsailaren 19an, URA Agentziatik, adierazi zuten zabortegi azpiko ubideak bi astetan berregiteko esperantza zutela; eta, dena den, honek ez ziola eragiten edateko uraren kalitate onari.[189] Gipuzkoako Basozainen Elkarteak, berriz, uraren afektazio maila ikusteko euri denboretara itxaron beharko zela ohartarazi zuten.[190]

Otsailaren 20an, Zaldibarko eta Berrizko Udalek iruzurgile batzuen gaineko abisua eman zuen: herrian zebiltzaten, uraren kalitate-neurketak eta filtroak saltzen, Osakidetzaren izenean.[191][192]

Airearen parametroen zaintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko zabortegiko hondamendiak zabaldutako dioxinaren eragin-eremua, 20 kilometroko erradioan.[193]

Otsailaren 9an, sutearen inguruan airearen kalitateari buruzko neurketak egin ziren.[99]

Otsailaren 14ko bigarren larrialdiarekin, Osasun Sailetik azaldu zen zen osasunaren eragina izan dezaketen parametroak asko direla, eta airearen analisietan lau bloke aztertzen direla:

  • Konposatu organiko hegalariak: mikrokutsadura eragiten duten gasak dira, eta ots 14ra arte ez ziren maila kezkagarrira iritsi.
  • Hidrokarburu aromatiko poliziklikoak: konbustioaren ondorioz sortutako gai kimiko multzo bat, usainaren eragile nagusiak. Egun batzuetan kontzentrazio handian zeuden baina segurtasun mailaren azpitik, maila ez kezkagarrian.
  • Amiantoa: airean egon daitezkeen fibrak neurtzen dira. Otsailaren 14a arte ez zen ezer detektatu.
  • Dioxinak eta furanoak: plastikoen eta klorodun gaien konbustioan sortzen dira, baimenik gabe isuritako hondakinak alegia. Honi buruzko emaitzak izan ziren alarma piztu zutenak.

Otsailaren 10, 11, 12 eta 13ko aire neurriak Madrilera bidaliak izan zirela jakinarazi zen, dioxina eta furanoen kontzentrazioaren jarraipena egiteko.[194]

Egunero, arratsaldeko 19:00ak aldera, neurtutako ur eta aire parametroen emaitzak argitaratzen ziren.[195]

Otsailaren 17an:

  • Durangoko Udalak ere airearen kalitateari buruzko informazioa eskatu zion Eusko Jaurlaritzari, herriko estazio estatikoa eskainiz.[113] Ez zuen erantzunik jaso, eta otsailaren 21ean neurriak bere kontura hartzen hasi zen.[196]
  • Miren Larrion Ingurumen Injeniaritza Doktoreak kutsaduraren dispertsio-mapak publiko egitearen premia seinalatu zuen, kutsadura neurketak modu efizienteagoan egiteko eta haren kontrola hobetzeko.[197]
  • Jaurlaritzak alerta perimetroa zabaltzea aztertzen ari zela iragarri zuen.[187]

CSIC-eko Begoña Jimenez eta Esteban Abad[198][199] ikerlariek, dioxina eta furanoetan adituak, otsailaren 14ko emaitzen kaltegarritasuna erlatibizatu zuten, Jaurlaritzak ezarritako badaezpadako neurriak egokitzat joz, eta haiek sortutako alarma interpretazio akatsei egotziz.[200] Otsailaren 18ko krisi-mahaiaren bilera ostean emaniko prentsaurrekoan iragarri zen:[117][201]

  • Zoruaren analisiek haren egoera ona erakutsi zutela; ondorioz, barazkiak ekoizteko eta kontsumitzeko debekua altxatzen zela.
  • Barazki eta belarraren analisien emaitzak, berriz, ots 21rako espero zirela; baina zorua afektatua ez zegoenez, ez zela hauen anomaliarik espero.

Otsailaren 19an, Elgoibarko EH Bilduk herri honetan ere dioxina eta furano neurketak egitea eskatu zuen, herritarren kezka zela eta.[202]

Otsailaren 20an, Bilbon agerraldia egin zuten Berraondo Osasun Sailburuordea, Jimenez CSIC-eko ikerlaria eta Koldo Cambra teknikoak. Bertan azaldu zuten:[203]

  • Badaezpadako babes-neurriak (etxeak ez egurastea, aire librean ez kirolik egitea) bertan behera geratzen zirela, sua itzalitzat jotzen zelako.
  • Dioxina eta furano analisien emaitzak egun horretan ailegatu ziren.[204] Datuok hitzez ez ba zituzten zehaztu ere, idatzizko txostenean ageri zen ez zela jeitsiera esanguratsurik gertatu aurreko neurketen baloreen aldean>;[205] are, egun honetan aurkeztu zen dioxina mailaren azken datua handiagoa zen (730 femtogramo, otsailaren 16ean), otsailaren 14ko alerta ematea motibatu zuena baino (719 fg; erreferentzia bezala, maila normala 15 fg dira). Berraondoren esanetan, babes-neurriak kentzeko deia "bi egoerak oso desberdinak direlako" egin zen, "lehen sua indar maximoan zegoelako".[173]

Otsailaren 20an bertan, 22:00etan, sua berpiztu egin zen.[206] Horren ondorioz, otsailaren 21aren 11:00etan Osasun Sailetik berriz babes-neurriak hartzea gomendatu zuten, baina Sallabente auzoan bakarrik; aholkua bertan behera gelditu zen 17:00ak aldera, bezperan piztutako sua amatatutzat eman zenean.[175] Aholku-dantzaren aurrean, Osasun Sailak zentzuna erabiltzea gomendatu zuen: "Sua badago, leihorik ez irekitzea eta kirolik ez egitea Sallabente auzoan".[207]

Otsailaren 21ean, Durangoko Udalak nirearen eurriak bere kontura hartzen hasi zen.[196]

Ots 22rako Eitzaga eta Eibarko dioxina/furanoari buruzko datuak espero ziren.[204]

Informazio politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 19ko agerraldi ofiziala Eibarko Coliseo Antzokian.

Otsailaren 9an, sutearen inguruan airearen kalitateari buruzko neurketak egin ostean, Jaurlaritzako Ingurumen Sailak eta Erkoreka Bozeramaileak behin eta berriz azpimarratuko zuten "airearen kalitate ona".[99]

URA Agentziaren[208] eta IHOBE sozietatearen[209] webguneetan Zaldibarko zabortegiaren jarraipen atalak prestatu zituzten. Halere, Ekologistak Martxan taldeko kideek uraren jarraipen metodologia kritikatu zuten.[210]

Otsailaren 13an, herritarren izuaren aurrean,[211] Zaldibarko Udala uraren eta airearen kalitateari buruzko informazio eguneratua publiko egiten hasi zen,[212] eta "leihatila bakar" bat martxan ipiniko zutela iragarri zuten, Zaldibarko hondamendiari[213] lotutako gaiei buruzko kezkak erantzuteko.[214]

Otsailaren 14an:

  • Goizean, Ingurumen Sailak IHOBEren bidez eguneroko buletin bat argitaratuko zuela iragarri zuen.[92]
  • Arratsaldean, presazko prentsaurreko baten bidez,[93] bigarren larrialdia deklaratu zen. Osasun Saileko arduradunek lasaitasun mezua zabaldu nahi izan zuten, baina batetik herritarrei kanpoan kirolik ez egiteko eta etxeetako leihoak itxita mantentzeko aholkuek,[94] eta bestetik Juan Jose Aurrekoetxea Osasun Publikoko Zuzendariak ipinitako adibide batek (Viktor Justxenko Ukrainako lehendakari ohia dioxinaz pozoitu zutela) ez zuten asko lagundu.[215] Dena den, Airearen Kalitatearen Kontroleko Sareko unitate mugikorrek dioxinak eta furanoak ere neurtzen hasiko zirela iragarri zuten.[96][97]

Egun horretan gertatutakoaren harira, ingurumen-adituak kritiko agertu ziren aurreko egunetan azken atalari buruzko informazioa gutxiesteaz (ezaguna baita dioxina eta furano kopurua handitu egiten dela zabor organiko eta kloratua kontrolik gabe erretzen denean[216] [217][218]). Dena den, Saioa Ferro Jaurlaritzako aire zaintzaren arduradunaren esanetan, konposatu hauek ez dira beti neurtzen, dioxinak eta furanoak "suteak edo su artifizialak" bezalako konbustio guneetan ere sortzen direla, "baina ez dira neurtzen".[170] Zentzu horretan, Eitzaga inguruko zenbait biztanleen artean Administrazioaren neurketekiko mesfidantza zabaldu zen, neurketen eta segurtasun neurrien ardura zientzialari independenteen esku uztea aldarrikatuz.[219]

Otsailaren 15ean, Iñaki Berraondo Osasun Sailburuordeak babes neurriak bereziki seinen eta haurdunen gainean aplikatzea gomendatu zuen;[134] maskarillen erabilpena beharrezkoa ez zela espreski adierazi zuen (sutearen lekuan lanean ari ziren brigadak kenduta).[116][220] Egun berean, Miguel de los Toyos Eibarko alkateak, berriz, herritarrei lasaitasun mezua bidali zien, sutea asteburuan itzali ezkero airearen kalitatea hobetzeko esperantzan, eta arduradun politikoei informazio fidagarria emateko dei egin zien.[221]

Ermuko alkate Juan Carlos Abascalek krisian erabilitako komunikazio politika desegokia gaitzetsi zuen, besteak beste otsailaren 14ko prentsaurrekoetan Justxenko lehendakari ohiaren adibidea aipatuz.[222]

Otsailaren 17an: Ermuko antzokian, arduradun teknikoek informazio ekitaldi bat prestatu zuten.[223] Parte hartu zuten: Jesús Peña Martinez, Jaurlaritzako lehendakaritzako idazkari nagusia (azken interbentzioak zuzentzen ari zena); Iñaki Berraondo, Jaurlaritzako Osasun sailburuordea; Arkarazo Zabalaga, Ingurumen teknikaria; Joseba Bidaurrazaga epidemiologoa, Jaurlaritzako Osasun Publikoko zuzendari-ordea; Iñigo Elosegi, Gipuzkoako Ur kontsortzioko zuzendari gerentea; Saioa Ferro Jaurlaritzaren Aire arduraduna; Josu Perea Uraren (ibaiena) kalitatearen euskal agentziako kidea; Iñaki Arrate, Jaurlaritzaren Planifikazio arduraduna eta Hipolito Bilbao, Ingurumen Baimen Bateratuen zerbitzuen arduraduna. Agerraldia Peñak zuzendu zuen; halere, azalpenen pisua Berraondok eraman zuen. Baina ez zuten egoera argitzea lortu, herritarren egonezina areagotuz eta komunikazio politika desegokiaren beste hainbat adibide emanez:[224][225][129][137]

  • "Lehen emaitzetan, teknikoen interpretazioa ohiko sute batena izan zen: ez zuten aurreikusten hainbeste dioxina aterako zenik. Horregatik luzatu zen analisiaren emaitza, eta horregatik ez dira orain arte neurriak hartu. Baina maila hauek normalak dira kutsatutako eremuetan". "Zigarroa errez gehiago barneratzen zirela" ere esan zuten.
  • "Zenbat amianto dago zabortegian?" galderari, Peñak isilune luze baten ostean "Ez dakit horren erantzuna" esan zuen; eta Osasun Saileko ordezkari batek "zabortegian dagoenaren %0,6a" erantzun zuen. Ostean, amianto/asbesto mota desberdinak direla azaldu zituen, Zaldibarko kasuan "arnasetik sartzen ez den amiantoa" ikusi zela adieraziz, eta beraz maskarak ez zirela beharrezkoak.
  • Bidaurrazagak adierazi zuen dioxinen %95a elikaduratik jasotzen dituela gorputzak, eta %3 airetik "nahiz eta horrelako suteen ondorioz, airetik jasotzen den portzentajea handitu egiten den". Kopuruak hirietako kutsadura baino 50 aldiz handiagoak izanda ere, "oso kantitate txikiak dira" esan zuen, eta denbora luzean zehar pilatzea dela arriskua nabarmendu zuen, urteetan dioxinak arnastuta gantzetan pilatzen direlako, eta bi aste denbora gutxi dela. "Ez dago frogatuta orain arnastuko diren dioxinek minbizia eragingo dutenik zuzenean. Beste hainbat faktorek eragingo dute. Noski, hemendik urteetara minbizia duena, sute honekin gogoratuko da, gaixoek joera dutelako errua zerbaiti botatzeko".
  • Berbaro handia sortu zuen beste esaldi bat Elosegik bota zuen: "gainera orain lasaitu txiki bat hartu dezakezue, haizea beste norabide batean doa-eta".

