Behigorri

Wikipedia, Entziklopedia askea
Zezengorri» orritik birbideratua)
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Betizua, Euskal mitologiaren zenbait izakien oinarrian dago. Zezengorri, behigorri, txahalgorri...

Behigorri edo Zezengorri, Euskal Herriko mitologiaren izakia da, leizeetan bizi omen den irelu erasokorra. Behi, idi, txahal, txekor edo zezen gorriaren itxura hartzen du, betizu bezalakoa, eta Mariren etxeak zaintzen omen ditu.

Zezen gorria Marirekin lotuta agertzen da, eta askotan leize eta harpe ezberdinen zaindaria izanik. Beste batzuetan Mari bera da hauetako abere batean eraldatzen dena. Halako abereak Mariren berraragiztatzea bilakatzen dira orduan.

Behiak ugalkortasunaren sinbolismoari lotuta egon dira zenbait kulturetan, eta dirudienez baita gurean ere. Hauxe izango genuke behigorrien eta Mariren arteko beste harreman bat.

Ezin ahaztu alde hartatik, gure leizeetan azaltzen diren labar-pinturetan basa-zezena edo uroa maiz agertzen dela, Altxerrin eta Santimamiñen adibidez. Margo hauek aspaldiko basa-zezen inguruko sinesmen magiko edota totemikoak adierazi dezakete Barandiaranen ustez.

Antza, erromatarren garaian harpetako ireluei egindako gurtza oso zabalduta zegoen Euskal Herrian. Barandiaranek garai haietako txanponak aurkitu zituen Izturitze, Kortezubi, Santimamiñe, Covaraida eta Solacuecako leize zuloetan. Baita Bidarraiko Harpeko-Sainduaren harpean. Antza txanpon hauek lur-azpiko Jainko eta ireluei egindako opariak ziren, Zezen eta Behei gorriei barne.

Uro edo basa-zezenen marrazki ugari azaltzen dira Pirinioetako zein Euskal Herriko harpetako labar-pinturetan. Hainbat ikerleek, Barandiaranen kasu, animalia hauen izera totemikoa ikusten dute honen atzetik.

Etimologia eta beste zenbait izen[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txahalgorriak zein ahatxe gorriak leizeen zaindariak azaltzen dira elezaharretan. Betizu txahalak harpe baten sarreran

Irelu honek beste hainbat izen hartzen du Euskal Herrian zehar:

Ahatxe, Ahatxe gorri, txahal gorri, behigorri, idigorri, txekorgorri...

Kontutan hartu behar da zezen gorriaren inguruko kondairen multzoa, euskal mitologiaren handienetakoa dela, eta zabalduenetarikoa. Ireluaren izena aldatuz joaten da eskualde batetik bestera, eta euskalkiz euskalki, nahiz eta elezahar gehienen oinarrizko elementuak beti mantentzen diren amankomunalak.

Beste aldetik behi-irelu hauen kolore gorriak basatasuna adierazi nahi du, beste zenbait ireluen kasuan bezala. Zakur gorriak, Iratxoak etabar

Betizuak, zezengorriak eta behigorriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «betizu»
"Giza-zezena" edo zezenez morroratutako txaman baten marrazkia. Labar-arte Franko-Kantauriarra. Le Gabillou leizea, Dordogne. Jose Migel Barandiaranek labar artean azaltzen diren uroen marrazkiak eta leizetako behi eta zezengorrien inguruko sinesmenak lotzen zituen[1].

Euskal Herriko mendietan, egun ere, betizu izeneko behi-azienda mota bizi izan da. Duela ez hainbat urte askoz ere zabalduagoa zeuden betizuak gure mendietan, talde handietan. Kasu batzuetan aurreneko elurrarekin betizuak. mendialdetik (Aralar kasu), kostaldera mugitzen zituzten negua pasatzeko,eta, jakina, betizuen inguruko istorioak abererekin batera mugitzen ziren Euskal Herriko bazter ezberdinetara.

