Zentzumen-sistema

Zentzumen-sistema
Xehetasunak
Honen parte	Nerbio-sistema set of organ system subdivisions (en) heterogeneous anatomical cluster (en)
Konponenteak	zentzumen organoak
Identifikadoreak
TA	A15.0.00.000
FMA	78499 75259, 78499
Terminologia anatomikoa

Zentzumen-sistema informazio sentsoriala prozesatzen duen nerbio-sistemaren atala da. Zentzumen-sistemaren oinarriak dira neurona sentsorialak, zelula-hartzaile sentsorialak barne, nerbio-bideak, eta pertzepzio sentsoriala biltzen duten burmuinaren zatiak. Oro har, hauek dira ezagun diren zentzumen-sistemak: ikusmena, entzumena, ukimena, dastamena, usaimena eta oreka. Laburbilduz, zentzumenak mundu fisikotik kontzientziaren erreinurainoko transduktoreak dira, informazioa interpretatu eta gure ingurunearen pertzepzioa sortzen dutenak.

Organismoek informazioa behar dute gutxienez hiru motatako arazoak konpontzeko:

• Ingurune egokia mantentzeko, homeostasia.
• Ekintzak kronometratzeko, aldiroko portaera-aldaketak, adibidez, edo espezie berekoen jarduerak sinkronizatzeko.
• Baliabideak aurkitzeko eta mehatxuei erantzuteko, baliabideetara hurbilduz edo mehatxuak saihestuz edo eraso eginez, adibidez.

Organismoek, aldi berean, informazioa transmititu behar dute besteen portaeraren gainean eragiteko: beren burua identifikatzeko, espezie berekoak arriskuaz ohartarazteko, ekintzak koordinatzeko edota engainatzeko.

Harrera-eremua organo eta zelula-hartzaileek erantzuten dioten gorputzaren edo ingurunearen eskualde bat da. Begi batek ikus dezakeen munduaren zatia haren harrera-eremua da; era berean, bastoi eta kono bakoitzak ikus dezakeen argia haren harrera-eremua da. Harrera-eremuak identifikatu dira ikusmen-sisteman, entzumen-sisteman eta sistema somatosentsorialean.

Kinadak

Zentzumen-sistemako hartzaileek kinaden lau ezaugarri hautematen dituzte: kinada mota (modalitatea), intentsitatea, kokapena eta iraupena. Hartzaile batzuk kinada mota jakinetarako espezifikoak dira; esaterako, mekano-hartzaileek ukimenarekin lotutako kinaden aurrean erantzuten dute. Kinada jaso eta gero, hartzaileek nerbio-bulkadak bidaltzen dituzte kinadaren intentsitateari buruzko informazioa burmuinean prozesatzeko, adibidez, jakin ahal izateko soinu baten ozentasuna nolakoa izan den. Bestetik, hartzailearen kokapenari esker, burmuinak kinadaren kokapenari buruzko informazioa lortzen du. Azkenik, kinadaren iraupenari buruzko informazioa nerbio-bulkaden segidak bidaliz heltzen zaio burmuinari. Nerbio-bulkadak neurona aferenteen bidez heltzen dira burmuinera.

Zentzumen-sistemaren aktibazioa eta erantzuna.

Zentzumenak eta hartzaileak

Neurologoen artean eztabaida dagoen arren, Siddhartha Gautamak eta Aristotelesek bost giza zentzumen bereizi zituzten, eta bost horiek unibertsalki onartuta daude: ukimena, dastamena, usaimena, ikusmena eta entzumena. Hala ere, ugaztun gehienetan, gizakiok barne, beste zentzumen batzuk ere onartu dituzte ikertzaileek, hala nola mina, oreka edo tenperaturaren hautematea, baita kinestesia ere, alegia, gorputzaren mugimenduaren hautematea. Horrez gain, gizakiak ez diren animalia batzuetan, bestelako zentzumenak ere aurkitu dira, esaterako, eremu magnetikoen eta eremu elektrikoen hautematea.

Hartzaileak

• Kinada fisiko baten aurrean, hartzaile espezifikoek erantzun bat ematen du. Hartzaile espezifiko horiek lau taldetan sailka daitezke: kimio-hartzaileak, foto-hartzaileak, mekano-hartzaileak eta termo-hartzaileak. Horietako bakoitzak kinada fisiko mota ezberdinak jasotzen ditu, eta seinalea seinale elektriko bihurtzen du, hau da, ekintza-potentzial. Ekintza-potentziala neurona aferenteetan zehar garraiatzen da burmuineko gune espezifikoetaraino, eta, bertan, jasotako informazioa prozesatu eta interpretatu egiten da.