Otsailaren 18an, mahai teknikoaren bilera ostean, prentsaurrekoa egin zen CSICeko Begoña Jimenezen (aire kalitateari buruz)[226] eta Amaia de Ariño, Neiker eta Elika elikagaien kalitate teknikoaren aldetik.[227] Bertan azaldu zen[117] dioxina eta furanoen balioei buruz: “justifikaziorik gabeko, eta agian premiarik gabeko alarma sortu zela, toxina maila normalaren gainetik egonik ere, oso baxua zelako”; hartutako neurriak (leihoak ixtea, kirolik ez egitea) “egokiak zirela” baina “kontrako efektua” ekarri zutela, eta “izuarekin kontuz” ibili behar zela.[228]

Otsailaren 19rako, Eibarko Coliseo Antzokian arduradun teknikoen beste agerraldi bat egin zuten, herritarrei zuzendua.[229][230] Bertan, besteak beste:[231]

  • Moreno Sailburuordeak Zaldibarren "hondakin arriskutsurik ez dagoela" baieztatu zuen, publikoaren irriak, txaloak eta txistuak eraginez.[232]
  • Publikoaren haserrearen aurrean, Peña idazkariak jendeari "ez entzutea eta ez sinestea" egotzi zion.
  • Hainbat galdera erantzunik gabe geratu ziren, eta mahaikideek idatziz bidaltzea eskatu zioten jendeari, denborarekin erantzuteko.

Otsailaren 20rako, Mallabian aire kalitateari buruzko informazioa ematekoa zen batzarra bertan behera geratu zen[233] mahai teknikoaren erabakiz. Bilera hau hurrengo astera atzeratu zen, osasun teknikarien presentziarekin egin ahal izateko.[131] Egun horretako mahai teknikoaren bilera ostean, agerraldia egin zen Andoni Alkortaren (Interbiak erakundearen geologo burua) partehartzearekin; honek azaldu zuen ez zela luizi gehiago gertatzeko arriskurik ikusten.[144]

Verter Recycling enpresaren jarduna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Verter Recycling enpresak zabortegian ezarritako kartelak, erdara hutsean.

Otsailaren 12an Jaurlaritzako kideak Verter Recycling enpresako ordezkariekin bildu ziren, enpresak berak hala eskatuta;[143] bilera honetan, enpresako arduradunek ekintza-plana abiatu zutela adierazi zuten,[234] beraien aldetik kolaborazio osoa aginduz; halere, istripuan dokumentazio asko galdu zutela argitu zuten.[235] Jaurlaritzak haien kontrako isun-espedientea abiatu zuen.[109]

Otsailaren 13an, gorpuen bilaketa lanei berrekiteko Verter Recycling enpresako ordezkari tekniko bat ere izendatu zen.[66] Enpresak bere talde tekniko espezializatua Ingurumen Sailaren zerbitzura jarri zuen.[86]

Hontaz gain, enpresako teknikoek haien defentsarako zenbait argudio aipatu zituzten:[24]

  • Zabortegiaren egoera inspektore tekniko askok ikusi zutela, haren segurtasuna berretsiz.
  • 2019ko azaroko euriek hondakin multzoaren egonkortasunari eragin ziotela.

Otsailaren 14tik, enpresarren webgunean komunikatuak argitaratzen hasi ziren.[236]

Ermuko sahiesbidearen faktorea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 13an, Vocento taldeak argitaratu zuen Verterrek luizia Ermuko sahiesbidearen eraikuntzari egozten ziola.[24] Verterrek espreski ukatu du informazio hau haiengandik atera denik.[237] Halere, zenbait geologok sahiesbide honen eraikuntza ikertu beharreko faktoretzat seinalatu zuten.[28] Handik gutxira, EAE-ko Geologoen Elkargotik gai honi buruz ez hitz egiteko eskatu zien elkargokideei.[238]

Obra hau 2016 eta 2018 artean burutu zen, 1.000.000 m3 lur inguru mugituz, eta honen erdia baino gehiago obran bertan berrerabiliz.[24]

Eragin politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eusko Legebiltzarraren eraikina, Gasteiz.

Lotura pertsonalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jose Inazio Barinagak, Verter Recycling enpresaren sozio nagusietako batek, familia-loturak zituen PSE-EE alderdi politikoarekin.[239]

Ernesto Martínez de Cabredo URA Agentziaren buruak eta Jose Inazio Barinagak higiezinen promozio enpresa bateko sozioak ziren.[240]

Iñaki Arriolak, Ingurumen Sailburu izan baino lehen, higiezinen promozio enpresekin, erakunde desberdinetako buruekin eta Verter Recyclingeko arduradunekin izandako loturak seinalatu dira, PSE-EEkko zenbait alderdikiderenekin batera.[241]

Krisi-mahaiaren bi kide (Juan Jose Aurrekoetxea eta Jesus Ibarluzea[242]) intzinerazio enpresekin loturak zituzten, eta dioxina eta furanoari buruzko desinformazio aurrekariak egotzi zitzaizkien.[243]

Ermuko sahiesbidearen eraikuntzan Juan Mari Atutxa Sailburu ohiaren familiako hainbat kidek parte hartu zuten; hauek Igor Barrenetxea-Arando Zaldibarko alkate ohiarekin lotura profesionala izan zuten; eta azken honek Unai Rementeria Bizkaiko Ahaldun Nagusiarekin.[244]

Erantzukizun politikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eusko Legebiltzarreko oposizioari egotzi zaio: krisia politikoki erabiltzea.[245][246][247] [248][249][74]

Ezker abertzaleari egotzi zaio: herritarren beldurra eta amorrua manipulatzea; Aitor Elizaran ETAkide ohiaren bidez[68] haien kontrako kanpaina bat sustatzea;[250] eta oposizioan edo agintean izan direnean (Zaldibarko Udalean kasu) zabortegiaren arazoa konpontzeko ezer ere egin ez izana.[251]

EAJ-i egotzi zaio, krisiaren lehen egunetan, PSE-rengandik bereiztu nahi izana[210] (Verter Recycling enpresako zenbait kide alderdi sozialistaren hurbilekoak dira), haiek De Miguel eta Montai[252] auzietan jeltzaleekiko izan duten elkartasun faltaren ordainetan;[70] eta Jaurlaritzaren kudeaketa txarraren ardura.[246]

Arriola ingurumen Sailburuari egotzi zaio: Zaldibarko zabortegiaren arduradunakin berak eta bere alderdiak (PSE-EE) zuten loturak ezkutatzea;[239] eta enpresaren sorrerari eta inspekzioei buruzko informazioak lehen unetik ez ematea;[71] bere menpeko langileak isilarazi nahi izatea;[253][254] Ingurumen Sailak zabortegiaren inspekzioen zorroztasun falta (hau espreski ukatu duena).[255]

PSE-EEri egotzi zaio: EAJ-ko kide batzuen aldetik Jaurlaritzaren kudeaketari buruzko zenbait defentsa egin diren arren, PSE-EE-ren aldetik (Ingurumen eta Lan Sailak beraien esku izanik) isiltasun ia erabatekoa mantentzea.[256][257]

Jaurlaritzari egotzi zaio:

  • Hondamendia ekidite aldera, zabortegia behar bezala kontrolatu ez izana.[74]
  • Lehendakariak lehen egunetan biktimekiko erakutsitako enpatia falta, eta gaiari buruz egindako galderen aurreko harrokeria.[258][259][249]
  • Informazio politika desegokia[247][256]
  • Zonaldean bizi diren 46.000 pertsonen artean oinarririk gabeko lasaitasun mezuak zabaltzea.[218][65]
  • Mahai teknikoa eratzeko (besteak beste Jaurlaritza, Aldundia eta Udala) zazpigarren egunera arte itxaron izana.[256]
  • Krisi mahaian laugarren egunera arte teknikoek ez parte hartzea (geologoek, topografoek eta injeniariek).[260]
  • Hainbat aldetik espreski salatu zen Jaurlaritzak larrialdiaren aurrean eginiko kudeaketa: Eguzki,[261][262] EAEko Alderdi Popularra,[263][258] Podemos Euskadi, [264][259][265] EH Bildu,[266][267] Eusko Legebiltzarreko oposizioa,[268] UGT,[269] STEILAS,[270] ELA[271] eta SATSE[272] Ertzaintzaren SiPE sindikatua,[177] CCOO,[273] Zero Zabor Bizkaia.[274]

Jaurlaritzaren azalpenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 13an, Eusko Legebiltzarreko mahaiak Jaurlaritzari eskatu zion Zaldibarko hondamendiaren kudeaketari buruzko azalpenak emateko; erabakia EH Bildu, Elkarrekin Podemos eta PP oposizioko taldeen proposamenez —eta EAJ eta PSE gobernukideen arteko liskarra piztuz—[210] hartu zen, agerpenerako data otsailaren 18an ezarriz.[275]

Otsailaren 17an, Jaurlaritza bertako zenbait kideek onartu zuten krisiaren lehen uneetan "kalkulu-erroreak egin izana", arazoaren larritasuna gutxiestea eta datuen faltan egoera normala zela adierazi izana.[276]

Otsailaren 18an, Jaurlaritzak Legebiltzarrean azalpenak emateko agerraldia egin zuen, otsailaren 13an erabaki bezala. Bertan:[118][119][120][121][122][123][124][125][13][55]

  • Urkulluk onartu zuen hondamendiaren aurretik kontrol mekanismoek huts egin zutela; halere, adierazi zuen larrialdiaren aurrean eginiko koordinazioa egokia izan zela. Erroreak egoeraren berezitasunari egotzi zizkion, hondamendia “inpredeziblea” izan dela adieraziz. Familiarekin biltzeko 6 egunera bildu bazen, "informazioa izan arte itxaron zuelako" izan zela, argi utzi gabe ea hori berarendako egokia edo desegokia izan ote zen. Fede onez jokatu zutela, baina hobetzeko autokritika egingo zutela. Erantzukizun osoa enpresarena zela, eta Jaurlaritza subsidiarioki ari zela hondamendiari aurre egiten. Halere, “osoko auditoria” egingo zitzaiola Administrazioaren funtzionamenduari, “gertatutakoa argitzeko, erantzukizunak zehazteko eta ekintza-protokoloak hobetzeko”. Eta hondamendiaren aurre egiteko oposizioaren kolaborazioaren faltaz kexu agertu zen (EH Bilduko Iriartek erantzun zion haiek beraiekin kontaktuan jartzen saiatu zirela, lortu gabe[124]). Ingurumen arloari ez zuen ezer aipatu, gai hori Arriolari lagata.
  • Alfonso Alonsok (PP) seinalatu zuen, besteak beste: deigarria zela zabortegiak ateratzen zituen etekin handiak; eta Joaquin Beltran desagertutako beharginaren jarrera eredugarria, “krisi honetan eraman denaren kontrakoa”. Era berean, hurrengo legegintzaldian ikerketa komisio bat bultzatzeko asmoa erakutsi zuen.[30]
  • Lander Martinezek (Elkarrekin Podemos) salatu zuen "kudeaketa desastrea izan zela", eta "natura katastrofea" barik, Zaldibarkoa "negligentzia kate baten" ondorioa zea.
  • Arriolak (Ingurumen Saila): egonkortasunari buruz, adierazi zuen Lurtek injenieritza enpresak, luizia gertatu baino 17 egun lehenagoko txosten batean, zabortegiaren egonkortasuna baieztatu zuela.
  • Nekane Murgak (Osasun Saila, bere lehen agerraldi publikoan) azaldu zuen ez zegoela dioxina/furanoari buruzko datuak lehenago lortzerik, eta hori izan zela desinformazioaren arrazoia; alerta egoera zegoenik ukatu zuen; ez zuen azaldu zergatik otsailaren 14ko goizera arte “haizearen kalitatea ona zela” informatu zuten; ez zuen azaldu zergatik ez ziren Elgetako Udalarekin kontatzen ari.

Ekimen parlamentarioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Otsailaren 18an:

  • Espainiako Kongresuan Vox eta EAJ alderdien ordezkariek liskarra izan zuten, lehenak bigarrenari Armadaren laguntzari uko egin izana leporatuta.[277]
  • Europako Parlamentuan, Ciudadanos alderdiko Soraya Rodriguezek Zaldibarko zabortegiak hautsitako ingurumen araudiari buruzko galdera bat egin zuen.[278]

Otsailaren 20an, Ezker Batuak[274] eta PPk[279] ere Europako Parlamentuan Zaldibarko hondamendiaren lotutako galdera sorta bana aurkeztu zuten.

