Uro

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
Uroa
Status iucn3.1 EX eu.svg

Iraute egoera: Galdua

Fosilen hedapena: Pleistozeno-1.627 Ma

Ur-painting.jpg


Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Artiodactyla
Familia: Bovidae
Azpifamilia: Bovinae
Generoa: Bos
Espeziea: Bos primigenius
Izen binomiala
'Bos primigenius'
Azpiespeziak

Bos primigenius primigenius
  (Bojanus, 1827)
Bos primigenius namadicus
  (Falconer, 1859)
Bos primigenius mauretanicus
  (Thomas, 1881)

Sinonimoak

Bos mauretanicus Thomas, 1881
Bos namadicus Falconer, 1859


Uroa, Europako beste zenbait hizkuntzetan aurochs izenarekin ere ezaguna eta Bos primigenius da izen zientifikoa duena[1], garai bateko basa zezenaren espezie bat izan zen, Bos generokoa eta Bovinae azpifamilikoa. Desagertutako abere honen banaketa guneak Europa, Asia eta Iparraldeko Afrika aldea hartzen zituen. Iraultza neolitiko delakoan etxekotze bi prozezu paraleloa eman ziren. India aldean abiatutako oinarrian Bos primigenius namadicus azpiespeziea zegoen, eta haren ondorioz Asiako zebua sortu zen. Eurasiako azpiespezea, Bos primigenius primigenius, egungo etxeko behi arrazen (bos taurus) mota gehienen arbasotzat hartzen omen da. Ezagutzen diren datuen arabera, azken uroa 1627 urtean galdu omen zen Polonian.

Duela 2 milloi urte inguru sortu omen zen Asian, Bos acutifrons delakoaren garapenaren ondorioz.

Antzineko uroak egungo behi arrazak baino dezente handiagoak ziren, bi metro garaieraino zuten soin-gurutzera, eta pisutsuagoak ziren aldi berean, 1.000 kg. inguru. Bular aldeko perimetroa berriz 3 metrotik gorakoa zeukaten.

Azken ikerketen arabera, egungo behi arrazak sortuko zituen uroen etxekotze prozezuak munduko leku ezberdinetan batera eman zen, eta duela 8.000 urte hasi omen zen. Antza, etxekotze prozezu honek, beste zenbait faktorekin batera, jakina, uro basatien irauingipena ekarri zuen, jada gizakiaren kontrolpeko aberekin (Bos taurusen antzineko motak) izandako nahasketa zela medio.

Esan bezala, zehaztasunez ezagutzen den azken uroa, eme bat, Poloniako Jaktorów basoan akabatu zuten 1627.ean, eta bere hezurdura Stockholmeko Livrustkamma museoan gordetzen da.

Julio Cesarrek ere, Galiako gerrei buruzko bere kroniketan bertako uroak aipatzen ditu, eta "ia elefante baten tamainakoak zirela" esaten omen zuen. Jakina, nahiz eta uroak etxeko behiak baino dezente handiagoak izan, hori Cesarren narrazioaren gehiegikeri bat izan zen.

Uro baten burua Suitzako Uri kantoiaren armarrian

Uro izenaren inguruko nahasketak eta espeziearen etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasierako sailkapenen nahasketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki, hainbat naturalisten artean, uro eta Europako bisontearen arteko nahasmena eman zen, nahiz eta guztiz animali ezberdinak izan. Nahasketa hori gainera mendetan mantendu zen. Nahasketa haren aurreneko adibideak XVIII.en mendean gertatu ziren, Europako naturalistek bertako faunaren lehendabiziko sailkapen biologikoak egiten hasi zirenean. Ordurako uroa mende bat desagertuta zegoen jada, eta Europako bisontea gero eta urriagoa zen, Errumania, Polonia eta Kaukasoko bere azken gunetan. Linneo ere zalantzakor ibili zen espeziearen inguruan, eta hau dela eta etxeko behia Bos taurus deitu zuen eta Europako bisontea berriz Bison bonasus.