Kimio-hartzaileak

• Kimio-hartzaileek kinada kimikoak hautematen dituzte, eta seinale horiek ekintza-potentzial bihurtzen dituzte. Bi kimio-hartzaile mota nagusi bereiz daitezke:
  • Urruneko kimio-hartzaileak: Ezinbestekoak dira gas motako kinadak jasotzeko, esaterako, usaimen-sisteman. Usaimen-sisteman, kinada horiek hauteman egiten dira usaina hautemateko gai diren neuronei esker eta organo bomeronasaleko neuronei esker.
  • Hurbileko edo zuzeneko kimio-hartzaileak: Isurkariak bezalako kinadak hautematen dituzte. Hortaz, kimio-hartzaile horien artean sailkatzen dira dastamen-sistemako dastamen-papilak eta bai gorputz aortikoak ere, odoleko oxigeno-kontzentrazioaren aldaketak antzematen dituztenak.

Foto-hartzaileak

• Foto-hartzaileak gai dira foto-transdukzioa egiteko, hau da, argia edo erradiazio elektromagnetikoa mintz-potentzial bilakatzeko. Hiru foto-hartzaile nagusi bereiz daitezke:
  • Konoak: Kolorea hautemateko gai diren foto-hartzaileak dira. Gizakiotan, hiru kono mota aurki daitezke, eta bakoitzak uhin-luzera ezberdineko argia detektatzen du: uhin-luzera laburrekoa (urdina), uhin-luzera ertainekoa (berdea) eta uhin-luzera luzekoa (hori/gorria).
  • Bastoiak: Argiaren intentsitatea hautematen duten foto-hartzaileak dira, eta posible egiten dute argi-intentsitate baxuetan ikustea. Konoen eta bastoien kontzentrazioak eta ratioak oso erlazio estua dute animalien bizimoduarekin; izan ere, balio ezberdinak agertzen dira eguneko eta gaueko animalietan. Gizakiotan, adibidez, bastoiak konoak baino hogei aldiz ugariagoak dira, baina, gautarrak diren animalietan, urubi arruntean esaterako, ratioa 1000:1 izatera hel daiteke.
  • Zelula ganglionarrak: Zelula horiek muin adrenalean eta erretinan agertzen dira, eta, bertan, erantzun sinpatikoan parte hartzen dute, adibidez, begi-niniaren dilatazio prozesuan.

Mekano-hartzaileak

Mekanohartzaileak indar-mekanikoei erantzuten dieten hartzaile sentsorialak dira; presioari eta distortsioari erantzuten diete, besteak beste. Mekano-hartzaileak zelula ziliodunetan daude, eta eginkizun nabarmena dute bestibulu-aparatuan eta entzumen-sisteman. Hala ere, mekano-hartzaile gehienak larruazalean daude, eta lau kategoriatan taldekatuta daude:

• Astiro moldatzen diren 1.motako hartzaileek harrera-eremu txikiak dituzte, eta kinada estatikoen aurrean erantzuten dute. Hartzaile horiek, gehienbat, forma- eta zimurtasun-sentsazioetan erabiltzen dira.
• Astiro moldatzen diren 2.motako hartzaileek harrera-eremu handiak dituzte, eta luzapenaren aurrean erantzuten dute. 1. motakoen antzera, kinada iraunkor baten aurrean etengabeko erantzunak ekoizten dituzte.
• Arin moldatzen diren hartzaileek harrera-eremu txikiak dituzte, eta irristadura-pertzepzioaren aurrean erantzuten dute.
• Pacini hartzaileek harrera-eremu handiak dituzte, eta maiztasun handiko bibrazioen aurrean erantzuten duten hartzaile nagusiak dira.

Termohartzaileak

Termo-hartzaileak tenperatura-aldaketen aurrean erantzuten duten hartzaile sentsorialak dira. Hartzaile horien mekanismoa ez dago argi. Bestalde, azkenaldiko aurkikuntzen arabera, ugaztunek gutxienez bi termo-hartzaile-eredu dituzte:

• Krause korpuskuluak: Gorputzekoa baino altuagoa den tenperatura hautematen dute.
• Ruffini korpuskuluak: Gorputzekoa baino baxuagoa den tenperatura hautematen dute.