Otsailaren 21ean, Espainiako Kongresuan, Elkarrekin Ahal Dugu alderdiko diputatu Juan Lopez de Uralde, Pilar Garrido eta Roberto Uriartek Espainian Zaldibarkoa bezalako zabortegietan dauden kontrolari buruzko galdera sorta bat aurkeztu zuten.[280]

Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hondamendiaren hasieratik astebetera, zenbait analista politiko iragartzen hasi ziren Zaldibarko krisiak 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan izango zuen eragina.[281] EAJren hautagaitzarentzat ekarriko zuen higadura ere aipatu zen,[71][282][88] nahiz eta beste batzuek horrekin ados ez egon.[283]

Zaldibarko krisiaren eragina hondakinen kudeaketa ereduan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko hondamendiak arazo logistiko handia ekarri zuen:[284]

  • Verter Recyclingen 700 bezeroak (horietako 200 enpresa handiak) hondakinak nora eraman ezinda gelditu ziren, “inbutu batean bezala” Moreno Sailburuordearen hitzetan.
  • Beste zabortegiek enpresei ipinitako prezioak jaso zituzten.[285]
  • Otsailaren 20an, Iñaki Garcinuño, Cebek Bizkaiko patronalaren lehendakariak, Jaurlaritzari "lehen bait lehen Zaldibarko zabortegiari alternatiba bat" Euskal Herrian aurkitzeko eskatu zion, euskal industria ereduak zabortegiekiko zuen dependentzia handia agerian utziz.[286] Gainera, beste zabortegi pribatuek Zaldibarko hondamendiaren ostean prezioak altxatu izana ez zuen gaizki ikusi, "hori sektore guztietan gertatzen delako, ez bakarrik zaborraren munduan. Merkatu naturalaren parte da".[285]
  • Istripuaren unean, hondakin industrialek urtero 3.500.000 tona suposatzen zuten (hiri-hondakinen kopuruaren hirukoitza). Horietatik 500.000 tona Verterrera eramaten ziren (EAE-ko urteko inerte kopuru osoaren %20a).
  • Arazo honek EAE-ko industria ereduaren muina konprometitzen zuenez, Jaurlaritza gaia aztertzeko siderurgia eta papergintza sektoreetako patronalekin, beste zabortegietako ordezkariekin, eta hondakinen arloan lan egiten duten enpresekin (Aclima, Euskadiko Ingurumen Industrien Kluster Elkartea) bildu zen.[154] Hondakinotatik asko “esportatu” beharko zirela emantzat hartu zuten.[129]
  • Larrialdi honek Gipuzkoan ere eragin zuen: Cespa enpresak Mutiloako Lurpe zabortegia ixteko erabakia arrapaladan hartu zuen, probintzia honetako hondakinen arazoa areagotuz eta Mutiloako zabortegiaren beraren kontrol faltari buruzko susmoak aireratuz.

Gainera, Administrazioan (bereziki EAEkoan) hondakinen kudeaketa orokorrean hobetu beharreko zenbait arlo agerian geratu ziren:

  • Zabortegien pribatutasunaren arazoak: irabaziak esku pribatura / galerak kutxa publikora; irabazirik ez galtzeko kontrolak sahiestea; ahal denik eta tona gehien hartzeko lehia, prezioak merketzeko lehia...[14] Zaldibarkoaren ostean, hainbat eragilek "zero zabor" eredurantz jotzearen beharra seinalatu zuten,[287][73] atez ateko bilketa sistema bultzatuz,[288] zabortegi pribatuen jarduna fiskalizatuz,[74][274] "hiri-meatzaritza" bultzatuz[289]... eta Iñaki Arriola Jaurlaritzako Ingurumen Sailburuak berak aitortu zuen zabortegiak Administrazio publikoetatik kudeatzeko aukera aztertu beharko zela.[290]
  • Legez kanpoko hondakinen trafikoaren kontrola (laugarren aktibitate kriminal errentagarriena).[291]
  • Erreferentzia bezala, zabortegiek kobratzen duten prezioa hondakin motaren arabera (Zamorako tarifak):[55]
    • Inerte garbiak 1,75 euro/tona.
    • Papera/kartoia ,17,8 euro/tona.
    • Plastiko/papera, 60 euro/tona.
    • Obra-hondakin toxikoak: 60,5 euro/tona.
  • Lurperatzera edo erretzera bideratzen diren hondakinen kopuru handiegia.[292]
  • Biogasaren ustiapena errentagarri bihurtzeko laguntza falta.[288]

Verter Recycling bezalako enpresen kontrol falta Jaurlaritzak 2000 urtean enpresa arriskutsuen "tutoretza" bertan behera utzi izanakin lotu zen; orduko Industria Sailburu Josu Jon Imazen ekimenez bultzatutako neurri honek promozio industriala zuen helburu, eta inspekzioen intentsitatea gutxitu zuen, superbisioa eta txostenak jaulkitzea enpresaren gain utziz.[293][18]

Administrazioan hobetu beharreko zenbait hutsune seinalatu ziren:

  • Ertzaintzan, Ingurumen Unitatearen baliabideak: Zaldibarkoa gertatu zenean EAE osorako 8 agente baino ez zeuden.[177]
  • Ingurumen Sailaren inspekzioetan, EAEn lan horretarako 8 inspektore baino ez zeuden. Horien lana zen 17 zabortegiak jagotea, baita kutsadura sortzen duten 380 industria eta gune klasifikatuak. Halere, lan hau egiten zuten funtzionarioen arabera, lan hori hobeto egiteko jende gehiago beharko litzatekeen, eta inspektoreen aholkuei jaramon gehiago egin.[14]

Zaldibarko hondamendiak, baita ere, atzerriko zabortegietako kontrol faltaren gainean fokua ezarri zuen,[294] zenbait aurrekari gogoratuz (Bens 1996,[295] Seseña 2016,[296]) eta antzeko kasuak gertatzeko beldurra piztuz, hala nola Abanilla (Murtzia),[297] Onda (Castelló),[298] Miramontes (Coruña)[299] edo Rubí (Bartzelona).[300].

Bestalde, kazetari eta dibulgatzaile espezializatuek ere Zaldibarko hondamendiari buruzko ondorioak atera dituzte, hala nola Julen Rekondok,[301][302] Alberto Urionak,[303] Gorka Landaburuk[304] edo Txema Monterok[74].

Herritarren protestak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zaldibarko zabortegiaren hondamendia argitzea eskatzeko manifestazioa, «Argitu Zaldibar», otsailaren 10ean.

Lehen egunetan, herritarren kezka eta haserrea batez ere sare sozialen bidez zabaldu zen.[85] Jarraian, arduradun politikoen azalpen publikoen faltarengatik kexu, jendearen mobilizazioak hasi ziren:

  • Otsailaren 9an, Markina-Xemeinen elkarretaratzea egin zen.[305]
  • Otsailaren 10ean Zaldibarren, Ermuan eta Eibarren eginiko mobilizazioak egin ziren.[306]
  • Otsailaren 11n Zallan mobilizazioa egin zen,[2] eta herritarren protestak beste eskualdeetara ere zabaltzen hasi ziren.[307]
  • Otsailaren 12an, Errausketaren Aurkako Mugimenduak protestak deitu zituen Gipuzkoako 10 herritan.[308][309] Egun berean, ELA, LAB, ESK, Steilas eta EHNEko zenbait sindikalista Jaurlaritzaren Bilboko ordezkaritzan eserialdi zaratatsua burutu zuten, 2020 urtean hil ziren 11 langileen eta Zaldibarren desagertu diren 2en alde.[250] Egun horretan, hainbat batzokiren aurrean protestak antolatu ziren, zabor poltsak pilatzeko dei eginez.[310]
  • Otsailaren 13: manifestazioak Zallan, Arrasaten[210] eta Bilbon.[311] Eibarren “Zaldibar Argitu Orain!” herri-plataforma eratu zen.[312]
  • Otsailaren 14ean, Fridays for Future gazte mugimenduak aipamen berezia egin zion Zaldibarko hondamendiari Bilboko manifestazioan.[313]
  • Otsailaren 15 goizean, herritar talde batek Zaldibarko krisi-mahaia bilduta zegoen lekuan protesta kontzentrazioa burutu zuen, Urkullu Lehendakaria han izan zen bitartean.[116][314]
  • Otsailaren 15 arratsaldean, Eibar, Ermua eta Elgetan manifestazio bateratua deitu zen, hiru herrietatik ateratako jende taldeak Eitzagaraino;[315][316][317] Euskal Herriko eta nazioarteko hainbat eragilek mobilizazio honetan parte hartzeko deialdia egin zuten.[318][319][320][321] Manifestaldian 5.000 pertsona inguru bildu ziren,komunikabideetan oihartzun handiarekin,[322][323][324][325][326][327][328] eta fokoa erantzuleen gainean jarriz: "politikoak, enpresa, Ingurumen Sailburua eta Lehendakaria", eta istripua zaborren kudeaketa ereduari egotziz.[329] Manifestarien artean Ermuko alkateak ez zuen parte hartu, baina PSE-EE, EH Bildu, Podemos eta PP-ko zinegotziak izan ziren Barinagaz gain, zenbait manifestarik Verter Recycling enpresako beste akzionistak ere jopuntuan jarri zituzten, “gertatzen ari zena ba zekitelako”. Era berean, zabortegian zeuden “beste gai toxikoekiko” kezka adierazi zuten.[330] Egun horretan, Enkarterriko biztanleak ere Zallan eginiko manifestazio batera deituak izan ziren.[331]
  • Otsailaren 17an, Ernaiko kide batzuk[332] BI-3344 errepidea blokeatu zuten, Eibarko sarrerako errotondan kateatuz.[333] EHNE sindikatuak, berriz, Zaldibar inguruko nekazarien protestei ahotsa eman zien, baserrietako esplotazioen egoera eta osasun baldintzak argintzeko eskatuz, eta galera ekonomikoak seinalatuz.[334]
  • Otsailaren 18an, Jaurlaritzak azalpenak emateko agerraldiaren egunean, Eusko Legebiltzarraren aurrean elkartzeko deialdia egin zen.[335] Egun eta leku berean, Ertzaintzako ErNE sindikatuak kontzentrazio propioa egin zuen.[336]
  • Otsailaren 19an hitzaldia antolatu zen Azpeitian: “Zer gertatzen ari da Zaldibarren?”.[337] Eibarren, berriz, Coliseoko agerraldiaren kanpo aldean manifestazioa egin zen[338] eta Eibarko Industria Ingeniaritza Teknikoko Unibertsitate Eskolako ikasleek greba mugagabea abiatu zuten.[202]
  • Otsailaren 20rako, Markina-Xemeinen[339] eta Elgoibarren[340] deitu ziren manifestaldiak. Era berean, ELA, LAB, ESK, Steilas, EHNE eta Hiru sindikatuetako kideek haien lokalen kanpo aldean kontzentrazioak egin zituzten Euskal Herriko 30 herritan; kontzentraziook 13 minutu iraun zuten, egun horretara arte 2020an hildako langileen kopurua gogoan.[274]
  • Otsailaren 21ean, zabortegiaren inguruan lan egiten duten Correoseko postariek haien lan baldintzei eta babesgabetasunari buruz kexu agertu ziren.[341]
  • Otsailaren 22rako, manifestazioak deitu ziren Azpeitian[337] eta Eibarren.[338]

Familien ahotsak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Desagertutako langileen senideek oso deklarazio gutxi egin dituzte:

  • Helene Alberdi: Sololuzeren iloba. Lehen egunetan desagertutakoen bilaketa lanak eten zirenean kexu agertu zuen lehena izan zen, Administrazioaren enpatia falta seinalatuz.
  • Beltranen arrebak: El Correo egunkarian anaiak zabortegiaren istripua nola aurreikusi zuen azaldu zuten, enpresak jaramon gutxiegi egin ziola adieraziz.[52]
  • Pedro Alberdi: istriputik 13 egunera, Eta Kitto aldizkariko artikulu batean adierazi zuen bere koinatua "ez zuela mendiak hil, jendearen diru-goseak baizik".[342][343]

Nazioarteko oihartzuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hondamendi honek nazioartean berehalako oihartzuna izan zuen.[344] AEBetako geofisikoen elkartearen esanetan: «Zabor biltegien horrelako lerrakuntzak arrisku ezagunak dira eta iraganean jendearen heriotzak eragin izan dituzte, baina gehienetan hondakin kudeaketa txarra duten herrialdeetan. Horrelako luizi handi bat Europako zabor biltegi batean gertatzea ez da ohikoa.»[345]