Sigismund von Herbersteinen liburuaren marrazkia, 1556. urtean argitaraturik. Bertan esaten da, "Ni "urus" naiz, "tur" polonieraz, "aurox" germanieraz (ezjakinek bisontea deitzen didate"; Latinez originalean: "Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox: ignari Bisontis nomen dederant"

Gauzak horrela, uro eta bisontearen sailkapenaren inguruko bi eritzi talde ezberdin sortu ziren naturalisten artean eta elkar kontrajarriak: alde batetik talde batek esaten zuen Europan soilik bobido basati bakarra izan omen zela, eta gauzak horrela uro eta bisonteak espezie berbera izan omen zirela, askoz jota aspiezpezie ezberdinak. Hau dela eta, biei Bison bonasus izen zientifikoei ezarri zien, eta baita etxeko behi aziendako arraza ezberdinei, zeren eta haien ondorengo zuzenak ziren. Iritzi honen aurrean, beste zenbait naturalistek bisonte eta behiak oso animali ezberdinak zirela azpimarratzen zuten, eta hau dela eta, antzinako Europan bi bobido espezie ezberdin izango omen zirela. Europako bisontea alde batetik eta uroa bestetik, azken hau etxeko bobidoen arbasoa.

XIX.en mendearen hasieran adituek uro zein bisonteen dozenaka hezurdura aurkitu zituzten Europan barrena, eta hondakin hauek industu, berrosatu eta ikertzeko aurera izan zuten hika-mika behingoz argitzeko. Bojanus izeneko naturalistak, bobido bakarraren teoriaren defendatzaile sutsuenetarikoa, uro baten hezurdura guztia aztertzeko aukera izanez gero, abere hori egungo behi aziendatik oso gertu zegoela onartu behar izan zuen, eta bisontetik oso ezberdina zela. Gauzak horrela espezie berri bat izendatu zuen antzinako bobido horrentzat: Bos primigenius. Geroko ikerketek agerian utzi zuten etxeko behi azienda eta uroen artean, eta azkenean uroa Bos taurus primigenius azpiespezie bezala geratu zen. Azkenean, XIX.en mendearen amaieran, Ipar Afrika zein Indiako uroak bi aspiespezietatz jo zituzten adituek, Bos taurus mauretanicus (Thomas, 1881) eta Bos taurus namadicus (Falconer, 1859) izenak ezarri zizkieten. Gauzak horrela, Bos taurus primigenius izena egun soilik Europa zein Ekialde Ertaineko uroak izendatzeko erabiltzen da.

Uro hitzaren etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenbait ikerlarientzat, antza uroaren izena aurre-germanieratik dator, Ur-Ochs eta (« antzinako-idia ») edo Auer-Ochs (« larretako idia ») esan nahi du[2]. Uro hitza Julio Zesarrek Herciniar oihaneko biztanlei entzundako izenetik dator. Helvetoak, Rauracoak zein Nemete zelta tribuek halaxe izendatzen zuten

« ..Badago hirugarren genero bat, uro deitzen dutena, elefante bat baino apur txikiagoaa, kolorez eta itxuraz zezenaren antzekoa..."  »

Testu latindar zaharretan ere urus hitza agertzen da, eta uste da hori mailegu germaniarra dela. Zeltarrek animalia auroch deitzen zuten. Uste da era berean germanieraren aurochs hitza proto-indoeuroparreratik datorrela.

Euskaraz uroa deitzen da espeziea. Nozibait eskal izen zaharrik baldin bazegoen, galdu egin da. Dena den, bitxikeri gisa, Erronkarieraz aurer deitzen dituzte mendiko behiak, aspaldiko betizuak edo egun baino menditarragoak ziren piriniar behi zaharrak, eta aezkeraz edo Aezkoako euskaran berriz auger. Bi izen horiek uroen izen zeltakin antza handia dute, eta mendiko behi azienda erdi-basatia izendatzeko erabiltzen ziren. Beste aldetik Iparraldeko zenbait tokietan betizuak basaidiak deitzen dituzte, germanieraren "Auer-Ochs"-en antzera.