Hartzaile nozizeptiboak

Nozizeptoreek kinada kaltegarrien aurrean erantzuten dute, eta seinaleak bizkarrezur-muinera eta burmuinera bidaltzen dituzte. Oro har, nozizepzio deritzon prozesuak minaren pertzepzioa eragiten du. Bai barne-organoetan, bai gorputz-azalean aurki daitezke. Hartzaile nozizeptiboek kinada kaltegarria edo benetako kalte desberdinak hautematen dituzte. Badaude ehunak kaltetuta daudenean bakarrik erantzuten dutenak, eta, «lo» edo «isilik» dauden hartzaile deritze.

• Nozizeptore termalak bero kaltegarriaren edo hotzaren aurrean aktibatzen dira.
• Nozizeptore mekanikoek gehiegizko presioen edo desitxuratze mekanikoen aurrean erantzuten dute.
• Nozizeptore kimikoak gai kimiko desberdinen aurrean erantzuten dute, eta gai kimiko horietako batzuk ehunak kaltetuta dauden seinale dira. Adibidez, elikagaietan dauden espeziak hautematen dituzte.

Kortex sentsoriala

Hartzaileek jasotzen dituzten kinada guztiak ekintza-potentzial bilakatzen dira, eta neurona aferenteen bidez garraiatzen dira burmuineko gune espezifikoetara. Kortex sentsorial terminoa, askotan, kortex somatosentsorialari erreferentzia egiteko erabiltzen da, baina, egia esan, terminoak erreferentzia egiten die zentzumen guztiei buruzko informazioa prozesatzen den burmuineko guneei, ez soilik ukimenari buruzkoa prozesatzen duenari. Ohiko bost zentzumenak hurrengo kortexetan prozesatzen dira: kortex somatosentsoriala, ikusmen-kortexa, usaimen-kortexa, entzumen-kortexa eta dastamen-kortexa. Beste modalitateek ere dagozkien kortex-guneak dituzte sumatzen dituzten kinadak prozesatzeko.

Larruazala

Zentzumen-organoak hautematen duten estimuluaren arabera

Argia

Begiekin detekta daitezkeen uhin elektromagnetikoei argia deritze. Animalia batzuk gai dira argi ultramorea detektatzeko, zeinak uhin-luzera laburragoa baitu. Animalia batzuek infragorria «argi» gisa detekta dezakete begien edo beste organo berezi batzuen bidez.

• Argi ultramorea: intsektu asko, narrasti eta txori batzuk, sakoneko arrainak (begiak)
• Argi ikusgaia: 380 nm-tik (morexka) 760 nm-rainoko (gorria) uhin-luzerak → ikusmenaren zentzumena
• Argi infragorria: ur gezatako arrain batzuek begiekin hauteman dezakete.

Estimuluak: argi-iturriak. Egitura hartzaileak: erretina makilekin eta konoekin.

Hots edo soinuak

• Ultrasoinuak: 20 ~kHz (17,5 mm) – 200 kHz-ko (1,7 mm) uhin-luzera → Zenbait animaliaren belarriak, hala nola saguzar eta izurdeenak.
• Soinu entzungarriak: 16–20000 Hz → gizakien entzumena (entzumena)
• Infrasoinuak: 16–0 Hz → animalia jakin batzuen belarriak, hala nola elefante eta hontzenak, eta ukimenerako transmisio txikia.
• Oszilazioak → larruazaleko ukimen-errezeptoreak (ukimena), edo ukipen-ileak eta bibrazio-hartzaileak intsektu eta armiarmetan.

Tenperatura

• Izpi infragorriak/beroa: 750 nm-0,01 mm-ko uhin-luzera → larruazaleko beroaren eta hotzaren errezeptoreak (termorrezepzioa); sugeetan, sudur-zuloak.

Presio eta mugimendua

• Presioa → Larruazalaren ukipen-hargailuak (ukimena).
• Kontaktua → Ukimen-errezeptoreak (ukimena).
• Uraren presio eta mugimendua → arrainen alboko lerroa.
• Mugimendua → Barne-belarriko aparatu bestibularra (orekaren zentzumena).
• Gorputz-atalen kokapena → Muskuluen eta artikulazioen hartzaileak (Golgiren organo tendinosoa, hardatz neuromuskularra) eta organo kordotonala intsektuetan.