Behi hauek tamainaz nahiko txikiak eta gorri kolorekoak izaten omen dira, eta baldintza erdi basati edo erabat basatietan bizi izan dira gaur arte.

Gizakiengatik ihesi egiten dute ikusi orduko oreinak bezala, eta xaxatuz gero, edota kumearekin egonez gero, eraso egin dezakete. Betizuak harrapatzeko, animalia basatiak ehizatzeko era berberak erabiltzen zituzten. Ehizaldiak, eskopetak eta txakurrak.

Betizuak beraz, mendi eta baso basati eta apartatuetan bizi zirenez, eta askotan bertako harpe eta leizeetan babesten zirenez, eta abere erasokorrak izanik, Zezengorri eta Behigorrien inguruko kondaira askorentzako gaia eman dute.

Antzeko beste zenbait irelu eta Jainko zaharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gauden aurkitutako erromatar garaiko aldare akitaniarra. Egun Luchongo museoan dago. Behi edo zezen baten burua azaltzen da, baina inskripzioa gaizki irakurtzen da: GELAIS ? / BORSEI ?/ F(ilia) H(ic) S(ita) E(st).

Hainabtek Baigorri eta Bigorra toponimoekin lotzen dituzte, baina Bernardo Estornes Lasa eta beste zenbait ikerleen arabera ordea, baliteke behigorrirekin zer ikusirik izatea.

Ikerleek zezenei edo behiei mantendutako antzinako gurtza ikusten dute abelgorrien irudi ugaritasun honen atzetik.

  • Zenbait inskripzio:

*"BAIGORISO DEO GEMINVS E CVNNIS F V.S. L. M." *"BAICORIXO DEO."

  • Baigorri ere, Ibai-gorrirekin lotua izan da, eta zaila zaigu daturen faltan etimologia zuzena zehaztea.

Irelu hauen gustuko leize eta parajeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elezaharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenbaitetan, behi edo zezengorriak, ekaitzetan, gau ilunenetan zein elurradetan agertzen zaizkie gizakiei
  • Sarako lezean bizi den zezen gorria bertako zaindaria da. Batzuetan gizon baten antza hartzen du, eta horrela aurkezten da bere aurka zerbait egin duena zigortzeko. Horrela Zezen gorria Etsai pertsonaiarekin lotuta azaltzen da ere.

Batzuetan saratarrak harpe hartara hurbiltzen ziren ardi eta hegaztien simaur bila. Behin Ibarsoro-beheria baserriko ama-alaba halako lantegian sartu ziren Leizian, baina behin barruan egonez gero behi edo zenen ezkila bezalako soinuak, baina ez zuten inolako abererik ikusi. Asko beldurtu ziren eta handik aurrera ez zuten nahi bertara joan.

Sarako behigorria Etxalarreraino heltzen zen Leizia eta etxalar lotzen dituen mendi azpiko ustezko pasadizoa erabiliz.

  • Amezketa herrian kontatzen dutenez, Irabi baserriko alaba bat Aralarrera igo omen zela etxeko behi baten bila. Betizu gorri bat ikusi zuen eta uste izan zuen berea zela. Aberearengana hurbildu eta buztanetik heldu zion. Orduan behia korrika batean abiatu zen eta neska berekin eramaten Marizuloko harpean sartu zen. Antza behigorri hura Mari bera zen.

Gurasoak alferrik eta luzez ibili ziren galdutako alabaren bila. Hala ere, geroago, neska ikusia izan zen Marizuloko leizearen barnean, baina bere alboan zakur gorri batek leizeko sarrera zaintzen zuen. Erlazioa izan ala ez, Amezketako Orubearen armarriak bi behigorri agertzen ditu[2].