Erantzukizun penalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen egunetako krisia bideratu ostean,[70] Eusko Jaurlaritza (inspekzioen arduraduna) eta Verter Recycling 2002 enpresa (jabea) kontrol faltaren ardura elkarri leporatzen hasi ziren:[179]

  • Jaurlaritzaren arabera, istripua "zabortegia kudeatzen zuen enpresa pribatuaren" erantzukizuna zen. Hori zela eta, konponketa lanak subsidiarioki egiteko prest agertu bazen ere, kostua enpresaren gain geratuko zela iragarri zuen (80-100.000.000 eurotako gastu estimazioa).[158]
  • Enpresaren arabera, Jaurlaritzaren inspekzioek "ez zuten sekula zabortegiaren egonkortasuna" zalantzan jarri, istripuaren arrazoi nagusia alegia. Izan ere, Erkoreka bozeramaileak berak esan zuen 2019ko udan eginiko azken inspekzioan antzeman ziren irregulartasunak maila txikikoak izan zirela.[346]

Otsailaren 10ean, instrukzio epaitegiak diligentziak ireki zituen Verter Recycling 2002 enpresaren aurka, lan eta ingurumen delitua egotzita;[347] albistea Erkoreka Jaurlaritzaren bozeramaileak eman zuen, nahiz eta epaitegiak ez zuen ezer esan.[48] Egun berean, Jaurlaritzak 7 eguneko epea eman zion enpresari interbentzio plan bat egiteko, hori bete ezean haien aurkako neurriak iragarriz.[348]

Hurrengo egunetan, zigor espediente bat aurkeztu zuen Fiskaltzan, inspekzioan detektatutako akatsak zuzendu ez izanarengatik.[39]

Otsailaren 16an, Zaldibarko zabortegian aritutako zenbait langilek han gertatutako irregulartasunen lekukotasunak eman zituzten,[33] besteak beste zaborren negozioan "diru eta interes asko" mugitzen zirela azpimarratuz, "Eusko Jaurlaritzak bazekiela hor zer gertatzen ari zen" seinalatuz, eta "mafia" hori kontrolatu beharra zegoela adieraziz.[21] Izan ere, Zaldibarkoa fondoko arazo baten islada bezala interpretatu zen: Administrazioak ez baitzekien nora zijoazten EAEko obretako hondakinen %26a.[14] Hurrengo egunetan, Instrukzio Epaitegiaren aginduz, Ertzaintza langileei deklarazioak hartzen hasi zen.[34]

Otsailaren 21ean, Eusko Jaurlaritzak bigarren zigor espediente bat bidali zion Fiskaltzari, Verter Recycling enpresak pitzaduren berri bazuela adieraziz, eta halere ez zuela aktibitatea gelditu.[39]