Kortex somatosentsoriala

Lobulu parietalean kokatuta dago, eta ukimenari eta minaren pertzepzioari buruzko informazioa jasotzen duen gunea da. Kortex hori, gainera, Brodmannen eremuetan banatuta dago: 1, 2 eta 3 Brodmannen eremuetan, hain zuzen ere. 3. Brodmannen eremua bide da kortex somatosentsorialaren gune prozesatzaile primarioa; izan ere, talamoko informazio gehiago jasotzen du; bertako neuronek kinada somatosentsorialekiko oso azkar erantzuten dute, eta ukimenarekin lotutako sentsazioak eragin ditzake estimulazio elektrikoaren bidez.1. eta 2. areek, aldiz, 3. areako informazioa jasotzen dute, gehien bat. Kinestesiari buruzko, hau da, gorputzaren mugimenduari buruzko eta mugimenduari buruzko informazioa ere hel daiteke kortex horretara zerebeloari eta 4. Brodmannen eremuari esker, hurrenez hurren.

Begia

Ikusmen sistema

Begiaren atal baten eskema sinplea

Ikusmena argia antzemateko eta interpretatzeko trebetasunean datzan zentzumena da (ikusi). Animaliek berezkoa dute ikusmena, eta ikusmen-sistema deritzo ikusmen-sistemari. Ikusmen artifizialak makinetara zabaltzen du ikusmena.

Ikusmenari esker, garunak formak, koloreak eta mugimendua hautematen ditu; horrela ikusten dugu mundua.

Ikusmen-sistemaren lehen zatia arduratzen da erretinaren ikusmen-estimuluaren irudi optikoa osatzeaz (sistema optikoa). Hori da korneak eta begiaren alderdi kristalinoak betetzen duten funtzioa.

Erretinako zelulek begiaren sistema sentsoriala osatzen dute. Fotorrezeptoreak esku hartzen duten lehenak, eta haiengan eragina duen argia harrapatzen dute. Bere bi motak konoak eta makilak dira. Erretinako beste zelula batzuek argi hori bulkada elektrokimiko bihurtzen dute, eta nerbio optikoraino garraiatzen. Handik, eskualde garrantzitsuetan proiektatzen dira, hala nola alboko nukleo genikulatuan eta garunaren ikus-kortexean.

Garunean hasten da inguratzen gaituzten objektuen distantziak, koloreak, mugimenduak eta formak berreraikitzeko prozesua.

Begia da ikusmen-estimuluak jasotzeko ardura duen organoa; egitura bikaina eta oso espezializatua du, animalien milioika urteko bilakaeran osatzen joan dena. Begi-globoak hiru bilgarri ditu, zeinak kanpotik barrura diren:

1. Kanpoko zuntz-geruza: bi eremuz osatua, esklerotikoa eta kornea.
2. Geruza baskular ertaina (ubea): hiru eskualdek osatzen dute, koroideak, gorputz ziliarrak eta irisak.
3. Erretina edo geruza neurala: 10 geruza ditu, zeinak globoaren kanpotik barrura honela izendatzen diren: epitelio pigmentatua, kono- eta makil-geruza (hartzailea), kanpoko mintz mugatzailea, kanpoko geruza nuklearra, kanpoko geruza plexiformea, barruko geruza nuklearra, barruko geruza plexiformea, gongoil-zelulen geruza, nerbio optikoaren zuntz-geruza eta barneko mintz mugatzailea.

Geruza horiez gain, begiak barrunbe hauek ditu:

• Barrunbe beirakara, humore beirakara duena, kristalinoaren atzean dago, eta begi-globoaren nukleo garden eta gelatinakara osatzen du.
• Atzeko kamera, kristalinoaren aurrean eta irisaren atzean kokatua, humore urtsua du.
• Aurreko kamera, kornearen (aurre aldera) eta irisaren eta kristalinoaren (atze aldera) artean kokatua, humore urtsua ere badu.

