Burtsa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Brokerrak, New Yorkeko burtsan.

Burtsak akzioak eta beste finantza aktiboak, lehengaiak, dibisak eta horiei buruzko kontratu eta produktu deribatuak saltzea eta erostea bideratu eta horrela prezioak finkatzen dituen merkatu antolatuak dira, erosle eta saltzaileentzat bitartekaritzaren bitartez. Finantza aktiboak saldu eta erosi egiten diren burtsari balore-burtsa deitzen zaio; dibisen trukaneurria finkatzen den merkatua, berriz, dibisa-merkatua da. Saldu eta erosteko gune gisa, finantza aktiboei dagokienean, enpresak eta inbertitzaileak harremanetan jartzen ditu, eta horrela enpresei finantza baliabideak eskaini eta aurrezlei euren aurrezkiak inbertitzeko aukera ematen die. Baina espekulazio gune ere izan da historian zehar, inbertitzaileak euren aktiboak merke erosi eta garesti salduta, irabazi handiak eskuratuz eta diru-gosez burbuilak sortuz, azkenean lehertu eta krisialdi ekonomikoak sorrarazteko.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burtsa izenaren etimologiak Brujas hiriko Huis ter Beurze etxea du jatorri, non XIII. mendean merkatariak euren arteko aferak kitatzeko biltzen ziren, Van der Beurze familiak aholkularitzapean. Ez zen mota horretako lehen gunea: XII. mendean Parisko Pont au Change izeneko zubian txanponak aldatu eta nekazaritza komunitateen zorrak negoziatzen zituzten. Formalki eratutako lehen burtsa Brujas hirikoa izan zen 1409 urtean. XV. mendean bertan beste hiri batzuek eratu zituzten burtsak; 1460. urtean Anberesen eratu zen eta hortik gutxira Lyonen. Burtsa horietan ondasunak eta kreditu-tituluak negoziatzen ziren. XVI. menderako, ordea, Alemaniako meategien gaineko partaidetza eta akzioak negoziatzen zirelako erreferentziak badaude. Lehen balore-burtsak (akzioak saldu eta erosi diren burtsak) Anberesen eta Amsterdamen sortu ziren 1602 eta 1611 urteetan, hurrenik hurren.[1] 1724 urtean, Parisko Burtsa sortu zen eta, 1792an, New Yorkeko Wall Streeteko Burtsa, egun munduko burtsa garrantzitsuenetako bat. Espainian Madrilgo Burtsa 1831n eratu zen eta Bilboko Burtsa 1890ean.[2]

Funtzioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burtsek finantza-aktiboen eta beste ondasunei buruzko salerosketak eta kontratuak bideratu eta erregulatu egiten dituzte, merkatu horretan parte hartu eta jarduteko moduari nahiz merkatutik ateratzen den informazioari buruz. Burtsen funtzioak bi dira nagusiki:

  • saldu, erosi edo kontratatu nahi dutenentzat, eragiketa modu azkar, garbi eta efiziente batez egitea;
  • salerosketak burutu diren prezioetan oinarritua, akzio, titulu eta beste ondasunei buruzko merkatuko prezioa edo kotizazioa finkatzea, publikoarentzat jakingarri izan daitekeena eta maiz egoera ekonomikoaren adierazle gisa har daitekeena
  • balore-burtsen kasuan, burtsak enpresak finantzatzen laguntzen du, enpresako kapitaleko akzioak edo partaidetzak inbertsoreei eskainiz.[3]

Burtsako merkatu-motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korro-merkatua eta etengabeko merkatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korro-merkatuak burtsako eragiketak burutzeko eragiketa modu tradizionalak dira. Korroak iraupen mugatuko aldiak dira, non bitartekariak saldu eta erosteko euren eskaintzak plazaratu, eta, adostuz gero, salerosketak gauzatzen diren prezio edo kotizazio jakin batean. Etengabeko merkatuak teknologia informatikoak eta telematikoak erabiliz antolatzen diren merkatuak dira, non erosleak eta saltzaileak euren eskaerak online jartzen dituzten. Etengabeko esaten zaio une oro saldu eta erosteko eskaerak gurutzatzu edo gauzatu egiten direlako. Egun, korro-merkatuen jarduera oso txikia da eta eragiketa kopuru handiena etengabeko merkatuetan burutzen da. Hala ere, etengabeko merkatuak saldu eta erosteko eskaera kopuru handia eskatzen du; merkatu horretarako kontratazio edo salerosketa bolumen txikia duten enpresei begira fixing merkatua antolatzen da, non egunean zehar saldu eta erosteko eskaintzak modu telematikoan biltzen joaten diren eta eguneko une batzuetan gurutzatzen saiatzen den.[4]

Lehen mailako eta bigarren mailako merkatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balore-burtsetako lehen mailako merkatuetan enpresak jaulki berri dituen akzioak eta tituluak merkaturatzen dira; horietan, akzio eta tituluak eskuratzeko horien balio nominala ordaintzen ud, batzuetan sari batekin batera. Bigarren mailako merkatuak bigarren eskuko merkatuak dira, nolabait esateko, eta inbertitzaileek euren eskuetan dituzten beste enpresetako tituluak salerosten dira, kotizazio deritzon prezio batean.