  • Gatikan, Mungiako bidean zihoazen bi gizon jazarri zituen behin zezen gorri batek gauean.
  • Pipaonen gauean zezen beldurgarri bat azaldu omen zitzaien herriko mutil talde bati, eta egunduko ikara eman. Beraiek gertaera zerekin lotu omen zuten; arratsalde hartan herriko atso bat iraindu egin zutela.
  • Uharte Garazin uste zuten zezen gorriak gauean ateratzen direla lurpetik.
  • Ataunen esaten omen zuten ez zela komeni harriak edo beste gauzak botatzea leize eta kobazuloen barnera, bertan bizi omen ziren Txahalgorriak ez molestatzeko. Bereziki Askaata eta Usategi leizeak aipatzen zituzten. Berdin gertatzen zen Iturriotz baserritik gertuko kobazulo batekin. Han harriak bota eta gero, zezengorri bat agertzen zen eta bere agerpenak zori txarra ekartzen omen zuen.

Duela urte batzuk artzain gazte batzuk Marumendi aldean biltzen ziren jai egunetan, eta bertan dantza egiten zuten pandero eta tronparen doinuz.

Haietako hiruk harriak jaurti zituzten bertan dagoen kobazuloren barrura eta txahalgorri bat irten zitzaien. Korrika batean irten ziren eta haietako bat nekeaz jota Agaoz tontorrean hil zen. Bigarrena Aralegiko zelaian, eta hirugarrena Urrestarasu izeneko bere baserrira heltzea lortu zuen, baina handik hiru egunetara zendu zen.

  • Okinako leizean ere bertako zaindaria den zezengorri bat bizi omen da, eta bertako altxorren bila hurbiltzen denari eraso egiten dio.
  • Otsibarreko leize batean ba omen zegoen zezengorri itxurako irelua, eta era erasokorrean agertzen zitzaion leizera hurbiltzen zitzaion edonori.
  • Markinizen ere, Kapilduimendiko beste leize batean, antzeko zezengorri bat bizi omen zen. Kasu honetan gainera, zezenak batzuetan urrezko zezenaren itxura hartzen zuen. Arluzeako herritar bat behin leizezulo honetaraino hurbildu zen eta lehen tximista bezalako argitasunak ikusi zituen eta gero tamaina handiko urrezko zezen bat bera erasotzeko plantan.
  • Lizartzan kontatzen zutenez, Lapar mendian kokatuta dagoen Leizezuloa leizetik zezengorri bat irteten zen.
Elezahar askotan, behigorria basotik irteten da bidaiariak erasotzeko
  • Azkoitiako Txintxilo izeneko parajeko kobazulo batean zezengorri bat bizi omen zen.
  • Beste istorio bat behigorria eta Mari lotzen dituena:

Duela ez hainbat urte, Oñatiko baserri batean halako gertaera kontatzen omen zuten: bertako etxekoandrea sukaldean zegoen semeekin eta orduan etxekoa ez zen txahal bat korrika hurbildu zitzaien baserriko atera. Saiatu ziren bertatik bidaltzen baina abereak ez zuen nahi eta azkenean marrumaka etxe alboko estalpe batean sartu zen.

Halako agerpen eta portaera arraroa argitu nahian, emakumea aurrera joan zen. Lehen zalaparta bat entzun zuen estalpean, jende asko zaldiz ibiliko balitz bezala, gero beldurrez ikusi zuen alboko baserria, handik 300 metroetara zegoena, sutan zegoela. Semeak deitzera joan zen sutea itzaltzeko asmoz, baina orduan ikusi zuen sua mugitzen haien etxerantz. Sutan zegoen ote torto bat bezalakoa zen, baina isatsa oso zabala zuen. Orduan baserritarra lasaitu zen, beste batzuetan Anbotoko Anderea (Mariren izen bat) ere ikusita baitzuen, baina sekula ez hain hurbil.

  • Bedaioko gizon bat, Jose Ramon deritzana, bazetorren Nafarroatik bere asto zamatuarekin, eta usterik gutxienean, jartzen zaizkio aurrekaldean bi idi gorri beren zintzarriak joaz. Hori ikestean, gizona aztoratu zen eta heldu zion aberearen isatsari eta honek beti gurutzea beti berekin baitu, bat batean isildu zen zintzarri hotsa eta bi idi gorriak ezkutatu. Astoaren berezko ahalmen-majikoari esker gizonak bizia salbatu zuen.