Zabortegiko arazo propioez gain, EAEko Geologoen Elkargoko zenbait kidek Ermuko autobidearen obren eragina argitu beharra seinalatu zuen. Obra hauek istripuan eragina izan zutela frogatu ezkero, ardura Bizkaiko Foru Aldundiarena izango bailitzatekeen.[28]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz) agitprop (2020-02-10) «En Euskadi nadie protege a la clase obrera» PCTE . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  2. a b c d ARGIA (2020-02-08) «JARRAIPENA | Zaldibarko zabortegian gertatutako luiziak bi langile desagerrarazi eta kudeaketa zalantzagarria azaleratu ditu» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  3. a b Eizmendi, Imanol Magro «Elgeta: hain gertu eta hain urrun» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  4. anboto (2020T09:21) «#ZaldibarArgitu “Zaldibar urruti dago, mendien bestaldean. Eskatuko nuke Eitzaga argitzeko”. Oihuak berehala etorri dira “Eitzaga argitu!”» @anboto . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  5. Mitxelena, Lander Arbelaitz (2020-02-17) «Zabortegiak debekatu zituzten Zaldibarren 1997an, baita Udalak erreferenduma hitz eman ere» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  6. a b (Gaztelaniaz) «La empresa que hizo el vertedero cambió «la práctica totalidad» del proyecto autorizado» El Diario Vasco 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  7. (Gaztelaniaz) «Siete inspecciones en nueve años» El Correo 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  8. «Zaldibarko Eitzaga auzoko ibarbide batean hondakin ez arriskutsuen zabortegia eraikitzeko proiektuaren ingurumen-eraginaren azterlana» www.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  9. «EBAZPENA, 2007ko urtarrilaren 22koa, Ingurumen sailburuordearena, ingurumen eraginari buruzko adierazpena egitekoa eta ingurumeneko baimen bateratua ematekoa Zaldibarko (Bizkaia) udalerrian arriskutsuak ez diren hondakinak biltzeko Verter Recycling 2002, S.L.-k sustatutako zabortegirako» Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria (51) 2007ko martxoaren 13a . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  10. «Diseño, Dirección Facultativa y Asistencia a la Explotación del Proyecto Constructivo de un vertedero de RNP en en Zaldibar (Bizkaia)», https://www.hpc.ag/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 16a.
  11. ARGIA (2020-02-13) «JARRAIPENA | Lortuko al dute astelehen honetan Zaldibarko sua osorik amatatzea?» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  12. a b c (Gaztelaniaz) «La empresa gestora de Zaldibar presentó un informe sobre la "estabilidad" del vertedero 17 días antes de la avalancha» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  13. a b c «Un informe técnico garantizó la estabilidad del vertedero de Zaldibar 17 días antes de su derrumbe» ELMUNDO 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  14. a b c d e f Lete, Irati Urdalleta «Egon daiteke beste Zaldibar bat?» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  15. a b c (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-07) «Lakua sabía que había amianto en el vertedero; el permiso data del año 2007» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  16. (Gaztelaniaz) «¿Dónde se puede construir un vertedero?» El Correo 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  17. (Gaztelaniaz) «Los 17 vertederos de Euskadi» El Diario Vasco 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  18. a b c (Gaztelaniaz) «Vertedero Zaldibar: PNV y PSE sabían que había amianto cancerígeno pero lo ocultaron a bomberos y policías» okdiario.com 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  19. a b c «Lakua construye una celda temporal junto al vertedero de Zaldibar y almacenará los residuos como "peligrosos"», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 20a.
  20. (Gaztelaniaz) Aragón, El Periódico de «El vertedero de Zaldibar alberga 16.148 toneladas de amianto» El Periódico de Aragón . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  21. a b c d e Petxarroman, Iñaki ««INORK NAHI EZ ZITUEN HONDAKINAK JOATEN ZIREN VERTERRERA»» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  22. (Gaztelaniaz) «Zaldibar, un ejemplo de cómo no deben gestionarse los residuos • Ecologistas en Acción» Ecologistas en Acción 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  23. (Gaztelaniaz) «El vertedero de Zaldibar recibió en 13 años los residuos industriales que preveía gestionar en 35» ELMUNDO 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  24. a b c d (Gaztelaniaz) «La empresa atribuye la avalancha a las obras de la nueva circunvalación» El Correo 2020-02-17 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  25. (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea (2020-02-16) «Zaldibar, el vertedero que más residuos recibió en 2018» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  26. a b c d e Petxarroman, Iñaki ««Zuloaren» barrunbeak» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  27. (Gaztelaniaz) Fernández, Amaya (2020T04:31) «El @PPVasco ha analizado 45 informes ambientales elaborados por el Gobierno vasco similares al del vertedero de #Zaldibar y en ninguno de ellos transcurrieron 98 días desde la fecha de inspección hasta la notificación al titular.pic.twitter.com/ZbOLpxA1sF» @AmayaEuskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  28. a b c SA, Baigorri Argitaletxea (2020-02-16) ««Ez dago argi luizia zabortegiak ala autobideak eragin duen»» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  29. a b c (Gaztelaniaz) «El vertedero contrató a topógrafos dos días antes del alud tras la aparición de una grieta» El Correo 2020-02-11 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  30. a b (Gaztelaniaz) «Una montaña de mierda sobre otra montaña de mierda: el PNV conocía el gran peligro de Zaldibar» El Español 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  31. Urain, Iñaki Petxarroman-Jon O. «Zaldibarko zabortegiko amiantoa ez zegoen beste hondakinetatik bereizita» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  32. Petxarroman, Iñaki «Zaldibar: gardentasuna eta erantzukizuna» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  33. a b (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-16) «Transportistas aseguran que en Zaldibar los residuos tóxicos se ocultaban bajo la tierra mezclados» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  34. a b (Gaztelaniaz) «Los trabajadores dicen a la Ertzaintza que se simulaba el reciclaje de los vertidos para superar las inspecciones» El Correo 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  35. a b Eizagirre, Estitxu (2020-02-19) «Jaurlaritzak bazekien topografoek mugimendua detektatu zutela 2017tik» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  36. (Gaztelaniaz) «Verter Recycling respondió al informe de Lakua con alegaciones que «garantizaban la estabilidad»» naiz: 2020-02-08 . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  37. (Gaztelaniaz) «Vertedero Zaldibar: Un informe alertó a PNV y PSE en noviembre de los “graves” riesgos del vertedero que ha causado 2 muertos» okdiario.com 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  38. a b Manterola, Aitor «Moreno sailburuordeak esan du enpresa zigortzea aztertzen ari zirela» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  39. a b c (Gaztelaniaz) eldiarionorte.es «El Gobierno vasco traslada a la Fiscalía posibles delitos de la empresa que gestiona el vertedero de Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  40. a b c d e f g (Gaztelaniaz) Lo que dijo el Lehendakari para explicar la gestión tras el accidente de Zaldibar - 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  41. a b c d (Gaztelaniaz) «Expertos alertan de que estabilizar la ladera del vertedero puede llevar más de 6 meses» El Correo 2020-02-17 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  42. Hermosilla, Gotzon «Zaldibarko luiziak harrapaturiko bi langileak erreskatatzeko lanak gelditu egin dituzte, amiantoarengatik» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  43. Ordoñez Garmendia, Jon «Kezka eta harridura, Zaldibarko, Ermuko eta Eibarko herritarren artean» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  44. Berria «Bi langileren bila jarraitzen dute A-8an gertatu den lur jausian, Zaldibarko zabortegian» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  45. a b c (Gaztelaniaz) Deia «Una firma holandesa asesorará sobre cómo vaciar los residuos colapsados» www.deia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  46. a b c Hermosilla, Gotzon «Zaldibarko luiziak harrapaturiko bi langileak erreskatatzeko lanak gelditu egin dituzte, amiantoarengatik» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  47. a b (Gaztelaniaz) Aragón, El Periódico de «El colapso del vertedero de Zaldíbar: Crisis política y dos muertos olvidados» El Periódico de Aragón . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  48. a b Ansa, Mikel P. «Krisi baten gaineko hamaika krisi» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  49. (Gaztelaniaz) «La búsqueda de los desaparecidos se reactiva pese al amianto y la inestabilidad del terreno» El Correo 2020-02-07 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  50. a b «Arriola: "Enpresa da zabortegiaren segurtasunaren erabateko arduraduna"» Euskal Irrati Telebista 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  51. (Gaztelaniaz) «Joaquín y Alberto, sepultados por la fatalidad» El Correo 2020-02-08 . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  52. a b (Gaztelaniaz) ««Nuestro hermano murió como vivió: salvando vidas»» El Correo 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  53. a b Eizmendi, Imanol Magro ««Ez zen lurra, beltza zen»» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  54. Goikoetxea, Garikoitz «Jaurlaritzak jasoa zuen Zaldibarko zabortegian amiantoa zegoela» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  55. a b c d Txantiloi:Local «Gobierno vasco revela que al vertedero de Zaldibar solo le quedaban tres años de vida» www.elsaltodiario.com . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  56. Urain, Jon O. «Ekologistek «susmo sendoa» dute Zaldibarren lindanoa egon daitekeela» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  57. a b c Ansa, Mikel P. «Zer gertatu da Zaldibarko zabortegian?» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  58. (Gaztelaniaz) Zelaieta, Ahoztar (2020T13:18) [https://twitter.com/Ahoztar1972/status/1227703518359965696 «HILO Alkargo, una sociedad vinculada al grupo Mondragón, fue sancionada por depositar "residuos peligrosos especiales PCB" en el vertedero de Zaldibar "sin comunicar previamente al órgano ambiental".»] @Ahoztar1972 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  59. (Gaztelaniaz) Zugadi, Ane (2020-02-13) «Alkargo fue condenada por dejar residuos peligrosos en el vertedero de Zaldibar sin comunicarlo» Cadena SER Euskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  60. (Gaztelaniaz) «Verter almacenó en Zaldibar en 2011 residuos peligrosos con PCB» ELMUNDO 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  61. (Gaztelaniaz) «El Gobierno tardará «bastantes meses» en retirar los residuos y desconoce dónde llevarlos» El Correo 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  62. Ansa, Mikel P. «Zer gertatu da Zaldibarko zabortegian?» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  63. (Gaztelaniaz) «Se reanudan las tareas de búsqueda de los dos trabajadores desaparecidos en el vertedero de Zaldibar» El Correo 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  64. a b (Gaztelaniaz) «El Gobierno vasco habla de «accidente laboral» y elude asumir responsabilidades por el derrumbe» El Correo 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  65. a b c (Gaztelaniaz) ««¡A saber lo que nos estamos tragando!»» El Correo 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  66. a b c d e (Ingelesez) «Diseñan una gran operación para rescatar a los trabajadores desaparecidos en el colapso de Zaldibar» Noticias Ultimas 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  67. Berria «Txorrotako urik ez erabiltzeko esan die Zaldibarko Udalak Eitzagako auzoei» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  68. a b (Gaztelaniaz) Deia «Un exdirigente de ETA, detrás del uso "mafioso" de la tragedia de Zaldibar» www.deia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  69. a b (Gaztelaniaz) «Los expertos en geología, topografía e ingeniería tardaron cuatro días en entrar en el comité de crisis» El Correo 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  70. a b c (Gaztelaniaz) Becerra, José Ramón «Cuatro largos días en Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  71. a b c d (Gaztelaniaz) Responder, Alvaro 13 febrero 2020 Sobre la desastrosa gestión comunicacional del accidente en el vertedero de Zaldibar – Gananzia . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  72. Gutierrez, Arantza (2020T23:32) [https://twitter.com/arantzatxu/status/1228945171032793088 «Espero dut @upvehu_gkz_csc fakultatean hurrengo ikasturtean gutxienez 5 GrAl, 2 MAL eta tesi bat @euskjaurlaritza Zaldibar inguruan egiten ari den komunikazio okerra: nahasmena, alderdikeria, gezurrak, desinformazioa, herriarekiko mespretxua. Hemeroteka ta audio/bideoteka gorde!pic.twitter.com/jCPZJMzSbb»] @arantzatxu . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  73. a b (Gaztelaniaz) Aretxabala, Antonio «Zaldibar: ¿fue la acumulación de basura lo menos sucio?» ctxt.es | Contexto y Acción . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  74. a b c d e «Zaldibar y la rama dorada», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 20a.
  75. a b «Amiantotik babesteko arropa kamioian genuen, baina ez ziguten abisatu» Euskal Irrati Telebista 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  76. a b (Gaztelaniaz) Foronda, Iosu «La muerte en accidente de dos trabajadores en el vertedero de Zaldíbar muestra a quién sirve el Gobierno vasco» Lucha de Clases . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  77. «Los técnicos no ven riesgo de nuevos desplazamientos del terreno en Zaldibar - Republica.com» www.republica.com . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  78. (Gaztelaniaz) «El Gobierno vasco rechazó la ayuda del Ejército en las primeras tareas de búsqueda de los desaparecidos en el vertedero» El Correo 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  79. (Gaztelaniaz) «Noticias falsas, eusko fake, en torno a la crisis de Zaldibar» Euskal Irrati Telebista 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  80. (Gaztelaniaz) Ferreira, Maialen «Descontrol de la Administración, amianto y ni rastro de los desaparecidos, lo que se sabe hasta ahora de la avalancha en Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  81. «Eitzagako auzotarrek manifestu bat kaleratu dute hondakindegian gertatzen ari denaren harira - Zaldibar» Anboto.org . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  82. Lartzanguren, Andoni Imaz-Iosu Alberdi- Edu «Lau eguneko isiltasun sorgarria» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  83. «Helene Alberdi: Gau eta egun lanean egotea nahi dugu, gorpuak atera arte» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  84. Susaeta, Igor ««Pazientzia agortu zaigu»» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  85. a b (Gaztelaniaz) NAIZ (2020-02-10) «El enfado por Zaldibar crece en las redes, y el portavoz de Gobierno de Urkullu borra un tuit» www.naiz.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  86. a b «Verter Recycling-ek aditu talde bat kontratatu du, Eusko Jaurlaritzaren zerbitzura jarriko duena zabortegian jarduteko planak garatzeko», http://www.verter.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 18a.
  87. (Gaztelaniaz) «El Gobierno vasco da una semana al dueño del vertedero para que «repare» los daños» El Correo 2020-02-11 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  88. a b (Gaztelaniaz) «Los trabajadores de Zaldibar cumplen ocho días sepultados y la crisis pone contra las cuerdas al PNV» El Independiente 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  89. (Gaztelaniaz) «Gobierno Vasco reitera que las mediciones del agua y el aire en el entorno de Zaldibar están» La Vanguardia 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  90. a b «Zaldibarko zabortegitik gertu bizi diren elgetarrek diote lurra berriz erortzeko arriskua dagoela - Elgeta» Goiena.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  91. Lazkano, Iraitz «Eitzagako zabortegiko sutearen kea dela eta neurketak egin dituzte Elgetan ere» Elgetako Udala . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  92. a b c d e (Gaztelaniaz) «El trabajo de estabilización del terreno del vertedero comenzará este fin de semana» Euskal Irrati Telebista 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  93. a b Irekia «Irekia - Airearen kalitateari buruzko azken datuak» www.irekia.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  94. a b Lartzanguren, Gotzon Hermosilla-Edu «Dioxina maila handiak atzeman dituzte Zaldibarko zabortegiaren inguruko airean» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  95. «Aconsejan cerrar ventanas y reducir el deporte en Zaldibar, Ermua y Eibar», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 15a.