Nerbio optikoa gongoil-zelulen axoiak elkartzean sortzen da. Ikusmen-nerbioa begi-globoaren atzealdetik hurbil ateratzen da, eta atzerantz joaten da, medialki, kiasma optikoa izeneko egitura batean batzeko, non kanpoko hemirretinetatik datozen zuntzak beren bandari dagozkion traktu optikoetan mantentzen diren, sudur-hemirretinen zuntzek, berriz, kontrako aldeko traktu optikoak sortzen dituzte. Ondoren, traktu optikoak gorputz genikulatu medialetara zuzentzen dira (talamoaren atzeko aldean daudenak), eta berriro elkartzen dira aurrealdeko genikulo kalkarinarrea; garun-kortexeko lobulu okzipitalerantz bideratzen da, eta ildo kalkarinarra inguratzen duen eremuan banatzen da, eta Brodmannen 17, 18 eta 19 eremuei dagokie ikus-eremu primarioari eta asoziazio-eremuari, hurrenez hurren. Bere ibilbidean, zuntz horiek adar txikiak dituzte hipotalamoaren nukleo suprakiasmatikorantz.

Ikusmen-kortexa

Ikusmen-kortex primarioari egiten dio erreferentzia, Brodmann-en 17. eremuan edo V1-ean kokatuta, lobulu okzipitalean. Ikusmenari buruzko lehen informazioa bertan jasotzen da, eta, ondoren, bi bidezidor primariotan banatzen da informazioa: korronte dortsala eta korronte bentrala. Korronte dortsala V2 eta V5 areatara doa, eta, bertan, ikusten ari garena non eta nola dagoen interpretatzen da. Korronte bentralak V2 eta V4 areak barne hartzen ditu, eta, bertan, zer ari garen ikusten interpretatzen da.

Belarria

Entzumen sistema

Sakontzeko, irakurri: «Entzumen-sistema»

Entzumen-sistema izaki bizidun baten entzumena posible egiten duten organoen multzoa da, hau da, soinuekiko sentibera izateko ahalmena ematen diotenak.

Entzumenaren prozesuak berekin dakar bi prozesu mota uztartzea:

• Fisiologikoak: Soinua atzeman eta garunera bidaltzen da. Prozesuaren zati horretan parte hartzen duten organoek entzumen-sistema periferikoa osatzen dute.
• Psikologikoak: Soinu horiek interpretatu, ezagutu eta esanahia ematen diete. Soinuaren pertzepzio hori ahalbidetzen duten organoek osatzen dute entzumen-sistema zentrala deritzona.

Entzumen-sistema periferikoa

Entzumen-sistema periferikoa entzumen-prozesu fisiologikoen arduraduna da. Prozesu horiei esker, soinua jaso, eta, entzumen-nerbioen bidez, garunera bidal daitezkeen bulkada elektriko bihurtzen da.

Entzumen-sistema periferikoa entzumenak osatzen du.

Giza belarria hiru zatitan banatzen da:

1. Kanpo-belarria, energia akustikoa bideratzen duena.
2. Erdiko belarria: energia akustikoa energia mekaniko bihurtzen du, eta barne-belarriraino transmititzen eta anplifikatzen du.
3. Barne-belarria: non energia mekanikoa bulkada elektriko bihurtzen den.

Entzumen-sistema zentrala

Hauek osatzen dute entzumen-sistema zentrala:

1. Entzumen-nerbioak osatzen dituzten 30.000 neuronak dira garunera, prozesatzeko, bulkada elektrikoak transmititzeaz arduratzen direnak.
2. Gure garuneko entzumenaren sektoreak.

Nerbio akustikoen bidez, garunak soinu bakoitzaren informazio bereizgarria jasotzen duten patroiak jasotzen ditu, eta oroimenean gordetako beste batzuekin (iraganeko esperientziarekin) alderatzen ditu identifikatu ahal izateko.

Jasotako informazioa oroimenak gordeta duen informazioarekin bat ez badator ere, burmuina saiatuko da ezagutzen duen eta bere antzekoena iruditzen zaion patroiren bati egokitzen.

Jasotako informazioaren antzeko eredurik aurkitzerik ez badu, garunak bi aukera ditu: errefusatu edo gorde. Gordetzen badu, konparagarri izan daitekeen patroi berri bihurtzen du.

Garunak hiru graduren arabera prozesatzen du informazioa:

1. Lehen mailan, garunak soinua nondik datorren identifikatzen du (non dagoen); horretarako, kontuan hartzen du giza aldebiko entzutea edo estereofonikoa; hau da, gizakiak soinu beraren bi seinale ezberdin eta aldi berean jasotzen ditu.
2. Bigarren mailan, garunak soinua bera identifikatzen du, hots, haren tinbre-ezaugarriak.
3. Hirugarren mailan, soinuen denborazko propietateak zehaztuko lirateke. Horien garrantzia, gertatzen diren soinuen edo aurrekarien arabera (Haas efektua, soinuaren maskaratzea eta soinua hautematen den moduari eragiten dioten beste prozesu psikoakustiko batzuk).