Uroaren azpiespezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uro azpiespezie ezberdinen banaketa historikoa

Bakarrik aspiespezie hauek ezagunak izan dira garai historiko eta aurrehistorikoetan[3].

Indiako uroa, garai batean India aldean zabaldutako uroaren azpiespeziea izen zen, egun gainontzeko uroak bezala desagerturik dagoena. Egungo Zebuak bere ondorengoak dira. Bere banaketa eremua mapan ubel kolorez marraztuta agertzen da.

  • Bos primigenius mauretanicus, (Thomas, 1881). Beste izenak; Bos primigenius africanus eta Bos primigenius opisthonomous. Ipar Afrikako uroa izan zen. Afrikako egungo zenbait behi azienden arbasoa izan zela uste da. Banaketa mapan kolore berdez agertzen da.

Arrazaren ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uro zezen baten tamaina gizaki batekin konparatutik
  • Tamaina.

Uroak etxekoratutako bere ondorengoak baino askoz handi eta pisutsuagoak ziren. Lehen esan bezala, beraien garaiera soin-gurutzera 1´6-1´80 metrokoa zen batez beste arretan. Zenbait kasuetan 2 metroraino heltzen ziren. Emearen kasuan 1´5 metro inguruko garaiera zuten soin-gurutzera.

  • Kolorea.

Erromatarren iturrietatik zein ertaroko deskribapenengatik, antza, uroak, tokiz tokiko ezberdintazunen gora-behera, kolore ilunekoak zirela, orbainik gabekoak. Beste zenbait iturriek uro gorriak deskribatzen dituzte.

Labar arteko margoetan, uro beltz, gorri eta bi koloretakoak agertzen dira.

Espeziearen historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Generoaren lehendabiziko aleak, Bos acutifrons delakoak, Pliozenoan sortu ziren Indian, duela 2 milioi urte. Handik Mediterraneo aldera zabaldu omen ziren. Iberiar Penintsulan aurkitutako aurreneko uroen hondakinak duela 700-800 mila urtekoak dira. Europako iparralderago berriz, denbora gehiago behar izan zuten bobido hauek Pleistozenoko eguraldi baldintza gogorrei egokitzeko eta beraien zabalpena osatzeko. Alemaniako ordokietara duela 25.000 mila urte heldu ziren uroak.

Azken Izotz Aroa bukatu baina lehen, uroaren hiru azpiespezieak Europako eskualde gehienen barrena zabaltzen omen ziren, (Britania Handia zein Eskandinaviako hegoaldea barne), Ekialde Ertaina India eta Mantxuriaraino eta Afrikako Iparraldea, Marokotik Egiptoraino. Holozenoaren hasieratik eguraldia gero eta lehorragoa bilakatzen zen neurrian, uroak Europara, Magrebra, Mesopotamiako iparraldera eta Indiako erdialdean isolaturiko populazio txiki batera mugatu ziren.

Egun behi arraza ezberdinetan egindako azterketa genetikoen arabera, uroen etxerakotze prozezua ez zen leku bakarrean eman, ezta populazio bakar bat abiapuntutzat harturik ere. Orain arteko uroaren etxerakotzearen lehendabiziko aztarnak Grezian agertu dira, eta duela 8.500 urtekoak dira. Handik tarte gutxira Bos taurus indicus etxerakotu zuten Indian, eta abere honetatik sortuko zen geroztik zebua. Aldi berean Asirian ere etxekoratu zuten uroa, eta handik Mesopotamiara, Anatoliara, Kanaanera eta Egiptora zabaldu zen.