  96. a b (Gaztelaniaz) «Salud alerta ahora del riesgo por la mala calidad del aire en el entorno de Zaldibar» El Independiente 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  97. a b (Gaztelaniaz) «El Gobierno vasco instala nuevos medidores en Zaldibar y Eibar para reforzar el control sobre la calidad del aire» El Correo 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  98. Bizkaia (2020T14:53) [https://twitter.com/Bizkaia/status/1228452213036593155 «Abisua Bertan behera geratzen da Mallabia, Ermua eta Zaldibarko udaletan, aire zabalean egiten den Eskola Kirolapic.twitter.com/sZsryoDa6U»] @Bizkaia . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  99. a b c (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-14) «Lakua pide no ventilar las casas de noche y no hacer deporte al aire libre en Zaldibar, Ermua y Eibar» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  100. (Gaztelaniaz) «Peligra el Eibar-Real Sociedad por la contaminación del vertedero de Zaldibar» Marca.com 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  101. a b dotb.eus - La inestabilidad del terreno obliga a suspender la búsqueda en Zaldibar
  102. a b «Zaldibarren desagertutakoen bilaketa eten dute, lurraren ezegonkortasunagatik» Euskal Irrati Telebista 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  103. Imaz, Andoni «Urkulluk apirilaren 5erako deitu du Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetara» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  104. (Gaztelaniaz) Rioja, Iker; ueza «Urkullu asegura que "está" en Zaldibar aunque no "físicamente" en respuesta a las críticas por su ausencia» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  105. Eizagirre, Estitxu (2020-02-18) «Teknikarien azalpenak: Uretan amonioa eta metalak, zabor-jauzi arriskua eta 12-15 orduko lanaldiak» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  106. (Gaztelaniaz) «Llamamiento del alcalde de Zaldibar: «Estamos en una situación de emergencia y necesitamos ayuda»» El Correo 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  107. (Gaztelaniaz) «El teniente alcalde de Zaldibar se viene abajo en el pleno» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  108. a b (Gaztelaniaz) «Urkullu pasa por Zaldibar seis días después, tras negarse a «estar por estar» y sin aviso previo» naiz: 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  109. a b (Gaztelaniaz) Deia «El Gobierno vasco abre un expediente sancionador a la empresa propietaria del vertedero» www.deia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  110. (Gaztelaniaz) Rioja, Iker; ueza «Un juzgado investiga a la titular del vertedero de Zaldibar por posibles delitos medioambientales y laborales» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  111. (Gaztelaniaz) Gipuzkoa, Noticias de «Las instituciones vascas crearán un fondo de emergencias para casos como el derrumbe del vertedero de Zaldibar» www.noticiasdegipuzkoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  112. Irekia «Zaldibarko zabortegiaren eraispenari buruzko koordinazio eta jarraipen mahai teknikoa bildu du Eusko Jaurlaritzak, bertan datozen egunetan egin beharreko ekintzak lehenetsi dituzte» www.irekia.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  113. a b SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-17) «Elgetako Udala Zaldibarko krisi mahaitik kanpo utzi dute, oso gertu egon arren» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  114. (Gaztelaniaz) otero, mikel (2020T05:30) [https://twitter.com/otero_mikel/status/1230122449792094209 «Caso #Zaldibar Una gestión "impecable" Llega HOY la primera comunicación oficial al ayunta de Elgeta Dice que la recomendación de no vender productos agrícolas queda sin efecto. Es decir, queda si efecto una recomendación... que NO se había hecho a Elgeta Ver para creerpic.twitter.com/Hvfazf8Ykc»] @otero_mikel . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  115. Aldundia, Gipuzkoako Foru (2020T04:06) «Aldundiak, Zaldibarko zabortegian izandako luiziak eragindako egoerari aurre egiteko, gainerako erakundeekin elkarlanean aritzeko prestutasuna publikoki adierazi du. Horretarako, Aldundiak bere baliabideak behar dituenaren eskura jarri ditu, sortzen doazen behar guztietarako.» @Gipuzkoa . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  116. a b c (Gaztelaniaz) «Las máquinas llegan a la zona de los incendios para intentar su extinción» Euskal Irrati Telebista 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  117. a b c Irekia «Irekia - Zaldibarko zabortegiaren eraispenari buruzko koordinazio eta jarraipen mahai teknikoaren bilera ospatu da gaur, otsailak 18» www.irekia.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  118. a b c (Gaztelaniaz) «Urkullu lamenta los "errores" que pudo cometer en la gestión de la tragedia del vertedero de Zaldibar» LaSexta 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  119. a b (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-18) «Urkullu alega que el derrumbe ha sido «extraordinario, inusual, totalmente impredecible»» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  120. a b «El lehendakari destaca la "coordinación" del dispositivo de Zaldibar», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 19a.
  121. a b (Gaztelaniaz) «Urkullu reconoce en el Parlamento "errores" en la gestión de la crisis de Zaldibar pero defiende la actuación de su Gobierno» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  122. a b (Gaztelaniaz) «Urkullu reconoce "los errores que hemos podido cometer" en la gestión de la tragedia de Zaldibar» ELMUNDO 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  123. a b (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-18) «Murga no aclara por qué dijeron que el aire estaba bien sin tener datos de furanos y dioxinas» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  124. a b c d (Gaztelaniaz) «La oposición cerca a Urkullu por la tragedia de Zaldibar: "Mala gestión, falta de empatía y liderazgo y mucha desinformación"» ELMUNDO 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  125. a b (Gaztelaniaz) «El complejo caso del vertedero de Zaldíbar en plena precampaña: Urkullu siente "los errores"» Diariocrítico.com . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  126. a b (Gaztelaniaz) «Seguridad ignoraba la presencia de amianto, que sí conocían Medio Ambiente y Trabajo» El Correo 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  127. (Gaztelaniaz) «La empresa garantizó a Medio Ambiente que el vertedero era estable 16 días antes de su colapso» El Correo 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  128. BASTERRA, Terry (), «"No estamos en una situación de alerta, no hay riesgo para la salud", recalca Murga», El Correo, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 20a.
  129. a b c (Gaztelaniaz) Ferreira, Maialen «Los vecinos, tras el derrumbe de Zaldibar: "¡Que se dejen de campañas electorales! ¿Por qué no habían tomado medidas?"» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  130. Irekia «Irekia - Zaldibarko zabortegiaren eraispenari buruzko koordinazio eta jarraipen mahai teknikoaren bilera ospatu da gaur, otsailak 19» www.irekia.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  131. a b c Press, Europa (2020-02-20) «Técnicos no ven "riesgo de desplazamiento" de terreno en Zaldibar y aseguran que no se han detectado movimientos» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  132. Irekia «Irekia - Zaldibarko zabortegiaren eraispenari buruzko koordinazio eta jarraipen mahai teknikoaren bilera ospatu da gaur, otsailak 21» www.irekia.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  133. «ELA eta LAB sindikatuok Zaldibarko zabortegira bisita egingo dugu otsailaren 25ean #ZaldibarArgitu» Plone site . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  134. a b (Gaztelaniaz) Press, Europa «Salud centra en niños y embarazadas las recomendaciones preventivas a la población de Eibar, Ermua y Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  135. (Gaztelaniaz) Fernández, Juan José (2020-02-18) «El vertedero de Zaldibar alberga 16.148 toneladas de amianto» elperiodico . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  136. Garmendia, Jon Ordoñez «EHUk lantokira ez joateko eskatu die haurdun edo edoskitzaroan dauden Eibarko Ikastegiko langileei» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  137. a b Eizagirre, Estitxu (2020-02-18) «Ermuko herritarren galdera zuzenak, teknikarien erantzun lausoak» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  138. «Udalaren jakinarazpena 2020ko aratosteen ekintzen inguruan» Eibarko Udala - Ayuntamiento de Eibar . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  139. ARGIA (2020-02-13) «JARRAIPENA | Itzali dute sua Zaldibarko zabortegian, 10 eguneko kutsaduraren ostean» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  140. «Una empática invitación de Durango a los colegios afectados por los fuegos del vertedero de Zaldibar» Mugalari Kultura 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  141. Lete, Irati Urdalleta ««Noiz joango gara patiora?»» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  142. (Gaztelaniaz) «Un satélite de la UE controla el movimiento de los terrenos» El Correo 2020-02-11 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  143. a b Berria «Urkullurekin bildu ondoren, desagertuetako baten senideak «are haserreago»» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  144. a b (Gaztelaniaz) «Los técnicos no ven riesgo de nuevos desplazamientos del terreno en Zaldibar» Euskal Irrati Telebista 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  145. Manterola, Aitor «Zaldibarko luizian desagertutako bi langileen autoak izan daitezkeenak azaldu dira hondakinen artean» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  146. (Gaztelaniaz) «La búsqueda de los dos trabajadores en el vertedero de Zaldibar se retoma hoy» Euskal Irrati Telebista 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  147. Un plan para poder rescatar a los dos trabajadores del vertedero de Zaldibar, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 14a.
  148. (Gaztelaniaz) H/Creada:14-02-2020, La RazónÚltima actualización:14-02-2020 | 12:34 (2020-02-14) «Localizan la zona donde podrían encontrarse los dos trabajadores del vertedero de Zaldibar» La Razón . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  149. (Gaztelaniaz) «El Gobierno vasco pide no hacer deporte ni ventilar la casa en Zaldibar, Ermua y Eibar» El Confidencial 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  150. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-15) «Las máquinas llegan a los fuegos del vertedero de Zaldibar y empezarán hoy a echar tierra» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  151. a b (Gaztelaniaz) «Los equipos llegan al foco del fuego y empiezan a echar arena» El Correo 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  152. (Gaztelaniaz) «Instalarán dos carpas en el propio vertedero para realizar las autopsias a los trabajadores» El Correo 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  153. a b «Zaldibarren desagertutako bi langileak egon daitezkeen inguruan bila ari dira» Euskal Irrati Telebista 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  154. a b c Hermosilla, Gotzon «Jaurlaritzak kanpora bidali nahi du Zaldibarrera bideratzen zen zakarra» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  155. (Gaztelaniaz) «Los rescatadores criban a mano y con perros los residuos en busca de los desaparecidos» El Correo 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  156. (Gaztelaniaz) «El Gobierno tardará «bastantes meses» en retirar los residuos y desconoce dónde llevarlos» El Correo 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  157. (Gaztelaniaz) Zelaieta, Ahoztar (2020T03:41) [https://twitter.com/Ahoztar1972/status/1227558251597828096 «HILO Las informaciones que los medios tardaron en tratar y los datos que no han publicado sobre el vertedero de Zaldibar. Las fotografías son de las obras de construcciones del vertedero promocionadas por Verter Recycling en su web, desactivada en 2018.pic.twitter.com/0r3tyy0X9S»] @Ahoztar1972 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  158. a b Petxarroman, Iñaki «Jaurlaritzak luiziko hondakinak jasotzera behartuko ditu beste zabortegiak» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  159. «Zaldibarko zabortegian aurkitutako amianto-hondakinak Zallara ekartzeko aukera baztertzeko eskaera egiten du Udalak // El Ayuntamiento solicita que se descarte el vertedero de Zalla como opción para recoger los residuos de amianto encontrados en el vertedero de Zaldibar» Zallainfo . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  160. (Gaztelaniaz) «El Ayuntamiento de Gasteiz rectifica y no admitirá los residuos del derrumbe de Zaldibar» naiz: 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  161. (Gaztelaniaz) «El Ayuntamiento de Gasteiz ofrece el problemático Gardelegi para albergar residuos de Zaldibar» naiz: 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  162. «Gipuzkoako Aldundiak bilera deitu du mankomunitateekin, zabortegi industrial ezagatik» Euskal Irrati Telebista 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  163. (Gaztelaniaz) Redacción (2020-02-20) «Temen la llegada de 23.000 camiones de residuos tóxicos desde el País Vasco al vertedero de Nerva» Diario de Huelva . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  164. (Gaztelaniaz) «Ecologistas andaluces piden a la Junta que el vertedero de Nerva no acoja residuos de Zaldibar» Residuos Profesional 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  165. (Gaztelaniaz) «Estos son los vertederos de Euskadi que pueden recibir los residuos de Zaldibar: 3 en Bizkaia y 1 en Gipuzkoa» Ikusle 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  166. (Gaztelaniaz) «El derrumbe del vertedero de Zaldibar reabre el debate sobre la gestión de los residuos en Euskadi» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  167. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-20) «El embrollo de los residuos de Zaldibar: Lakua se queja y ¿Huelva es una opción?» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  168. «Salud centra en embarazadas y niños las recomendaciones preventivas a la población de Eibar, Ermua y Zaldibar», https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 15a.
  169. «Zaldibarko sutea gaur-biharretan itzali dezakete» Euskal Irrati Telebista 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  170. a b «El Gobierno Vasco confía en sofocar para mañana todos los incendios del vertedero», https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/, . Noiz kontsultatua: 2019ko otsailaren 16a.
  171. (Gaztelaniaz) «Arriola agradece su «enorme trabajo» al operativo de intervención» El Diario Vasco 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  172. ARGIA (2020T13:55) [https://twitter.com/argia/status/1230611953552412672 «AZKEN ORDUKOA | Sua piztu da berriro #Zaldibar-ko zabortegian, inguruko herritarrek baieztatu dutenez. #ZaldibarArgitu Argazkia: @otero_mikelpic.twitter.com/3R4xLg8SyM»] @argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  173. a b (Gaztelaniaz) «Osakidetza da luz verde a la población de Zaldibar, Ermua y Eibar para recuperar la normalidad» El Correo 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  174. «Gaur goizean bertan espero dugu sute berria itzali ahal izatea» Euskal Irrati Telebista 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  175. a b (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-20) «Lakua reactiva las medidas de precaución, pero solo en un barrio de Ermua de 3.000 habitantes» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  176. a b Eizmendi, Imanol Magro «Aste honetan aztertuko dituzte babesik gabe aritu diren suhiltzaileak» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  177. a b c (Gaztelaniaz) Fernández, Juan José (2020-02-17) «Los ertzainas implicados en el rescate de Zaldibar exigen control médico» elperiodico . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  178. a b (Gaztelaniaz) Deia «Un muro construido en diez días contendrá nuevos aludes en la AP-8» www.deia.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  179. a b (Gaztelaniaz) ««Los informes del Gobierno Vasco en ningún caso cuestionaron la estabilidad del vertedero»» El Diario Vasco 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  180. (Gaztelaniaz) «Osalan descarta controles específicos a los 200 operarios expuestos al amianto» El Correo 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  181. (Gaztelaniaz) Gipuzkoa, Noticias de «La Diputación de Bizkaia construirá en 10 días un muro de contención en la AP-8» www.noticiasdegipuzkoa.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  182. «Los estudios topográficos alertan de la posibilidad de nuevos derrumbes en Zaldibar», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2019ko otsailaren 17a.
