Zeledon

Wikipedia, Entziklopedia askea
Zeledonen jaitsiera Andre Maria Zuriaren jaietan.

Zeledon Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietako pertsonaia nagusia da.

Abuztuaren 4ko arratsaldeko seietan, txupinazoa bota ondoren, San Migel elizako kanpandorretik Andre Maria Zuriaren plazara panpina jaisten da, ondoren hezur-haragizko Zeledon agertzen da eta plaza guztia zeharkatzen du San Migel elizako balkoian jai zoriontsuak opatzeko. Abuztuaren 10eko gaueko ordu batean San Migel elizako kanpandorrera igotzen da, jaiei amaiera emanez.

2007an, Zeledonen jaitsieraren 50. urteurrena zenez, hiru Zeledonek plaza zeharkatu behar zuten: Jose Luis Isasi, Iñaki Landa eta Gorka Ortiz de Urbina, baina Jose Luis Isasiren gaixotasunaren ondorioz ezin izan zuen joan. Beraz, Iñaki Landak eta Gorka Ortiz de Urbinak plaza zeharkatu, balkoira igo eta biek jaiei hasiera eman zieten Jose Luis Isasi gogoan izanik. Tamalez, Isasi, 2007ko irailaren 19an zendu zen 77 zituela.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaietako pertsonaiaren aintzindari izandako pertsona[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeledon pertsonaia benetazko pertsona batean oinarrituta zegoela sinetzita zenbait etnografo eta antropologok ikerketa desberdinak egin zituzten. Besteak beste Manuel de Lecuona 1924an, Zeledon Andagoiako gerrillari karlista bat izan zela uste zuen. Jose Migel Barandiaranek ordea beste pertsona bat proposatu zuen, Zapatari kaleko bizilagun bat, zeinek tabernetan egoteko ohituragatik ospea handia lortu zuen. Odon Apraizek beste baten berri izan zuen[1].

Zeledonio Anzola Garcia de Andoin festazalearen omenez sortu zen. 1796an jaioa eta 1866an zendu zena bi aldiz ezkondu ostean. Jatorriz Zalduondokoa zen Zeledonio[2][3]; urtero Andre Maria Zuriaren festetan parte hartzen zuen, eta ingurukoak parte hartzera bultzatzen zituen. Horrela, bada, ezagun-ezaguna egin zen Gasteizen bertan, jaietako protagonista bihurtzeraino. Hil zenean, ordea, jaietako zerbait falta zela sumatu zuten batek baino gehiagok.

Aurrekoagatik, Zalduondon 1971ean Zeledonen omenezko iturri monumental bat eraiki zen[4][5].

Jaietako pertsonaiaren sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hori zela eta 1923an jadanik pertsonaia honi buruzko komiki bineta batzuk agertu ziren "Celedón" izen bereko jai aldizkarian[6][7].

Bestalde 1955an eta irrati saio baten bidez Jose Maria Sedano eta Javier de Azpiazu izeneko bi blusa festak iragartzea helburu izango zuen panpin bat egiteko lehenengo ideia aditzera eman zuten[7].

Horrela, guztira lau izan dira Zeledoni gorpua eman dioten panpinak. Lehenengoa jatorriz "Pepito" deitzen zen eta jaitsiera sortuko zuten zenbait sortzaileen "Los Timidos" blusa taldearen maskota zen. Beste bat, San Migel Goiangeruaren elizako dorretxean egondako sute baten erre zen. [7].

Gaur egun tradizioa bihurtu den Zeledonen jaitsieraren lehenengo ospakizuna 1957an antolatu zen, Gasteizko gazte batzuek (Jesus Jimenez Lopez de Lacalle[8], Jose Maria Sedano Laño[9][10][11][12][13], Luis Maria Sanchez Iñigo[14][15][16][17][18], Amado Lopez de Ipiña[19][20], Jose Luis Madinabeitia Armentia[21][22], Jose Luis Isasi Montalban, Josetxu Perez de San Roman, Mario Lopez de Guereña eta Javier de Azpiazu)[23] San Migel elizatik udaletxeko teilatura Zeledon irudikatzen zuen panpina bota zutenean. Harrezkero, urtero egiten da[7][24].