Kristo aurreko lehendabiziko milurtekoaz geroztik, Magreb-eko uroaren azpiespeziea etxekoratua izan zen, eta Gibraltarko itsasartean barrena Iberiar Penintsulan sartu omen zuten. Denborarekin uro basatiaren gaineko giza-eragina handituz joan zen aurrera joan zen. Alde batetik uro asko ehizatzen zuten bere haragiaz baliatzeko. Antza hau izan zen Bretainia Handiatik desagertzeko arrazoi nagusia, K.A. 1300.en urtean. Hala ere uro basatiak murrizteko arrazoi nagusiak arraza hau bizi zen basoen mozketa (nekazaritzan erabiltzeko) zein bere ondorengoak ziren etxeko behiekiko larren gaineko konpetentzia eta haiekiko nahasketa izan omen ziren. Erromatar Errepublika baino lehen, uroa desagertuta zegoen jada Ipar Afrikako eremu hiritartuetatik, Mediterraneoko kostaldetik eta Mesopotamia zein Indiatik. Italiako Ipar aldeko uro populazioek berriz, Erromatar Inperioaren garain oraindik nahikoak ziren erregulartasunez Zirko Jokoetarako uro basatiak emateko.

Uroaren aipamenak idazle klasikoetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

« Badago hirugarren genero bat, uro deituta. Ilaiaz eta itxuraz zezena bezalakoa. Oso indartsu eta azkarrak, ikusi orduko ez dute zalantzarik laguna zein animalia erasotzeko. Akabatzeko arteekin harrapatzen dituzte, kontu handiarekin ibiliz. Hau da gazteak zailtzen diren zeregina, eta burutzen duten ehiz mota. Uro gehien akabatu dituztenak, besteei erakusten dizkie adarrak, eta estimo handitan hartzen dituzte. Nahiz eta umetan harrapatu, ez dira gizakiarekin ohitzen, eta ezinezkoa da guztiz etxerakotzea. Beraien adarren tamaina, itxura eta izana gure idien adarretatik asko ezberdintzen da...  »
  • Senekak ere bere idatzietan "Bisonte iletsuak", haua da, Europako bisontea edo "zourbs" izenekoak eta "basa-idiak" edo "tours" bereizten zituen. Uroen kasuan azpimarratzen zuen abere hauen adarren luzera handia.
« "Uroak Germaniako berezko basa-idiak dira. Hain adar handiak dituzten, zeren beraiekin erregeen mahietarako edukiera handiko ontziak egiten dira. Uro izena "óros"tik datorkie, hau da, mendia".  »

Dena den, lehen ere aipatu denez, hainbat idazle klasikoek uroa europear bisontearekin nahastutzen zuten[6].

Uroak ertaroan eta espeziearen irauingipena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizirik iran zuen azken uroa omentzeko oroitarria. Poloniako Jaktorów-eko basoan

Ertaro berantiarrean, Alemaniako ekialdean oraindik ugari ziren uroak. Polonian berriz XVI. menderako ez dago beraien berri Jaktorów eta Wiskitki basoetatik kanpo. 1476. urtean baso hauen jabetza Poloniako Erret Familiaren eskuetan geratu zen, eta baita bertan ehiza egiteko eskubidea. Gauzak horrela, uroen ehiza erregeen pribilegioa bilakatu zen. Suedian berriz azken uroen berri 1555. urtekoa da. Errusiako hegoaldean, Kieveko Duke Handia, Vladimir Monomakh, Tscherniko basoetan uroak ehizaten ari zela, bere zalditik botata suertatu zen, garaiko kroniken arabera.

Poloniako azken uroak, espeziearen iraungitzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. mendetik aurrera Poloniako basoek atzerakada handia nozitu zuten. Haren ondorioz, beraiei lotutako fauna handia ere murrizten joan zen era berean. Hala ere Rokosz-en arabera, bakarrik erregeek zuten animali handiak harrapatzeko eskubidea, haren ondorioz uroak gizakiaren jazarpen zuzena ez zuen jasan, lehen Mendebaldeko Europan gertatu zen bezala. Haren adibide 1409. urtean Białowieża basoan zortzi egutentan barrena buruturiko ehizaldi handia, gerla-kanpaina bat egitera irteten behar zuen armadarentzako hornidurak lortzeko.