  183. (Gaztelaniaz) «La instalación de una nueva mediana obliga a cortar la AP-8 por la noche» El Correo 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  184. arizmendi, leire narbaiza (2020T09:44) [https://twitter.com/txargain/status/1227287252671356928 «Eibarren gaur. Goiko kea #Zaldibarko zabortegikoa da. Behean Ego erreka. Zer da Egok daroan gauza zuri hori? Egok Eitzagako urak jasotzen ditu, Deba ibaian isurtzeko. Zer dago uretan?
    1. ZaldibarArgitupic.twitter.com/568jsbfpzt»] @txargain . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  185. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-18) «El análisis de URA en el entorno de Zaldibar hasta el día 11 detectó un aumento de amonio y metales» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  186. Berria «Zabortegiko hainbat gai kutsagarri eta toxiko heldu dira erreketara» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  187. a b (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-17) «Salud no descarta ampliar el área de alerta en torno a Zaldibar» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  188. Lete, Irati Urdalleta «Zaldibarko zabortegiko suaren foku nagusiak itzali dituztela azaldu dute» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  189. «'Zabortegipeko urak berriz bideratzeko lanak bi aste barru amaituko dira'» Euskal Irrati Telebista 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  190. (Gaztelaniaz) Rojas, Jon (2020-02-20) «Guardas forestales advierten de que la verdadera afección del vertedero a los ríos solo se sabrá cuando llueva» Cadena SER Euskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  191. (Gaztelaniaz) Rojas, Jon (2020-02-20) «Equo hace peligrar la coalición Elkarrekin Podemos» Cadena SER Euskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  192. «Zaldibarren ura arazteko iragazkiak saltzeko iruzur batez ohartarazi dute» Euskal Irrati Telebista 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  193. Mitxelena, Lander Arbelaitz (2020-02-18) «Herrian zabortegiak debekatzetik, hamarkadako krisira» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  194. (Gaztelaniaz) H/Creada:15-02-2020, Pablo Pérez de Ayala Blázquez | Bilbao Última actualización:15-02-2020 | 17:55 (2020-02-15) «El Gobierno vasco alerta de la presencia de dioxinas y furanos en Eibar, Ermua y Zaldibar por el incendio del vertedero» La Razón . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  195. (Gaztelaniaz) Pereda, Rubén «Así se mide la calidad del agua y el aire en los alrededores del vertedero de Zaldibar tras el derrumbe» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  196. a b (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-21) «Durango emprende sus propias mediciones de aire tras no recibir respuesta de Lakua» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  197. (Gaztelaniaz) Larrion, Miren «Dioxinas y furanos en el oasis vasco» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  198. (Gaztelaniaz) «Alta toxicidad de las dioxinas y furanos que emanan del basurero de Zaldíbar» La Vanguardia 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  199. Iraola, Arantxa ««Oso toxikoak dira dioxinak; maila apaletan ere kontrolatu egin behar dira»» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  200. «"Mi interpretación es que no se ha corrido un riesgo grave"», https://www.noticiasdealava.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 19a.
  201. «Zabortegiaren inguruko produktuak kontsumitzea arriskutsua ez dela ziurtatu dute» Euskal Irrati Telebista 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  202. a b ARGIA (2020-02-13) «JARRAIPENA | Zabortegian desagertutako langileak ez dituzte aurkitu oraindik» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  203. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-20) «Lakua levanta las medidas en Zaldibar no por los datos, sino porque ya no hay incendio» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  204. a b (Gaztelaniaz) Rioja, Iker; ueza «El Gobierno vasco da por "sofocado" el fuego en Zaldibar e insiste en que nunca ha habido riesgo por la contaminación con dioxinas y furanos» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  205. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-20) «Los niveles de furanos y dioxinas registraron el sábado un pico de 1.200 femtogramos en Ermua» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  206. (Gaztelaniaz) «Salud recupera las medidas de precaución para un barrio de Ermua tras el nuevo incendio en Zaldibar» El Independiente 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  207. Osakidetza (2020T03:32) «OHAR INFORMATIBOA #Zaldibar-ko zabortegiaren inguruko ekintzen azken ordua pic.twitter.com/RzZi56YV80» @osakidetzaEJGV . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  208. r01epd0122e4edf39923e0db0b11fff216b637726, r01epd01176818abca9dfe881a5994fb28cb6adf8 (2014-10-16) «Azken Txostenak» www.uragentzia.euskadi.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  209. «Ihobe - Ingurumen-zaintza» www.ihobe.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  210. a b c d «Zaldibarkoaz, Urkullu lehendakariak otsailaren 18an emango ditu azalpenak Legebiltzarrean» Argia 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  211. (Gaztelaniaz) ««Tengo miedo del aire»» El Correo 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  212. Press, Europa (2020-02-13) «Ayuntamiento de Zaldibar informará de la calidad del aire y el agua en sus redes sociales y el panel de la plaza Agirre» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  213. (Gaztelaniaz) «Una comisión técnica informará este lunes a los vecinos de Ermua de los últimos datos del vertedero de Zaldibar» El Plural . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  214. (Gaztelaniaz) «El Ayuntamiento de Zaldibar abre una ventana única para informar a la ciudadanía» El Correo 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  215. (Gaztelaniaz) Rioja, Iker; ueza «El Gobierno de Urkullu se examina en el Parlamento Vasco por la crisis del vertedero de Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  216. (Gaztelaniaz) Larrion, Miren (2020T12:45) [https://twitter.com/mirenlarrion/status/1228419907974565890 «Vaya desastre de gestión pública. Lo digo como doctora en ingeniería ambiental: Es bien sabido que un incendio, con combustión en malas condiciones, en vertedero, habiendo compuestos orgánicos y clorados, es un reactor que producirá dioxinas y furanos.https://www.eitb.eus/es/noticias/sociedad/detalle/7032349/osakidetza-recomienda-no-ventilar-hacer-deporte-zaldibar-ermua-eibar/ …»] @mirenlarrion . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  217. «190213 Zabalgarbi-Eusko Legebiltzarra.pdf» Google Docs . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  218. a b (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea (2020-02-14) «Aviso, cinco días tarde, para cerrar ventanas en Ermua, Eibar y Zaldibar» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  219. Arakistain, Lorea (2020T14:16) «Eskertuko genuke krisi honetan zientzialariek hitza eta lidergoa hartzea. Jakin nahi genuke futbolean egin ezin den tokian parkean jolas daitekeen, etxean egon behar dugun ala herritik alde egitea komeni den. #Zaldibarpic.twitter.com/AKbWDTKXRD» @loreaarakistain . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  220. «Zabortegian dabiltzan beharginei bakarrik gomendatzen diegu maskarak erabiltzea» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  221. (Gaztelaniaz) «El alcalde de Eibar pide "tranquilizar e informar" sobre el incendio del vertedero de Zaldibar» telecinco 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  222. (Gaztelaniaz) «Colegios de Eibar, Ermua y Zaldibar cierran patios y suspenden el deporte al aire libre» El Correo 2020-02-17 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  223. (Gaztelaniaz) «Una comisión técnica informará este lunes a los vecinos de Ermua de los últimos datos del vertedero de Zaldibar» El Plural . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  224. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-17) «Lasaitzekoa zen bilerak ez du baretu ermuarren amorrua» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  225. (Gaztelaniaz) «Indignación en Ermua por el vertedero de Zaldibar: "¿Me da un 100% de garantías de que no se me va a caer encima?"» ELMUNDO 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  226. (Gaztelaniaz) SER, Cadena (2020-02-17) «Ribera se ofrece al Gobierno vasco para colaborar en el vertedero» Cadena SER Euskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  227. (Gaztelaniaz) Atlántico (2020-02-17) «La extinción del incendio en Zaldibar "avanza significativamente" y se prevé que esta semana se apague "la mayor parte"» Atlántico . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  228. (Gaztelaniaz) «Sofocado el incendio en el vertedero de Zaldibar, aunque persiste el humo y no se descarta que pueda reproducirse» ELMUNDO 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  229. «Herritarrei irekitako bilera asteazken honetan, otsailak 19, Coliseoan, Zaldibarko zabortegiaren krisiaren aurrean» Eibar.eus (Eibarko Udala) . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  230. Udala, Eibarko (2020T00:38) «BIDEOA: Zaldibarko zabortegiaren krisiaren inguruan bilera irekia egin zen atzo asteazkena Coliseoan. Ez bazenuen aukerarik izan topaketara joateko edo zuzenean jarraitzeko, Youtubeko gure kanal ofizialean dago eskuragarri bideo osoa. https://labur.eus/3M6ix  #Eibar» @EibarkoUdala . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  231. (Gaztelaniaz) Ferreira, Maialen «La preocupación de los vecinos de Eibar tras el derrumbe de Zaldibar se convierte en enfado: "¿Después de esto cómo vais a recuperar nuestra confianza?"» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  232. (Gaztelaniaz) Zendoia  🎬, Ane Urkiola (2020T10:45) [https://twitter.com/anestraat/status/1230201704097964037 «La Viceconsejera de Medio Ambiente del Gobierno Vasco, Elena Moreno Zaldibar: "No hay sustancias peligrosas en el vertedero de Zaldibar". El público rie. Ella calla y sonríe.
    1. ZaldibarArgitu #Eibarpic.twitter.com/QF8643go1E»] @anestraat . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  233. «Mallabian herritarrekin egitekoak ziren batzarra atzeratu dute - Mallabia» Anboto.org . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  234. (Gaztelaniaz) «El Gobierno Vasco y la empresa encauzan con una reunión la crisis de Zaldibar siete días después» El Diario Vasco 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  235. (Gaztelaniaz) Deia «Se retoma la búsqueda de los dos trabajadores en el vertedero de Zaldibar» Deia . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  236. «VERTER RECYCLING 2002 SL» www.verter.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  237. «Verter Recycling-ek ez daki zabortegia erori izanaren kausa zein den», http://www.verter.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 18a.
  238. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-19) «El Colegio de Geólogos «aconseja» a sus miembros «no hablar siquiera» sobre Zaldibar» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  239. a b «Arriola no sancionó al vertedero pese a conocer las deficiencias» ELMUNDO 2020-02-08 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  240. (Gaztelaniaz) «El responsable de la escombrera ocupa 22 cargos en diferentes empresas» El Diario Vasco 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  241. (Gaztelaniaz) Zelaieta, Ahoztar (2020T05:47) [https://twitter.com/Ahoztar1972/status/1230126890175909894 «HILO El Consejero de Medio Ambiente, Iñaki Arriola, logró una posición cualitativa en el PSE favoreciendo "pelotazos urbanísticos" durante su etapa de alcalde en Eibar, gracias a la asociación entre su entonces secretario y el responsable del vertedero de Zaldibar.»] @Ahoztar1972 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  242. «Kutsadura maila altua izan arren, arrisku maila oso txikia da» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  243. gurasos (2020-02-16) «Las conexiones entre Sanidad y el lobby incinerador que debieras conocer.» bloga . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  244. (Gaztelaniaz) Zelaieta, Ahoztar (2020T06:54) [https://twitter.com/Ahoztar1972/status/1229418825294209025 «HILO La empresa del vertedero de Zaldibar habría atribuido el derrumbe a las obras de la variante de Ermua, según El Correo, aunque Deia lo desmiente. Iskander Atutxa, hijo de Juan Mari Atutxa, era el asesor de la redacción del proyecto de la variante de Ermua.»] @Ahoztar1972 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  245. «EAJ-PNV DENUNCIA LA CAMPAÑA DE ACOSO A SU AFILIACIÓN LANZADA POR ACTORES POLÍTICOS RECONOCIBLES QUE ESTÁN HACIENDO “UN USO VIL” DEL TRÁGICO SUCESO DE ZALDIBAR» Iñaki Anasagasti . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  246. a b (Gaztelaniaz) «El Gobierno de Urkullu tendrá que dar explicaciones del derrumbe de Zaldibar en el Parlamento» naiz: 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  247. a b (Gaztelaniaz) Zaldibar, falta información – Más Que Palabras . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  248. «El PNV reprocha que la oposición se haya dedicado a dar mítines, mientras Urkullu se dedicaba a solucionar lo de Zaldibar», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 17a.
