Euskal Autonomia Erkidegoa

From Wikipedia
Jump to: navigation, search
Euskal Autonomia Erkidegoa
Comunidad Autónoma del País Vasco
Espainiako autonomia erkidegoa
Bandera Armarria
Hiriburua Gasteiz
Hiri handiena Bilbo
Hizkuntza ofiziala(k) euskara, gaztelania
Herritarra Ez dago Euskal Autonomia Erkidegoko herritarra izendatzeko hitz zehatz bat. Euskal Autonomia Erkidegoko (herritar) edo, laburtuta, EAEko (herritar) erabil daiteke; edo, bestela, Euskal Herri osoko herritarrenak direnak erabili (baina betiere kontuan hartuta hauekin Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko herritarrak ere barne hartzen ditugula):

euskal herritar
euskotar1
euskaldun2
Probintziak Araba
Bizkaia
Gipuzkoa
Agintariak
 -  Lehendakaria Iñigo Urkullu (EAJ)
 -  Estatutua 1979ko abenduaren 22a
 -  Parlamentua Eusko Legebiltzarra
Legebiltzarra Espainiako Gorteak
 -  Senatua
15 / 260
 -  Kongresua
19 / 350
Azalera
 -  Guztira 7,233 km2
Biztanleria
 -  2012 zenbatespena 2.191.722 bizt.
 -  Dentsitatea 301,13 bizt./km2
Webgunea
www.euskadi.eus
1euskotar: bi esanahi ditu: a) euskal herritarra, Euskal Herriari dagokiona;[1][2][3] b) eusko abertzalea.[2][3]
2euskaldun: berez, «euskaraz dakiena» esan nahi du; hala ere, hainbatetan «euskal herritar»en sinonimotzat erabiltzen da, nahiz eta erabilera nahasgarria den. Ikus euskaldun.

Euskal Autonomia Erkidegoa —maiz Euskadi izenaz aipatua— Euskal Herriko mendebaldeko zatia da, eta Espainiaren iparraldeko autonomia erkidego bat osatzen du 1979. urteaz geroztik.

Badu arrazoirik euskal izena hartzeko, lurralde hori baita bere eremu osoan sorreratik bertatik euskara hizkuntza ofizialtzat duen lurralde bakarra. Gaztelania ere bada ofiziala.

Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko lurraldeak biltzen ditu. Erkidegoko hiriburua, izatez,[4] Gasteiz da[4][5], eta bertan aurkitzen dira Eusko Jaurlaritza eta Eusko Legebiltzarra.

Nafarroako Foru Erkidegoari haren parte izateko eskubidea onartzen zaio Espainiako Konstituzioan, baina nafar herritarrek honi buruz erabakitzeko duten eskubidea ez da inoiz erreferendum batean gauzatu.

Izena

Euskadi eta Euskal Herria (Gernikako Estatutuan; eta, gazteleraz, Euskadi eta País Vasco) dira Euskal Autonomia Erkidegoko izendapen ofizialak. Horrek arazo batzuk dakartza, zeren Euskal Herria eta Euskadi hiru herrialdeetarako bakarrik erabiltzea izen horien tradizioarekin ez baita bat heldu. Euskaltzaindiak hartutako erabakiaren arabera, Euskal Herria eta Euskadi zazpi herrialdeei erreferentzia egiteko erabili izan dira, eta hala erabiltzen jarraitzea gomendatzen du.

1979ko Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutuaren arabera, izen osoa Euskal Herriko Autonomia Erkidegoa da, eta gaztelaniaz Comunidad Autónoma del País Vasco.[6]

Geografia

Iparraldean Bizkaiko golkoarekin eta Pirinio Atlantikoak departamenduarekin egiten du muga, hegoaldean Errioxa, Gaztela eta Leon eta Nafarroa Garaiarekin, mendebaldean Kantabriarekin eta ekialdean Nafarroa Garaiarekin.