Herbersteingo Zygmunt baroia, Austriako Maximiliano enperadorearen enbaxadorea Errusian, Uroak bizirik ikusi zituen Poloniako Mazovian 1558. urtean. Poloniako basoetan ehizaldiak egitera gonbidatu zuten, eta bertan ikusitako basa idiak deskribatu zituen bere bidai liburuetan. Gainera uroaren eta Europako bisontearen marrrazkiak jartzen ditu bere liburuan, ondo bereiztuz. Uroaren marrazkia atal honetan azltzen dena da, bere inskripzio bitxiarekin;"..Urus sum polonis tur, germanis Aurox. Ignari bisontis nomen dederant" Bisontearen gainean berriz, Bisontea "Bison sum, poloni suber, germanis bisont. Ignori turi nomen dederunt"Bisontea naiz, Polonian Zubr deitua, Bisontea aemaniarren aldetik eta ezjtur (uro/aurocakinen aldetik", bi espezien etimologia ondo argituz.

Basa animali handiak ehizatzeko eskubidea, kasu berezi batzuetan, zenbait apezpikuei eskaini zitzaien, baina soilik uroak ez zeuden lekutan, ez Mazowszen, haien azken babeslekua. Antza uro eta erregeen artean egun ezagutzen ez dugun harremana zegoen, ehiza soiletik haratago zihoana, zeren eta uroak ehizatzeko debeku zorrotza urtetean mantendu zen baso haietan.

Segismundo I.a Poloniakoa eta bere semea Segismundo II.a Augusto Jagellon erregetzeen urtetan, uroak bereziki zainduak izan ziren. Basazezenak etengabeko zaitzapean zeuden, inork ez aztoratzeko edo kaltetzeko. Gainera negu gorrietan zaintzaileek belarrondoarekin elikatzen zituzten. Ondorengo erregeek ez zituzten uroak hainbeste zaindu, nahiz eta erregeen ehizgaia izan ziren.

1.417. urtean Lituanian ehizatutako zenbait uro Ingalaterrako erregeari bidali zioten opari gisa. Baita Luxenburgoko Zygmunt Luksemburski erregeari ere. Garaiko kronikek islatzen dute oparia jaso zutenen harridura abere bikain hauen aurrean,zera baieztatuz; garai haietan uroa guztiz ezezaguna zela jada Mendebaldeko Europa.n ""..... Animali honek idi beltz eta handiaren antza zeukan, baina burua handiagoa, lepo lodiagoa, bular handiagoa. Adar handiak kopetan, oin bateko luzeraz banandurik eta isats motza. Polonian "aurochs" deitzen duten idien antzekoa zen". Testigantza honetan ere nabaria da ohikoa izan den animali hauen inguruko nahasketa. Uro bat bidaltzen diete eta "uroaren antzekoaz" mintzo dira". Edo uro eta etxeko behiaren arteko nahasketa bat zen? Nahasketa hori posiblea bazen.

Ezagutzen diren garai haietako zenbait kontaketek, erregeen aginduz eginak, uroen etengabeko gainbehera islatzen dute. Lehendabizikoak, 1564. urtean buruturik, 38 animalien berri ematen du Jaktorów eta Witkiskieko basoetan. 1566. urterako 24 baino ez ziren. 1602. enean 5 buru geratzen ziren Jaktorów-en, 4 ar. eta eme bakarra. Gainera hurrengo 20 urtetan ar guztiak ehizatu zituzten. Emea nahiz eta "erregearen barkapena" jaso, 1627. urtean berez hil zen, eta harekin batera uro arraza. Hala ere zenbait iturriek aipatzen dute Polonianko basoetan basa-zezenei buruzko testigantzak egon zirela 1818.en urte arte[7].

Uro berriak. Heck anaien azienda. Antzinako uroak berpizteko saiakerak.[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Heck azienda Alemaniako parke batean

1920.en urtean, Heck izeneko biologo eta anai germaniarrek, haibat saiakera egin zuten uroa bersortzeko, egun irauten duten zenbait antzineko etxeko behien azienda elkarrekin gurutzatzeko erabiliz. Ondorioa Heck azienda edo Uro berriak izeneko animaliak dira.