  249. a b «DEPURAR RESPONSABILIDADES, SEGUIR TRABAJANDO Y BUSCAR SOLUCIONES» Iñaki Anasagasti . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  250. a b (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea (2020-02-12) «Urkullu pasa por Zaldibar dos días después de adelantar las elecciones» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  251. (Gaztelaniaz) «Erkoreka: "Nadie quiere un vertedero junto a su casa pero todos generamos residuos"» Euskal Irrati Telebista 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  252. (Gaztelaniaz) Rioja, Iker; ueza «Llodio contrató siete veces en medio año a la empresa de eventos de un cargo del PNV tras la llegada de un alcalde nacionalista» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  253. (Gaztelaniaz) «El Gobierno Vasco trata de imponer la ley de silencio a la plantilla de Medio Ambiente para ocultar su responsabilidad en Zaldibar» Plone site . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  254. (Gaztelaniaz) «ELA denuncia que Lakua «trata de imponer la ley del silencio» entre sus trabajadores sobre Zaldibar» naiz: 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  255. «Gobierno Vasco rechaza que una falta de rigor en el control causara derrumbe» Alicante Voz . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  256. a b c (Gaztelaniaz) «Urkullu, ante la crisis de Zaldibar: de rechazar a la UME a negar el riesgo para la salud» El Independiente 2020-02-17 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  257. (Gaztelaniaz) Mendia, Idoia (2020T02:18) [https://twitter.com/IdoiaMendia/status/1230074117430423553 «Quiero volver a enviar mi solidaridad a las familias de Joaquín y Alberto y a la población de Ermua, Eibar y #Zaldibar. Las instituciones tenemos que afrontar que, aunque se haya cumplido con toda la normativa vigente no ha sido suficiente para evitar esta tragedia.pic.twitter.com/HiN9tYjK2Y»] @IdoiaMendia . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  258. a b (Gaztelaniaz) S.A, Web Financial Group «PP critica la gestión "desde la soberbia" del Gobierno vasco de la crisis de Zaldibar y el "desprecio" a la población» BOLSAMANIA . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  259. a b (Gaztelaniaz) S.A, Web Financial Group «Podemos critica a Urkullu por su "insensibilidad" y ve "irresponsable" la gestión de la crisis de Zaldibar» BOLSAMANIA . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  260. (Gaztelaniaz) «Los expertos en geología, topografía e ingeniería tardaron cuatro días en entrar en el comité de crisis» El Correo 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  261. «Zaldibarko hondakindegia: desolazioa eta ilunkeria» Eguzki Talde Ekologista 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  262. saretik (2020-02-17) «Zaldibar debe sepultar el actual modelo de gestión como negocio de las basuras» Borroka Garaia da! . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  263. Press, Europa (2020-02-14) «PP vasco pedirá "responsabilidades políticas" si Urkullu no aclara dudas "justificadas" sobre la "tragedia" de Zaldibar» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  264. «Eusko Jaurlaritzaren kudeaketa "tamalgarria" izaten ari dela esan du Martinezek» Euskal Irrati Telebista 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  265. (Gaztelaniaz) Aragón, El Periódico de «Podemos ve "desastrosa" la gestión de Zaldibar y espera la autocrítica de Urkullu» El Periódico de Aragón . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  266. (Gaztelaniaz) «Iriarte: "Nos merecemos un Gobierno que no se esconda ante una situación de crisis"» Euskal Irrati Telebista 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  267. Press, Europa (2020-02-15) «Otegi afirma de que "la prepotencia y la soberbia no ocultarán una gestión catastrófica en Zaldibar"» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  268. (Gaztelaniaz) «La oposición eleva la presión sobre Urkullu y exige que asuma «responsabilidades»» El Correo 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  269. (Gaztelaniaz) Admin-Euskadi «UGT denuncia falta de cultura preventiva ante el desprendimiento en el vertedero de Zaldibar.» euskadi.fespugt.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  270. (Gaztelaniaz) juanjo.basterra (2020T05:54) «STEILAS quiere denunciar todo el caos que está teniendo lugar en el vertedero de Zaldibar. Lo que se presentó como un accidente se está convirtiendo en una catástrofe.pic.twitter.com/4hd39cW1et» @jotabe1963 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  271. «ELAk Zaldibarreko zabortegiaren inguruan ari diren langileentzat babes neurriak eskatzen ditu» Plone site . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  272. (Gaztelaniaz) «SATSEk Zaldibarko zabortegiaren eraginpean dauden langileak babesteko neurriak eskatu ditu» Satse . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  273. Press, Europa (2020-02-18) «CCOO pide a Educación "claridad y medidas preventivas eficaces" para los trabajadores del entorno de Zaldibar» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  274. a b c d «Ecologistas advierten que la tragedia del vertedero de Zaldibar "no fue un accidente"» www.publico.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  275. (Gaztelaniaz) «Urkullu deberá dar explicaciones sobre la gestión de la crisis de Zaldibar en el Parlamento vasco» abc 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  276. «"No explicamos bien en un primer momento la situacion ambiental"», El Correo, 2020ko otsailaren 17a, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 17a..
  277. (Gaztelaniaz) «El PNV carga contra Vox por llamar “racista” a Urkullu» La Vanguardia 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  278. «Ciudadanos pregunta a la Comisión Europea sobre el incumplimiento medioambiental en el vertedero de Zaldibar | Ciudadanos | C's Europa» cseuropa.ciudadanos-cs.org . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  279. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-20) «Eurodiputados del PP elevan a la Comisión Europea el desastre de Zaldibar» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  280. (Gaztelaniaz) «Es inaplazable una auditoría de la gestión y control de los residuos en toda España tras el ‘desastre’ de Zaldíbar» ECOticias.com . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  281. (Gaztelaniaz) «La carrera hacia el 5-A se embarra» El Correo 2020-02-16 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  282. (Gaztelaniaz) El peor momento de Urkullu – Fundación para la Libertad . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  283. (Gaztelaniaz) herrigorri (2020-02-16) ZALDIBAR Y EL PNV- Jon Ibaia, militante de HERRI GORRI . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  284. Urko Apaolaza Avila (2020-02-18) «700 enpresak eramaten zituzten hondakinak Zaldibarrera» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  285. a b (Gaztelaniaz) Azumendi, Eduardo «Los vertederos vascos suben sus tarifas tras la catástrofe de Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  286. (Gaztelaniaz) «Los empresarios reclaman la apertura «lo antes posible» de otro vertedero industrial en Euskadi» El Correo 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  287. (Gaztelaniaz) Greenpeace «Zaldibar o el fracaso del sistema de gestión de residuos» Greenpeace España . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  288. a b (Gaztelaniaz) 20minutos (2020-02-20) «Los expertos, sobre la "salvajada" de Zaldibar: "Tenemos los vertederos más baratos de Europa"» www.20minutos.es - Últimas Noticias . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  289. (Gaztelaniaz) «Residuos o recursos, desde lo local a lo global» lavozdelsur.es 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  290. (Gaztelaniaz) SER, Cadena (2020-02-19) «"Habrá que reflexionar si los vertederos deben ser gestionados por administraciones públicas"» Cadena SER Euskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  291. (Gaztelaniaz) «Delitos ambientales, el cuarto negocio criminal del planeta» Residuos Profesional 2018-10-02 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  292. Euskadi  💚 🌍, Greenpeace (2020T02:42) [https://twitter.com/GreenpeaceEUS/status/1229355393857523714 «#Zaldibar-ko zabortegiaren luiziak, non 2 pertsona desagertu direnen, hondakinen kudeaketa ereduaren porrota erakusten du, pertsonen osasunean eta ingurumenean eragin zuzena edukiz Gure posizioarekin haria irekitzen dugu https://elpais.com/politica/2020/02/13/actualidad/1581592963_032517.html …»] @GreenpeaceEUS . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  293. (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea (2020-02-18) «Lakua dejó de «tutelar» industrias de riesgo para la salud con una orden de Imaz en 2000» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  294. «De Zaldibar al incendio de Seseña: la dejadez administrativa, detrás de los grandes desastres en los vertederos» www.publico.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  295. (Gaztelaniaz) Pereda, Rubén «El precedente gallego de Zaldibar: 25 años sin hallar a la víctima» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  296. «Registrado un incendio en el cementerio de neumáticos de Seseña» www.publico.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  297. «Vaciarán la balsa de lixiviados del vertedero de Abanilla ante el temor de que se desborde», https://www.laopiniondemurcia.es/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 20a.
  298. (Gaztelaniaz) Mediterráneo, El Periódico «Inquietud en Onda por la ampliación del vertedero tras el desastre de Zaldibar» El Periódico Mediterráneo . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  299. «Temor en Santiago a que ocorra unha catástrofe en Miramontes como a do vertedoiro de Zaldibar no País Vasco» Galicia Confidencial . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  300. (Gaztelaniaz) «El caso Zaldibar calienta a los vecinos de Rubí en Barcelona: "Aquí, ni un vertedero más"» telecinco 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  301. «Vertedero de Zaldibar: consternación y más cosas», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 15a.
  302. «Zaldibar, llamado por su nombre, un desastre», https://www.deia.eus/, . Noiz kontsultatua: 2020ko otsailaren 21a.
  303. (Gaztelaniaz) «Solo ocho inspectores para vigilar en Euskadi los 12 vertederos como el derrumbado y otras 300 instalaciones contaminantes» Alberto Uriona 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  304. (Gaztelaniaz) Landaburu, Gorka (2020T10:40) «"Tragedia en Zaldibar"Ademas de perdidas humanas el derrumbamiento del vertedero de Zaldibar es una catástrofe ecológica que cuestiona nuestro modelo de tratamiento de residuos, Mi videoblog vía @cambio15. https://youtu.be/sLQrGbrLTao  vía @YouTube» @G_landaburu . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  305. «Zaldibarko zabortegian gertatutakoa azaltzeko eskatu dute Markina-Xemeinen - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2020-02-10 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  306. Press, Europa (2020-02-10) «Zaldibar, Eibar eta Ermuko bizilagunek zabortegian izandako luiziak sorturiko egoera salatuko dute astelehen honetan» www.europapress.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-10.
  307. «Zaldibarko hondamendia argitzeko eskatuko dute bihar» Oarsoaldeko Hitza 2020-02-11 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  308. usurbileginez (2020-02-12) «Gaur “Zaldibar argitu, erraustegia gelditu” lemapean elkarretaratze zaratatsuak Usurbilen eta Zubietan» Usurbil Eginez . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  309. (Gaztelaniaz) «Múltiples actos en Gipuzkoa denuncian la gestión del vertedero de Zaldibar» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  310. (Gaztelaniaz) Org, Insurgente «Varios batzokis del PNV han amanecido con basura arrojada a sus puertas» insurgente.org. Tu diario de izquierdas . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  311. (Gaztelaniaz) «Concentración en Bilbo contra la precaridad y las muertes en Zaldibar» naiz: 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  312. «Zaldibar Argitu Orain! herri-plataformak bilera egingo du gaur 19:00etan Arrate Kultur Elkartean» etakitto.eus 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  313. (Gaztelaniaz) Etxea, Ecuador (2020-02-15) «Fridays for Future insta al Gobierno Vasco a dar explicaciones sobre el desastre ecológico de Zaldibar» Ecuador Etxea . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  314. «Urkulluri haserrea erakutsi diote Zaldibarko hainbat bizilagunek» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  315. «Manifestazio bateratua deitu dute "Zaldibar Argitu Orain!" goiburupean» etakitto.eus 2020-02-13 . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  316. (Gaztelaniaz) León, Isabel (2020-02-13) «Una semana después del alud, se reactiva la movilización social» Cadena SER Euskadi . Noiz kontsultatua: 2020-02-13.
  317. «Manifestazioa deitu dute biharko Zaldibarko zabortegiaren luizia salatzeko» Euskal Irrati Telebista 2020-02-14 . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  318. «"Zaldibar argitu, orain!" larunbateko mobilizazioarekin bat egin dute Larreko Mahaiko eragileek - Usurbil» Noaua.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  319. (Gaztelaniaz) Admin, Autor entrada: (2020-02-14) «El Partido Comunista de Euskadi-EPK respalda las movilizaciones de protesta por la gestión del accidente del vertedero de Zaldibar.» PCE-EPK . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  320. «Zaldibarko luizia salatzeko eta ardurak eskatzeko manifestazioa deitu dute gaurko» Euskal Irrati Telebista 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  321. (Gaztelaniaz) «Más protestas, una nueva estrategia de búsqueda y no hacer deporte al aire libre: Zaldibar, una semana después del derrumbe» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  322. (Gaztelaniaz) «Una multitud se manifiesta para exigir responsabilidades tras el derrumbe de Zaldibar» Euskal Irrati Telebista 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  323. «Kezka eta haserrea Elgetan, eta informazioa zuzenean jasotzeko eskaera - Debagoiena» Goiena.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  324. (Gaztelaniaz) «Miles de personas piden hallar a los trabajadores sepultados en el vertedero de Zaldibar» abc 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  325. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-15) «Hasta la zona cero en Eitzaga, con los trabajadores, para pedir «que dejen de mentir»» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  326. «Erantzukizunak zuritzeko eskatu dute milaka lagunek Zaldibarren» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  327. (Gaztelaniaz) «5.000 manifestantes protestan contra la gestión de la crisis del vertedero» El Correo 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-15.
  328. (Katalanez) «Zaldibar, la catàstrofe ecològica que té el govern basc contra les cordes» VilaWeb . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  329. (Gaztelaniaz) SA, Baigorri Argitaletxea (2020-02-15) «En Eitzaga: «Nos deben la verdad»» GARA . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  330. (Gaztelaniaz) «Los vecinos se echan a la calle indignados» El Correo 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-02-16.
  331. (Gaztelaniaz) lahaine.org «Enkarterri se moviliza en denuncia de los hechos de Zaldíbar y en solidaridad con los trabajadores» La Haine Euskal Herria . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  332. (Katalanez) 324cat (2020-02-17) «Indignació i preocupació a Zaldibar deu dies després de l'esllavissada a l'abocador» CCMA . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  333. (Gaztelaniaz) Bilbao, Europa Press- «Abren expediente a siete personas por cortar el tráfico en una rotonda en Ermua en protesta por el derrumbe de Zaldibar» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  334. (Gaztelaniaz) juanjo.basterra (2020T07:32) «Ante el drama po el vertedero de Zaldibar EHNE Gipuzkoa: “¿Quién es el responsable de nuestras pérdidas?”pic.twitter.com/jjVAZediFZ» @jotabe1963 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  335. ARGIA (2020-02-13) «JARRAIPENA | Lortuko al dute astelehen honetan Zaldibarko sua osorik amatatzea?» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  336. (Gaztelaniaz) «Sindicato de la Ertzaintza denuncia mala gestión en Zaldibar | Parte 1» europapress.tv 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-18.
  337. a b «Larunbaterako manifestazioa deitu dute, 'Zaldibar argitu, langileak aurkitu, errauskailua gelditu' lelo hartuta» uztarria.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  338. a b «Mobilizazio berriak deitu ditu Zaldibar Argitu Orain! herri plataformak» etakitto.eus 2020-02-18 . Noiz kontsultatua: 2020-02-19.
  339. «Zaldibarko gertakaria argitzeko exijitzeko manifestazioa, eguenean, Markina-Xemeinen - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2020-02-17 . Noiz kontsultatua: 2020-02-17.
  340. «barren.eus - Eguenerako manifestazioa deitu dute Elgoibarren, 'Zaldibar argitu, orain!' leloa hartuta» barren.eus . Noiz kontsultatua: 2020-02-20.
  341. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-21) «Preocupación y enfado de los trabajadores de Correos del entorno de Zaldibar» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  342. «"Heriotza iragarri baten kronika" (Pedro Alberdi)» etakitto.eus 2020-02-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  343. (Gaztelaniaz) «El cuñado de un trabajador sepultado en Zaldibar: "No, a Alberto no lo mató el monte sino la codicia"» El Independiente 2020-02-19 . Noiz kontsultatua: 2020-02-21.
  344. (Ingelesez) Sesay, Isha (2020-02-09) «Search operation stepped up in Spain 3 days after 2 men were 'buried alive' under landslide» Euro Weekly News Spain . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  345. (Ingelesez) «A significant garbage dump landslide at Zaldibar in Spain on 6 Feb 2020» The Landslide Blog 2020-02-07 . Noiz kontsultatua: 2020-02-09.
  346. (Gaztelaniaz) SL, TAI GABE DIGITALA (2020-02-14) «Erkoreka tilda de «irregularidades menores» los factores que llevaron a Zaldibar a la peor nota posible» naiz: . Noiz kontsultatua: 2020-02-14.
  347. (Gaztelaniaz) «El juzgado abre diligencias por delito laboral y medioambiental a Verter Recycling» naiz: 2020-02-11 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.
  348. «"Joko zikin bat dago ezbeharra aprobetxatu nahi izan duena bere joko politikorako"» Euskal Irrati Telebista 2020-02-12 . Noiz kontsultatua: 2020-02-12.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]