Bere orografia menditsua da orokorrean, Pirinioen eta Kantabriako mendikatearen artean. Ebro ibai inguruan lurra lauagoa da eta Arabaren hegoaldean sakana dago. Kantaurialdean bailara ugari daude, gehienak gizakiak hartutakoak. Mendietan pinuak, haritzak eta pagoak aurki daitezke. Sakanean ordea mahastiak eta zereal, patata edo erremolatxa landak aurki daitezke, baso naturalen muinoekin batera. Autonomia Erkidegoak biosferaren erreserba bat dauka Urdaibain, eta natur parke ugari.

Klimatologia klima atlantiko eta mediterraneo tartekoa da: Tenperatura leunak eta euri ugari kantaurialdean (Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabaren iparraldea) eta erdipareko tenperaturak eta euri moderatuak Araban, lehorragoak hegoalderantz goazen heinean. Ohikoa da xirimiria, oso euri fina.

Nahiz eta biztanleria txikia izan, Euskal Autonomia Erkidegoak industria bolumen handia dauka eta Espainiako zonalde aberatsenetakoa da, Europako PIB per capita-ren %117,1ekin (Eustaten datua 2002 urtean). Horren arrazoi garrantzitsuenetakoa industria tradizio indartsua da. Hala ere, 1980ko hamarkadan industria birmoldatu zen, eta industria hori kaltetuta irten zen.

Historia

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko historia»

Euskal Autonomia Erkidegoaren aurrekari zuzena 1936ko Euskadiren Autonomia Estatutuaren bidez 1936an sortutako autonomia erkidegoa izan zen. Hark ere Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hartzen zituen bere barnean. Frankismoak autonomia erkidego hura desegin zuen hurrengo urtean, Eusko Gudarostea armen indarrez menpean hartu eta gero.

Diktadura haren ondotik, 1978ko Espainiako Konstituzioan oinarrituta, 1979an Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua onartu zen. Arabako, Bizkaiko nahiz Gipuzkoako foru erakundeen hainbat eskumen Eusko Jaurlaritzak hartu zituen, eta hala sortu zen Euskal Autonomia Erkidegoa.

Lurralde antolaketa

Euskal Autonomia Erkidegoa Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako probintziek osatzen dute, lurralde historiko izendapena dutenak. Halaber, 251 ditu EAEk, horietatik 51 Araban, 88 Gipuzkoan eta 112 Bizkaian. Araba 20 eskualde edo cuadrilla ditu, Bizkaia eta Gipuzkoako eskualdeek aldiz, ez dute banaketa administratibo mailarik.

Erkidegoko hiri nagusienak ondorengoak dira:

Biztanle gehien dituzten udalerriak[7]
Sailkapena Udalerria Biztanleria
1. Bizkaia Bilbo 353.168
2. Araba Gasteiz 229.484
3. Gipuzkoa Donostia 183.090
4. Bizkaia Barakaldo 100.369
5. Bizkaia Getxo 81.746
6. Gipuzkoa Irun 60.416
7. Bizkaia Portugalete 48.386
8. Bizkaia Santurtzi 47.094
9. Bizkaia Basauri 43.250
10. Gipuzkoa Errenteria 38.336

Lurralde historikoak

Euskal Autonomia Erkidegoa hiru lurralde historikoetan banatzen da:

Udalerriak

Epai-barrutiak

Sakontzeko, irakurri: «Euskal Autonomia Erkidegoko epai-barrutien zerrenda»

Euskal Autonomia Erkidegoa 14 epai-barrutietan banaturik dago. Izan ere, Araban bi dira, eta Bizkaian eta Gipuzkoan seina.

Demografia

Biztanleriaren bilakaera

Espainiako Industria Iraultzaren abiarazle bat izanda, XIX. mendetik 70eko hamarkada bitarte, Euskal Autonomia Erkidegoko biztanle kopuruak gora egin zuen. Batez ere Espainiako autonomia erkidegoetatik etorri zen jendea, lan bila.