Ikerlari hauen teoriaren arabera, espezie bat ez da guztiz desagertzen bere ondare genetikoa erabat desagertzen ez den bitartean, eta antzineko uroen zenbait ezaugarri gordetako hainbat behi arraza irauten dutenez gero, posiblea ikusten zuten haien bidez arraza berreskuratzea.

Hainbat adituek ordea oso eritzi zorrotza adierazi dute saiakera honen aurka, bere oinarri zientifikoa zalantzan jarriz. Egun "uro berri" hauek bereziki zenbait animali parke zein zoologikoan ikus daitezke. Zenbait abeltzainek ere, abere hauek erabiltzen dituzte beraien etxaldeetan animali zailduak direlakoan, larre eskasetan aritzeko. Uro berriak ere babestutako zenbait biotopo, (Txilardiak, hezeguneak..., kudeatzeko erabiltzen dira, bertatik belarjale basati handiak desagertu direlako.

Sakontzeko, irakurri: Uro berriak

Beste saiakera modernoagoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Heck anaiarena ez da izan antzinako uroa berpizteko saiakera bakarra. Egun hainbat zientifikok kontserbatutako uroen hezur eta larruak erabili nahi dute espeziearen ADN lortu eta espeziea berpizteko[8].

Beste hainbat adituek beraien aldetik Heck anaien kriterioak kritikatzen dituzte uroak berreskuratzeko orduan, baina ez metodoa. Alegia, zera proposatzen dute; egungo zenbait antzinako behi arraza erabiltzea uroa berreskuratzeko[9].

Uroak Euskal Herrian eta gure inguruan. Uroa betizuen arbaso.[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uroa Lascauxeko harpean

Uroak behintza duela 80.000 mila urte agertu ziren Euskal Herrian, goi eta erdi paleoliton. Uroa sarri agertzen da marraztua labar-artean, baita Euskal Herriko zein inguruko harpetan ere, Kantabrian, Asturiasen eta Akitania-Okzitanian. Leizetako zein gainontzeko gainontzeko aztarnategi arkeologikoetan ere, ugari da uroen aztarna, animalia hau garai batean Euskal Herrian ere nahiko hedaturik zegoen seinale[10].

Uroen marrazki hauen adibide ugari dago, besteak beste Altxerri, Santimamiñe, Arenaza eta Karrantzako zein beste zenbait kobazuloetako labar-pinturak. Labar artearen adierazpen "berriagoetan" atzematen da uroaren eboluzioa espezieran mota "modernoagoetarantz"[11].

Aipagarria da era berean Arabako Gibijoko mendikatean aurkitutako uro baten hezurdura, osorik dagolako (aurreneko kasua izanik Iberiar Penintsulan), duela 7.400 urtekoa[12]. Era berean aurkikuntza paleontologikoen bidez baieztatuta dago uroak bazirela Euskal Herrian garai mesolitoan, glaziazioak eta gero, Neolitoan zehar eta baita metal-aroetan, Burdin Aroan barne. Aurkitutako azken hezurren arabera, baieztatu dezakegu uroak gurean behintzat IV.en mende arte iraun zuela, Zestoako Amaldako kobazuloan topatutako hondakinek agerian utzi dutenez. Dena den, oraingoz ezinezkoa zaigu gure arteko azken uroak noiz galdu ziren zehaztea.

Zenbait adituen arabera, Euskal Herriko egungo behi betizuak antzinako uroen ondorengo zuzenak izan daitezke.Jesus Altuna paleontologo ezagunak zera dio;

« “ Behi azienda neolitotik (Kristo aurreko 3.500 urte) gobernatzen da gure herrian. Baliteke gure herrialdean bertan etxekoratua izatea, zeren eta hementxe bertan bazegoen urotik zetorren espezie basatia edo agriotipoa  »

Hainbat adituek uro eta betizuen arteko antzekotasuna nabarmentzen dute[13].

Badaude uroei buruzko testigantza idatziak behintzat IV. mende arte[14].