COVID-19 pandemiaren ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020 eta 2021 urteetan Gasteizko jaiak eta Zeledonen jaitsierak bertan behera geratu ziren pandemiak eragindako egoera dela-eta.

Zeledonen irudipena egin izan duten pertsonak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeledonen estatua Gasteizen.
Izena [7] Urteak Zenbat alditan
Jose Luis Isasi Montalban 1957-1975 eta 1977-1979 22
Enrique Orive Galindo 1976 1
Iñaki Landa Mesanza 1980-2000 eta 2007 22
Gorka Ortiz de Urbina 2001-2019 19
Inor ez 2020-2021 2

Gaur egun, Blusa eta Nesken Batzordeak aukeratzen du nor izango den Zeledon ordezkatuko duena.

Jose Luis Isasik 1976an ez zuen Zeledonen jaitsieran parte hartu izan nahi, urte bereko Gasteizko martxoaren 3ko sarraskia zela eta. Ondorioz, Enrique Orivek enpresaria eta garai bateko zekorzaina Zeledonen arropak jantzi zituen gizarte giro nahasiko urte horretan.

Iñaki Landak 2000 urtean, Zeledonen antzezpena egiteari amaiera eman zion bere aurrekaria Isasi baino irudipen gehiago egin nahi ez zituelako.

Hala ere 2007an Zeledonen lehenengo jaitsieraren 50. urteurrena ospatu zenean, momentu horretara arte Zeledonen arropak jantzitak zituzten pertsona guztiak urte horretako jaitsieran parte hartzea adoztu zen. Bukaeran eta Isasiren gaixotasuna zela eta Iñaki Landak eta Gorka Ortiz de Urbinak soilik plaza zeharkatu zuten. [7][25].

2012an Gasteizek irabazitako Europako Hiriburu Berde saria ospatzeko, Zeledonek eraman zuen euritakoa berdea zuri marraduna izan zen, ohikoa den beltza zuri marradunaren ordez[26][27][28][29].

2020 eta 2021ean COVID-19 pandemiaren kontrako neurrien barne, Zeledonen jaitsiera ez egitea erabai zen.

Abestia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta batzuen iritzian abestia jatorriz euskaraz izan (1918,1922 tartean asmatutakoa)[30] Zeledonek euskarazko aldaera 2015ean abestu zuen lehenengo aldiz publikoki[31].

Zeledon! Etxe berria egin duk!
Zeledon! Balkoian leiho on!
Zeledon! Etxe berria egin duk!
Zeledon! Balkoian leiho on!
Zeledon, Zeledon, Zeledon! Etxe berria egin duk!
Zeledon, Zeledon, Zeledon! Balkoian leiho on![7]

Zeledon Txiki, Neska Txiki eta Zeledon Buruhandia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Halaber, Zeledon Txiki jaietako txikien egunari (abuztuaren 7a) hasiera ematen dien pertsonaia da. Neska Txiki (2018 urtetik Edurne) laguntzen dion pertsonaia da.