Suzko zezenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beraien esanahi bereziagatik, aparteko aipamena merezi dute zuzko zezenen edota sua botatzen zuten zezenen inguruko istoriak.

  • Orozkon, Itxinako mendi-multzo karstikoan, Atxulaur kobazuloan lapur bat bizi zen. Urre pila ederra pilatuz joan zen bertan, bere "langintza"ren ondorioz.

Lapurra paraje haietatik urruti hil zen, eta bertako inork ez zekien non zeuden bere altxorrak.

Egun batean kanpotar batzuk Orozkora etorri eta Atxularrera joan ziren. Beraiek bazekiten altxorrak non zeuden. Baina kanpotarrak leizera inguratzerakoan, barrutik muturretik eta zahotik sua zerion zezena agertu zitzaien, eta ez zien uzten bertara hurbiltzen.

Handik denboraldi batera kanpotarrak itzuli ziren eta beraiekin zerkartzaten lapurraren hezurrak Atxulaurko harpearen sarreran utzi zituzten. Orduan bakarrik eskuratu ahal izan zuten lapurraren altxorra, eta sua botatzen zezena ez zen handik aurrera berriro azaldu.

Zezen-suzko Ayerben (Aragoi).
  • Ataungo gizon batek zenbait ekintza sakrilego ak egin eta gero, zuzko zezen baten aldetik jazarpena nozitu zuen bere etxeko bidean.
  • Lizartzako austokietan beste suzko zezen bat bizi omen da.
  • Bermeon kontatzen zutenez, herritarren portaera gaiztoa zigortzeko, Burgo menditik jeitsi zen eta adar zein isatsan sua zeraman zezen batek, San Juan portaletik sartu eta herri guztia erre eta suntsitu ei zuen.

Folklorearen ikertzaileek, gure herrietako zein Pirineotako jaietako zezen-suzkoaren oinarrian, suzko-zezen hauen inguruko elezaharrak ikusi izan dituzte.

Uste da, zezen-suzko hauen atzetik, garai batean benetako zezenak erretzen jainko-jainkosei egiten zitzaizkien sakrifizioak egon daitezkela.

Beste zenbait sinesmen eta istorio mitiko zezen eta behigorrien inguruan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Gorbeia eta Lekanda bitartean Arrabako Landa dago. Landa ederra, zelaia eta ganaduentzat bedar gozokoa. Gaur, Zeanuri partea da baina lehenago, arrabako Landa Zeberioko Santo Tomaseko auzokoa zen. Lehenago, Zeberioko abadea, ohiturari jarraituz, urtero urtero joaten zen Arrabara urteko bedeikazioa botaten. Zeberioko herriak, elia eroaten zuen gorbeia ondoko landa honetara. Arrabako Landa taket (esola) eta alanbradura ederrez hesituta egoten zen zein ganaduak mundurik aramaio joan. Zeberioko herriak, bere elia batzanduten zuenean, Santo Tomas eleiza nagusiko eleizportalera eroaten zuen lehenengo. Han bedeinkatu, gero elizondoko harizpetan abaroan euki eta hurrengo egunean, freskuran Arrabako bidea hartu.

Betizu zezen gaztea

Era horretara, urteetan ibili ziren baina halangoren baten, Zeanuriko herriak demandea sartu zion Zeberioko herriari Arrabako landa erreklamatuz. Egia esateko, Arrabako Landa hurbilago dago Zeanuritik Zeberiotik baino, baina usadioak usadio Zeberiok be ez zuen bere ohitura galdu gura.