Sakontzeko, irakurri: Betizu#Uroak_eta_betizuak

Uroa heraldikan eta kultura ezberdinetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uroa aspaldidanik asko ehizatutako basa aberea izanik, garrantzi handia izan du hainbat kulturetan. Esanahi sinboliko eta erlijiosoa izan ditu. Uro marrazkiak ugari dira Eurasia eta Ipar Afrikako labar-artean. Abereak albotik marraztuak izan zirenean, soilik adar bat dago ikusgai. Hau dela eta, hainbat ikerlariek diote hau izan daitekela adarbakarraren mitoaren oinarria Europan. Hala ere seguruena da mitoak aspaldidanik Europan galdutako elasmotherium Eurasiako errinozero erraldoian izatea oinarri[15].

Landutako aspaldiko uroaren irudi eta tailuak ere leku askotan aurkituak izan dira. Uro, ikusgarri eta arriskutsuak, Anatolian eta Ekialde Hurbilan bizi izan ziren oraindik Burdin Aroan. Hemen uroa animali sagradutzat zuten, eta gurtzen zuten. Bere irudia "Ilargizko zezen"aren sinismenarekin lotzen da, eta era berean "Ama Handia"Jainkosarekin. Jakina, honek gogora ekartzen du lehen aipatutako Euskal Herriko sinismenak behigorrirekin, non betizuak Mari jainkosarekin lotuta agertzen diren[16]. Geroago Mitraismo erligioarekin lotuko da uroa.

2012en urtean, British Museum-en espedizio arkeologiko batek, Claudio Doumet Serhal arkeologo libaniarrak gidaturik, Sidongo amerikar eskola zaharraren egoitza egondako tokian, hainbat uroen hezurrak topatu zituen. Hezur hauen datazio data hirugarren milurteko goiztarra da, milurtekoaren lehen laurdenean hain zuzen[17].

Heraldika eta ikur gisa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mecklenburg-Western hiriko armarria

Uroaren irudia sarri erabili da heraldikan. Europako herri eta hiri askoren armarrietan agertzen da basazezen hau, esate baterako Alba-Iulia, Kaunas, Errumania, Moldabia, Mecklenburg-Vorpommern, Turek eta Urin.

Errumaniako Erresumaren armarriari dagokionez, goiko eta ezkerreko zatian, Moldaviako ikurrak agertzen dira. Gorri heraldikozko zelai batean, beltz heraldikozko uro buru bat dago, adarrean artean bost puntako izarra duena, bost petalozko arrosa bat eskuinean eta ilgora bat ezkerrean, biak zilarrezkoak.

Alemaniako Mecklenburg-Aurrepomeraniako estaduaren armarrian, bi uro buruak agertzen dira, koroarekin eta mihingaina aterata dutela.

Turek hiriko armarria

Poloniako Turek hiriko armarrian uro gorri bat agertzen da. Polonieraz "tur" esanahia dauka. Armarriak antza badauka Euskal Herriko zenbait armarriekin non kolore gorriko betizuak agertzen diren.

Moldaviako armarrian zein banderan uro baten burua agertzen da.

Mitologia eta sinesmenak Euskal Herrian behi eta zezen gorrien inguruan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uroren ondorengo zuzena den eta euskal mendietan gutxira arte egoera basati eta erdi-basatietan mantendu den behi betizuak eragin handia izan du euskal mitologia eta elezaharretan, non betizu itxurako animaliek zezen gorri, ahatxe, ahatxe gorri edota behigorri izena hartzen duten. Mitologiaren betizu hauek oro har leizeekin eta Mari jainkosarekin lotuta azaltzen dira kondaira zaharretan.

Uro edo basa-zezenen marrazki ugari azaltzen dira Pirinioetako zein Euskal Herriko harpetako labar-pinturetan. Hainbat ikerleek, Jose Migel Barandiaranen kasu, animalia hauen izera totemikoa ikusten dute honen atzetik[18].