Eustaten erroldaren arabera, euskal biztanlearen % 4,50a atzerritarra zen 2006an[8]. Espainiako portzentairik txikiena, estatu mailako batezbestekoaren erdiaren azpitik (% 8,47). Europarrak ez direnen artean, Amerika Latinarrak eta Marokoarrak eta Europarren artean, Errumaniarrak eta Portugaldarrak dira gehienak.

Euskal Autonomia Erkidegoaren eboluzio demografikoa, eta
estatu mailako biztanleriaren portzentaia
1857 1900 1910 1920 1930 1940 1950
Biztanleria 413.470 603.596 673.788 766.775 891.710 955.764 1.061.240
Ehunekoa % 2,67 % 3,24 % 3,37  % 3,58  % 3,77 % 3,67  %3,77
1960 1970 1981 1991 1996 2001 2005
Biztanleria 1.371.654 1.878.636 2.134.763 2.109.009 2.098.055 2.101.478 2.124.846
Ehunekoa  % 4,49  % 5,53  % 5,66  % 5,35 % 5,29  % 5,11 % 4,82

Hizkuntzak

Euskal Autonomia Erkidegoan bi hizkuntza ofizial daude: gaztelania eta euskara, izaera koofiziala duena eta Nafarroa Garaiarekin eta Ipar Euskal Herriarekin komuna den hizkuntza.

Mende askotan zehar, herrialde hauetan hainbat hizkuntza hitz egin izan dira: gaskoiera (XIX. mendera arte hitz egina), gaztelania eta euskara izan dira erabilienak. Euskara da Euskal Herriko jatorrizko hizkuntza: ez dator latinetik eta Europako hizkuntza zaharrenetarikoa da.

Autonomia Erkidegoan, 2001. urtean, biztanleriaren %51 gazteleraz bakarrik mintzo zen, %32 inguru elebiduna zen, eta %18k euskara ulertzen zuen baina nekez mintzatu. Ehuneko hauek, lurralde historiko batetik bestera aldatu egiten dira; lurralde euskaldunena Gipuzkoa da eta erdaldunena Araba. Datu ofizial hauek, 2001ekoak direla nabarmendu behar da, urtetik urtera elebidun kopurua handiagoa baita. Izan ere, 2006 eta 2011 artean 15.000 pertsonatan igo zen euskaldun kopurua, Euskal Autonomia Erkidegoko 2 urte edo gehiagoko biztanleen %62,8k euskara-ezagueraren bat zuen 2011n[9][10]

Politika

Euskal Autonomia Erkidegoko botereak Legebiltzarrak, Jaurlaritzak eta Lehendakariak jarduten dituzte:

  • Arartekoa EAEko herriaren defendatzailea da. Legebiltzarrak hautatzen du 5 urteko eperako. Hiru euskal hiriburuetan ditu egoitzak.
  • Estatuko administrazioa, Gobernuaren Ordezkaritzak eta probintzia bakoitzeko Gobernu Ordezkaritzaordeek ordezkatzen dute.

Alderdi politikoak

EGIren (EAJren gazte erakundea) margo bat, Legorretan (Gipuzkoa).

Eusko Legebiltzarrean 2012ko hauteskundeetan ordezkapena lortu duten alderdi politikoak:

Batasuna alderdia ez dago Eusko Legebiltzarrean ordezkatua eta Jose María Aznarren gobernuak Espainiako Alderdi Politikoen Legea aldatu eta Batasuna legez kanpo jarri zuenetik ezin du inongo hauteskundeetan bere burua aurkeztu. Batasuna, ezker abertzalearen inguruko beste hainbat gizarte mugimendurekin batera, Espainian legez kanpo dago 6/2002 Lege Organikoa betetzen ez duela leporatuta. 2005ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan bere burua aurkeztu ezin zuelarik, Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunistarentzat eskatu zuen botoa, 6 jazarleku lortuz. Ordezkapenik gabeko alderdi aipagarriak:


Ekonomia

Oso lurralde txikia izan arren, Euskal Autonomia Erkidegoak industria-bolumen handia du, eta Espainiako eskualderik aberatsenetarikoa da: Europako barne produktu gordinaren per capita batezbestekoaren % 117,1, hain zuzen ere (Eustat, 2002. urtea). 80ko hamarkadaren erdialdean, Euskal Autonomia Erkidegoa krisi ekonomiko gorrian zegoelarik, industria birmoldaketa eta berrindustralizazioa egin ziren. Behin egoera normalizatuta, Espainiako erkidegorik garatuenetarikoa da eta Euskal Estatistika Institutuak egindako ikerketa baten arabera, eta NBEaren metodologia jarraituz, Euskal Autonomia Erkidegoak munduko Garapen Indizerik altuenetarikoa lortu zuen 2004. urtean. Langabezia-tasa %5,1-aren inguruan kokatuta dago, industria eta zerbitzu birmoldatze baten barruan baitago murgildurik euskal ekonomia.

2014ko abenduaren 23an jakin zenez, turismoak EAEko BPGaren %5,8 zen[11]. 2014ko azaroan, industria ekoizpena %3,1 handitu zen[12].

Azpiegiturak

Garraioa

Itsas garraioari dagokionez, Bilboko portua da porturik garrantzitsuena, 37,2 milioi tona garraiatu zituelako 2006an. Gehienbat Erresuma Batua, Espainia eta Txinarekin ditu merkataritza-loturak. Euskal Autonomia Erkidegoko BPGari 419 milioi euroko ekarpena egiten dio eta 9.500 lanpostu sortzen ditu. Bilbokoaren ondoren, Pasaiako portua da garrantzitsuena.

Euskal Autonomia Erkidegoak 3 aireportu ditu: Bilbo-Loiu, Gasteiz-Foronda eta Donostia-Hondarribia. Hiru aireportuak 60 kilometroko erradioan daude eta 2006an 4,41 milioi bidaiari izan zituzten.

Trenbide garraioa aldiz, EAEn, hainbat enpresek kudeatzen dute.

Honetaz gain, abiadura handiko tren sarea eraikitzen ari dira Gasteiz - Bilbo - Donostia hiriburuak lotuko dituena. Proiektuak Euskal Y izena hartu du ibilbideak duen formarengatik.

Osasuna

Euskal Autonomia Erkidegoko osasun sistema Eusko Jaurlaritzaren Osasun Sailak eta Osakidetza - Euskal Osasun Zerbitzuak osatzen dute.

Segurtasuna

Euskal Autonomia Erkidegoak bere polizia autonomikoa du: Ertzaintza. Hiru lurralde historikoetan zehar banaturik dago eta gaur egun, herri-segurtasun, ordena publikoa eta trafikoko eskumen guztiak ditu.

Espainiako Segurtasun Indarrek ere badute Euskal Autonomia Erkidegoan presentzia. Guardia Zibilak hamar kuartel ditu hiru lurraldetan banatuta eta Espainiako Polizia Nazionalak lau. Azken bi polizia hauek, gehienbat aduanetako, drogen eta terrorismoaren aurkako eskumenak dituzte.

Euskal Autonomia Erkidegoa herritar bakoitzeko polizia gehien dituen eskualdea da Europar Batasun osoan. Giza eskubideen aldeko hainbat taldek, horien artean Amnistia Internazionalak eta Torturaren Aurkako Taldeak, beren urteroko txostenetan Espainiako Terrorismoaren Aurkako Legepean atxilotutako herritarrek jasandako tortura eta tratu txarrak salatu dituzte. Erakunde hauek torturaren kontrako protokoloa aplika dadin eskatzen dute. Eusko Jaurlaritzaren Herrizaingo Saila 2005ean hasi zen protokolo honek jasotzen dituen zenbait neurri hartzen, Ertzaintzaren aurkako tortura salaketak gutxitu zirelarik. Espainiako polizia indarrei dagokienez, ez dituzte neurri horiek oraino hartu.

Erreferentziak

Ikus, gainera

Kanpo loturak

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Euskal Autonomia Erkidegoa Aldatu lotura Wikidatan