Zeledon buruhandia, Gasteizko erraldoi eta buruhandien konpartsako pertsonaia da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz) «A la espera de la bajada de Celedón» El País 2008-08-02 ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  2. (Gaztelaniaz) «Zalduondo reparte hoy pan y vino por las casas para despedir a Celedón» El Correo 2021-07-31 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  3. (Gaztelaniaz) «A la espera de la bajada de Celedón» El País 2008-08-02 ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  4. (Gaztelaniaz) «50 años de la fuente de Celedón en Zalduondo» Noticias de Alava 2021-07-31 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  5. (Gaztelaniaz) «Celedón Eguna traslada el vino de la fuente a las casas de Zalduondo» Gasteiz Hoy 2021-08-01 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  6. (Gaztelaniaz) «Cuadrilla Jatorrak: Celedón» Cuadrilla Jatorrak 1999-02-02 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  7. a b c d e f g (Gaztelaniaz) «CELEDÓN, LA ALEGRÍA QUE BAJA DEL CIELO (VÍDEO DE LA PRIMERA BAJADA DE CELEDÓN)» HISTORIAS DE VITORIA-GASTEIZ 2019-08-03 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  8. (Gaztelaniaz) «Fallece Jesús Jiménez, uno de los creadores de Celedón» Diario de Noticias de Navarra 2019-10-16 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  9. (Gaztelaniaz) «Fallece José María Sedano» EITB Radio Televisión Pública Vasca 2015-02-04 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  10. (Gaztelaniaz) «Emotiva despedida a Jose María Sedano» Noticias de Alava 2015-02-06 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  11. (Gaztelaniaz) «Fallece José María Sedano, vitoriano de pro y cronista de la ciudad» El Correo 2015-02-04 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  12. (Gaztelaniaz) «Medalla de oro a José María Sedano» El Diario Vasco 2015-03-18 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  13. (Gaztelaniaz) «Fallece Jose Mari Sedano: Celedón de Oro, locutor y, sobre todo, Babazorro» Gasteiz Hoy 2015-03-15 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  14. (Gaztelaniaz) «Fallece Luis Mari Sánchez Íñigo, uno de los creadores de Celedón» EITB Radio Televisión Pública Vasca 2021-10-09 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  15. (Gaztelaniaz) «Fallece en Gasteiz Luis Mari Sánchez Iñigo, el último de los creadores de Celedón con vida» Naiz 2021-10-09 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  16. (Gaztelaniaz) «Agur al último padre de Celedón» Noticias de Alava 2021-10-09 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  17. (Gaztelaniaz) «Adiós a un vitoriano esencial» El Correo 2021-10-09 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  18. (Gaztelaniaz) «Fallece Luis Mari Sánchez Íñigo, último creador de Celedón y alma del belenismo alavés» El Diario Vasco 2021-10-09 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  19. (Gaztelaniaz) «Muere Amado López de Ipiña, uno de los creadores de la bajada de Celedón» Noticias de Alava 2014-01-13 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  20. (Gaztelaniaz) «Fallece Amado López de Ipiña, fundador de la Bajada de Celedón» Gasteiz Hoy 2014-01-13 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  21. (Gaztelaniaz) «Muere José Luis Madinabeitia, uno de los impulsores de Celedón . El Correo» El Correo 2016-02-08 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  22. (Gaztelaniaz) «Fallece José Luis Madinabeitia, uno de los creadores de Celedón» Gasteiz Hoy 2016-02-08 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  23. (Gaztelaniaz) «Mikel Delika recibe el Celedón de Oro» Gasteiz Hoy 2021-09-23 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  24. (Gaztelaniaz) ««¿Te acuerdas de ‘Pepito’ y su caída?»» El Correo 2017-08-04 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  25. (Gaztelaniaz) «Celedón: Una tradición que evoluciona» Gasteiz Hoy 2021-08-03 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  26. (Gaztelaniaz) «Celedón cambiará el paraguas negro por el verde» EITB Radio Televisión Pública Vasca 2012-07-10 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  27. (Gaztelaniaz) «Celedón despliega su paraguas verde en La Blanca» El Correo 2012-08-05 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  28. (Gaztelaniaz) «Celedon llevará paraguas verde en honor a la Green Capital» Noticias de Alava (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  29. (Gaztelaniaz) «Celedón se entera por la prensa de su nuevo paraguas» Gasteiz Hoy 2012-05-21 (Noiz kontsultatua: 2021-10-16).
  30. (Gaztelaniaz) «¿Ya te has aprendido la letra en euskera de la canción de Celedón?» El Correo 2015-07-29 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).
  31. «Zeledon: "Aurten, euskaraz abestuko dut lehen aldiz kantaren leloa" - Araba» Alea 2015-08-01 (Noiz kontsultatua: 2021-10-15).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gasteiz