Behi

Behia, Zezena
Behia eta txahala.
Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia Filuma: Chordata Klasea: Mammalia Ordena: Artiodactyla Familia: Bovidae Azpifamilia: Bovinae Generoa: Bos Espeziea: Bos taurus

Behia (emea) eta Zezena (arra) bobidoen familiako ugaztun belarjale ungulatua da (Bos taurus), aspaldi etxekotua. Euren balio ekonomikoa dela-eta ustiatzen da, bereziki honakoak ateratzen direlarik:

• Haragia
• Esnea
• Larrua
• Zama animalia gisa.

Euskal Herrian ardi eta txerriekin batera abererik erabilienak dira. Herri batzuetan, India, adibidez, animalia sakratuak dira. Munduan gaur egun 1.300.000.000 behi daudela estimatzen da.

Carolus Linnaeus izan zen espezie izendatzen lehena eta hiru espezie ezberdin identifikatu zituen: Bos taurus, Bos primigenius eta Bos indicus. Gaur egun bigarrena desagertua dago eta orokorrean batu egin dira espezie trinomial bakar batean: Bos primigenius taurus izenekoa.

Izenak

Bos taurus espezieak ez du euskarako izen bakarra, sexu eta adinaren arabera izen desberdinak hartzen baititu:

• Behi: eme heldua
• Zezen: ar heldua
• Idi: ar zikiratua
• Txahal: gaztea
• Bigantxa: 3-12 hilabetekoa
• Biga: 1-3 urtekoa

Oro har behiei euskaraz abelgorriak esaten zaie (bertako arraza gorriei behintzat ), ardiei abelxuriak esaten zaie eta zaldi-behorrei abelbeltzak.

Zezena

Behiaren balio ekonomikoa dela-eta, arrak ernaltzeko erabili ohi dira. Espainia eta Frantzian, hala nola Amerika Latinarreko hainbat herrietan zezenketak egiteko erabili ohi diren. Estatu Batuetan ere, rodeoetan erabiltzen dira.

Euskal mitologian

Sakontzeko, irakurri: Behigorri

Behigorri edo Zezengorri euskal mitologiako izakia da, leizeetan bizi den izaki erasokorra. Behi edo zezen gorriaren itxura hartzen du, betizu bezalakoa, eta Mariren etxeak zaintzen ditu.

Zezen gorria Marirekin lotuta agertzen zaigu, eta askotan leize eta harpe ezberdinen zaindaria da. Beste batzuetan Mari bera da hauetako abere batean eraldatzen dena. Behiak ugalkortasunaren sinbolismoari lotuta egon dira zenbait kulturetan, eta dirudienez baita gurean ere. Hau litzateke Marirekiko beste harreman bat.

Ikus, gainera

• Idi-demak
• Betizu
• Euskal Herriko behi arrazak
• Behien entzefalopatia espongiformea (Behi eroen gaitza)
• Bos taurus primigenius
• Zebu