Entzumen-kortexa

Lobulu tenporalean kokatuta dago, eta soinuari buruzko informazioa prozesatzen duen gunea da. 41. eta 42. Brodmannen eremuek osatzen dute. Area horiek biek modu antzekoan jokatzen dute, eta soinuak hautematen dituzten hartzaileen informazioa jaso, eta prozesatzen dute.

Usaimen sistema

Sakontzeko, irakurri: «Usaimen-sistema»

Usaimen-sistema. 1: Usaimen-erraboila 2: zelula mitralak 3: Hezurra 4: sudur-epitelioa 5: glomeruluak 6: Usaimen zelula hartzaileak

Usaimen sistema edo usaimenaren aparatua usainak detektatzeko erabiltzen den sistema sentsoriala da. Sistema hori, dastamen-sistemarekin batera, bi zentzumen kimiko-sentsorialtzat hartzen dira askotan, biek bihurtzen baitituzte seinale kimikoak hautemate.

Usaimen-sistemak zenbait helburu ditu:

• Usainaren irudikapen bat sortu.
• Usainaren kontzentrazioa zehaztea.
• Usain berri bat bigarren mailako ingurumen-usainetatik bereiztea.
• Kontzentrazio desberdinetako usainak identifikatzea.
• Usaina eta irudikatzen duenaren oroitzapena lotzea.

Funtzio horiek gauzatzeko, sistemak garuneko eremu asko erabiltzen ditu. Errepresentazio usaintsuak egon daitezke: espazio batean kodetuta (usainari dagokion garuneko eskualde batean aktibatutako neurona-patroi bat), denbora batean (neurona askok eragindako nerbio-bulkaden patroi bat usainari dagokio) edo bien konbinazioari. Zientzialariak eztabaidan ari dira ea kode usaintsua, nagusiki, denborazkoa edo espaziala den.

Usaimen-sistemaren kanpoaldeak, sudurrak, triangelu-forma piramidala du, eta bekainen mailaren goiko aldean tolestura nasopalpebrala dago, beherago, sudur-tolestura, sudur-hobia, eta sudur-ezpainetako tolestura, ahoko zuloa baino gorago. Bere barruan sudur-trenkada dago. Bere osaera mukosa osseokartilaginosoa da.

Gizakiaren usaimen-sistema honela dago osatuta: sudurra, sudur-hobiak, sudur-mukosa edo pituitarioa eta erantsitako barrunbeak. Gainera, garuneko zenbait eremuk osatzen dute. Besteak beste, egitura hauek hartzen dute parte:

• Garunetik kanpo: Usaimen-epitelioa (sudur-hobian), Jacobson-en organoa, usaimen-nerbioa.
• Garunean: Usaimen-erraboila, paleokortexa, hipokanpoaren amigdala, kortex entorinala.

Usaimen-kortexa

Lobulu tenporalean kokatua, usaimen-kortex primarioa usaimenerako eremu hartzaile nagusia da. Usaimen eta gustu sistemez gain, ugaztunetan behintzat, ekintza mekanismo periferiko zein zentralen ezarpena dago. Mekanismo periferikoek usain-neurona hartzaileak barne hartzen dituzte, usaimen-nerbioan zehar seinale kimiko bat transmititzen dutenak eta usaimen-erraboilean amaitzen dena. Neurona-hartzaileen kimio-hartzaileak G proteina duten hartzaileak dira. Erdiko mekanismoen artean dago usaimen-nerbioko axoiak glomerulu bihurtzea usaimen-fokuan, non seinalea aurreko usaimen-nukleora, kortex piriformera, amigdala medialera eta kortex entorrinalera transmititzen den, horiek guztiek osatzen baitute usaimen-kortex primarioa.

Ikusmenaren eta entzumenaren kontrastean, usaimen-erraboilak ez dira hemisferiko gurutzatuak; eskuineko fokua eskuineko hemisferioarekin lotzen da, eta ezkerrekoa, ezkerreko hemisferioarekin.

Dastamen sistema

Sakontzeko, irakurri: «Dastamen»

Irudi honetan hainbat dastamen-papila ikus daitezke.