Abokatuekin hasi barik, izan be abokatuek ez-baiari emoten diote emon be indarra eta, beste apostu hartu zuten ontzat:San Joan egunean jaiotako zekor bana aukeratu, urte betean hazi eta gero biak borrokan imintea Arrabako landan eta irabazten duena haxe izateko landa horren jaube. Esan eta egin. Baina Zeberioztarrak larri zeuden, euren zekorra irdarga eta hezur hutsa zelako eta Zenauriztarrena ostera mardo mardo eta indartsua. Baina, berbari eutsi behar zitzaion lez, heldu zen San Inazio, Gorbeiako jai eguna, eta eroan zituzten urteko zekorrok. Hasi zen zekor-enbitea herri bietako testiguen aurrean eta Zeanurikoak aurretik zeraman Zekor mekoa. Hain zen handia Zeanuriko zekorraren indarra, halako beten taket eta alanbradurazko hesi be apurtu egin zuen eta Zeberioko zekor borroa maildegira noiz botako zeukanean, zer?, eta laprast ez du egiten ba Zeanuriko zekorrak eta bera jausi amildegira? Ikusle guztiak harrituta zeuden, batez be zeanuriztarrak, baina berba, berba denez, berriro be Zeberiorentzat izan zen Arrabako Landa. Urteak joan urteak etorri, Zeberioko abadea zahartu egin zen eta utzi egin zion Arrabako Landa bedeinkatzen joateari apurka apurka elia eroateari be utzi egin zion Zeberioko herriak eta jaubetu ezaz, azkenean arrabako Landa Zeanuriko herriko propietatera joan zen eta hanrxe dago. Bake santu bat!"

Ipuin honetan zenbait elementu mitologikoak azaltzen zaizkigu Arratiako bi zekor betizuen borrokaren inguruan

Sakontzeko, irakurri: «betizu»

aren etimologia.

Hasteko borrokaren bi zekorrak San Joan gau mitikoan jaiotakoak dira, Euskal Mitologiako indar berezia daukaten zenbait abere eta pertsonaia bezala. Beste aldetik, Jose Manuel Etxebarriak jasotako Arratiako elezahar honek zera ekartzen digu gogora; Irlandako mitologia zeltarrean oinarria den Táin Bó Cúailnge edo Cúalilngeren Zezenaren lapurketa izeneko kontakizuna. Kontakizuna Finnbennach zezenaren lapurketarekin hasten da, eta haren ondorioz gerla bat pizten da Ulsterreko klan irlandarren artean. Gerla haren azken gatazkan, Irlandako bi erregen jabetzarik preziatuenak diren Finnbennach zezen zuriak eta Donn Cuailnge zezen nabarrak borroka egingo dute elkar hil arte.

Bi zezenen arteko borrokak agerian utziko du zezenen jabetzagatik piztutako gerla haren burugabekeria, Arratiako bi zezenen arteko borrokaren istorioren ikasbideak agerian uzten duen bezala bi herrien arteko gatazkaren zentzugabekeria.

Behigorri eta Zezengorriei lotutako toponimia.[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bearnoko armarria
  • Baigorri, lehen aipatutako zalantzarekin, "Ibai-gorri" etimologia alegia.
  • Bigorra
  • Aiako Zezenerreka izeneko errekastoa.
  • Bearno.

Zenbaizuek Bearno edo Bearno hitza behiarein lotzen dute, eta Bearnoko armarrian behi piriniar edota betizu itxurako bi behi gorri agertzen dira.

Piriniar behiak, betizuak eta Bearnoko behiak armarrietan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
  2. Amezketako Orubearen armarria

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
  • Enciclopedia General Ilustrada del Pais Vasco, Historia General de Euskal Herria. Argitaletxea, Auñamendi, Zarautz 1978.
  • Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Egilea Olivier de Marliave. Argitaletxea, Alejandria, Barcelona 1995.
  • La primitiva religión de los vascos. Egilea José Dueso. argitaletxea, Orain, 1996. ISBN 84-89077-56-8.
  • Euskal Pentsamendu Magikoa, liburu I Egilea Juan Garmendia Larrañaga. Agitaletxea Baroja, 1990.
  • Euskal Pentsamendu Magikoa, Luburu II. Egilea Juan Garmendia Larrañaga. Argitaletxea Elkar, Donostia 1994.
  • Bizkaialdeko Ipuin-Esaundunak. Egilea Juan Manuel Etxebarria Ayesta. Argitaletxea, Ibaizabal. Bilbo, 1995.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]