Zezen gorria Marirekin lotuta agertzen da, eta askotan leize eta harpe ezberdinen zaindaria izanik. Beste batzuetan Mari bera da hauetako abere batean eraldatzen dena. Halako abereak Mariren berraragiztatzea bilakatzen dira orduan.

Behiak ugalkortasunaren sinbolismoari lotuta egon dira zenbait kulturetan, eta dirudienez baita gurean ere. Hauxe izango genuke behigorrien eta Mariren arteko beste harreman bat.

Behi gorria Euskal mitologian gaian

Sakontzeko, irakurri: Behigorri

Uroa munduko kultura ezberdinetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Moldaviako armarria 1481.en urtean. Putnako monastegian
« ....ikusi ditut Christiania n "tour"en (uro) adarrarekin egindako edalontziak, "zoubr"en (Europako bisontea) adarrekin egindakoen antzekoak, antzinako ohitur germaniararen arabera egindak, otoruntz ospakizunetan erabiltzeko. Egun ere oraindik Kaukasoko Abjasiarrek eta tsakhurrek erabiltzen dituzte.  »

Eichwalden arabera ere, Kieveko Wladimir I.en gortean, uroa ia jada iraungita zegoenean, bere adarrak urrez apaindurik erabiltzen ziren ezti-ura edateko.

  • Germaniar kultura zaharrean ere ohikoa zen uro-adarrak erabiltzea ezti-ura edateko edalontzi gisa aitonseme eta gerlarien artean. Hau dela eta, eta uroek germaniar mitologiarekin eta kulturarekin beste hainbat lotura direla medio, Heck anai nazizaleek espeziea " berpiztea" erabaki zuten lehen aipatutako "uro berrien" bidez.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=183845
  2. « Aurochs » in Dictionnaire de la Préhistoire, Paris, Presses Universitaires de France, 1988, p. 88.
  3. http://www.iucnredlist.org/details/136721/0
  4. Julio Cesar, Galietako gerrak, 6.en liburua / XXVIII)
  5. Plinio Segundo, Cayo (1995/2003). Historia natural. Obra completa. Madrid: Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-1684-8
  6. http://www.patronatodeltorodelavega.com/LANCEROS/HISTORIA/el-uro.htm
  7. http://wap.meridiano.com.ve/n.php?id=238912
  8. http://amazings.es/2010/07/05/la-genetica-podria-resucitar-al-uro/
  9. http://www.feagas.com/index.php?option=com_content&view=article&id=11897:la-vaca-sayaguesa-la-mas-cercana-geneticamente-al-uro-europeo-&catid=51:bovino-feagas
  10. Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. 103-104. orrialdeak. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  11. Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  12. http://www.euskadi.net/r33-2288/es/contenidos/informe_estudio/sima_txiripi/es_doc/adjuntos/memoria.pdf
  13. "Euskal Herriko betizuak. Europako azken basa-behiak", Saturnino Napal Lekunberri y Alberto Pérez de Muniain Ortigosa, Argitaletxea Bizkaiko aldundia, 2006. ISBN 84-7752-409-2
  14. Altuna, J. 1980. Historia de la domesticación animal en el País VAsco, desde sus orígenes a la romanización. Munibe, volumen 32. 9-152 horrialdea. Donostia.ve
  15. (Phyllis Goldman, 2011, "Pheobe's Unusual Mysteries... Footprints in Time" San Francisco: Allosaurus Publishers http://books.google.es/books?hl=en&lr=&id=rc9nmzy_FasC&oi=fnd&pg=PT3&dq=elasmotherium+unicorn&ots=FUGTguBGd6&sig=qmCl-38qmjc6J_Z1EJgqmCcJ448&redir_esc=y#v=onepage&q=elasmotherium%20unicorn&f=false
  16. http://eu.wikipedia.org/wiki/Behigorri
  17. http://www.lorientlejour.com/category/%C3%80+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html
  18. Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.
  • L. Harrison Matthews, The life of mammals. Erresuma Batua, 1971.
  • Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Uro Aldatu lotura Wikidatan