Gustuaren funtzioa elikagaiak hautatzeko aukera ematea eta elikagai jangarriak eta substantzia pozoitsuak bereiztea da. Beraz, gustuaren fisiologia da ahora eramaten ditugun elikagaien eta elementuen gustua jasotzeko eta hautemateko mekanismoak aztertzeaz eta ikertzeaz arduratzen den fisiologiaren atala, hau da, errezeptoreak dauden gorputz-atala. Zaporea eta dastamena bereizi egin behar dira, ez baitira gauza bera. Zaporeak ahoan jasotako informazio sentsitibo guztia integratzen du: usaina, zaporea, testura, tenperatura... Dastamenak, aldiz, elementuen identitateari, kontzentrazioari eta eraginkortasunari (atsegina edo desatsegina) buruzko informazioa ematen digu.

Dastamen-pertzepzioari buruzko uste oker eta tradizional bat da lau zapore-mota baino ez daudela: hartzaileak mihiaren eskualde jakin batzuetan daude modu partzelatuan eta esklusiboan. Ez daude soilik oinarrizko lau zapore (gozoa, gazia, garratza eta mikatza) normalean pentsatzen den gisa. Badira hain ohikoak ez diren beste zapore batzuk ere, baina lau horien konbinaziotik sekula sortu ezin direnak, hala nola umamia edo «gustu metalikoa». Gainera, mihi osoan daude gustu guztiei erantzuten dieten hartzaileak, nahiz eta hartzaile horien aktibazio-atalasea (hau da, horiek aktibatu eta dastamena atzemateko beharrezkoa den zapore-kopurua) aldatu egiten den mihiaren eskualde batetik bestera. Dastamen-hartzaileak badaude ahosabaian, faringean eta esofagoaren goiko aldean ere, ez bakarrik mihian.

Gaingiroki, esan dezakegu dastamenari buruzko informazioa mihian jasotzen dela, horiek jasotzeko organo espezializatua, zehazki zeregin horretan espezializatuta dauden nerbio-hartzaileetan, dastamen-papiletan. Horiek, estimulu sentsoriala (gustua), bulkada elektriko bihurtzen dute, ekintza-potentzial deritzona, hartzaile horiei konektatutako neuronetara transmititzen dena eta garunera eramaten dutena nerbio-bide espezifikotik. Garunean, informazio hori jaso, eta prozesatu egiten da kontziente bihurtuz.

Dastamen-kortexa

Kortex gustagarria gustua hartzeko gune nagusia da. Zapore hitza zentzu teknikoan erabiltzen da mihiko dastamen-kimuetatik datozen sentsazioei erreferentzia egiteko. Mingainak hautemandako gustuaren bost nolakotasunen artean, urritasuna, mingostasuna, gozotasuna, gazitasuna eta umami izeneko proteinen zapore-kalitatea daude. Zapore hitzak, aldiz, zaporea usaimenarekin eta ukimen-informazioarekin integratzearen bidez sortutako esperientziari egiten dio erreferentzia. Gustuaren kortexak bi egitura nagusi ditu: aurrealdeko intsula, uharte-lobuluaren gainean dagoena eta aurreko operkulua, aurrealdeko lobuluaren gainean dagoena. Usaimen-kortexaren antzera, gustu-bideak mekanismo periferiko zein zentralen bidez funtzionatzen du. Zapore-hargailu periferikoek, mihiaren, ahosabai bigunaren, faringearen eta esofagoaren gainean daudenek, lehen mailako axoi sentsorialetara igortzen dute hartutako seinalea, zeinean seinalea bizkarrezur erraboil traktu bakartiaren nukleora edo traktu-konplexu bakartiaren gustu-nukleora proiektatzen baita. Ondoren, seinalea talamora igortzen da, eta horrek, era berean, seinalea neokortexaren zenbait eremutara proiektatzen du, kortex gustagarria barne.

Dastamenaren tratamendu neuronala ia prozesatze fase guztietan eragiten du mihiko informazio somatosentsorioak, hau da, aho-sentsazioak. Usaina, aldiz, ez da zaporea sortzeko gustuarekin konbinatzen goi mailako prozesamendu kortikal eremu arte, hala nola intsulina eta kortex orbitofrontala.

Kanpo estekak

• Datuak: Q11101
• Multimedia: Sensory system / Q11101