Lehen merkatuak eta bigarren merkatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balore-burtsetan, lehen merkatuak merkatu nagusiak dira, instituzionalizatuak eta erregulatuak; horietan parte hartzeko, baldintza hertsi eta zorrotzak ezartzen dira, eragiketak burutzeko moduari eta informazioari dagokionean. Akzioei dagokienean, enpresa handiek hartzen dute parte gehienetan merkatu horietan.

Enpresa txikiek, ordea, ez dute merkatu horretara sartzeko aukera handirik izaten. Aukeran, over-the-counter (OTC) edo off-exchange negoziaketa egin dezakete, bigarren merkatuetan, hau da, finantza-baliabideak bilatzen dituen enpresak eta inbertitzaileak zuzenean harremanetan jarriz.[5]

Gerokoen merkatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerokoen merkatua akzioak eta lehengaiak geroko une jakin batean saldu eta erosteko negoziatzeko merkatua da. Historian zehar, nekazaritza produktuak saltzen zituzten ekoizleei prezio egonkor eta finko bat ziurtatzeko antolatu ziren, gehiegizko eskaintzak ekar zitzakeen prezio beherakadak saihesteko besteak beste. Egun bi helbururekin parte hartzen da gerokoen merkatuetan: alde batetik, geroan eskuratu edo saldu nahi den akzio edo lehengai baten prezio finko bat bermatzeko; eta bestetik, operazio espekulatiboak burutzeko, aktiboa (zehatzago, azpiko aktibo deritzo gerokoen merkatuan) benetan saldu edo erosteko asmoa ez badago ere, geroko une horretan dagoen merkatuko prezioarekin alderaturik irabazi bat eskuratzeko helburuarekin, geroko kontratuaren prezioaren eta indarreango prezioaren arteko diferentzia likidatuz geroko kontratuaren bi aldeen artean.

Burtsaren operatiba[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bitartekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burtsan saldu eta erosteko merkatu bat da eta edonork har dezake parte, baina salerosketa guztiak burtsan aritzeko baimena duten broker edo burtsako artekarien bitartez burutu behar dira. Salerosketa-operazioak gauzatzeaz gainera, burtsan saldu eta erosi nahi duten pertsona eta erakundeek salmenta edo erosketa kaudimenez burutu ahal izateko gauza direla bermatzen dute bitartekariek eta horren ardura beregain hartu. Aholkularitza ere ematen diete inbertitzaileei. Zerbitzu horien saritzat komisioa kobratzen dute, gehienetan salerosketaren zenbatekoaren portzentaje batez kalkulatzen dena. Gehienetan, enpresa baten baitan egiten dute lana.[6][7] Ondorio gisa, burtsan egiten diren salerosketak anonimoak dira eta erosleak ez daki zein den saltzailea (eta alderantziz).

Saldu eta erosteko aginduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Saltzaileek eta erosleek ezin dutenez merkatuan zuzenean jardun eta burtsako kotizazioak etengabe aldatzen direnez, bitartekariei adierazi behar diete nola nahi duten erosi eta saldu, agindu baten bitartez. Heldu nahi den kotizazioa eta operazioa burutzeko denboraren arabera, hainbat agindu-mota daude; adibidez,

  • merkatuko aginduak, burtsan une horretan dauden prezioetan burutuko da salmenta edo erosketa, ahal bada;
  • agindu mugatuak, prezioari buruzko muga bat jartzen dute, eta bi motakoak izan daitezke,
    • alde batetik, prezio batetik gora saldu edo prezio batetik behera erosi;
    • bestetik, gutxieneko prezio batera heldu arte saldu eta gehienezko prezio batera heldu arte erosi;
  • stop loss aginduak,
    • saltzeko agindua bada, agindua kotizazioa balio batetik beherakoa denean soilik bideratzen da, muga-prezio batekin;
    • erosteko agindua bada, agindua kotizazioa balio batetik gorakoa denean soilik bideratzen da, muga-prezio batekin.

Agindu hauek konbinatu egin daitezke, agindu sekuentzialak (agindu bat beste baten ondoren ezarriz) eta aukerakoak (ezarritako aginduen baldintzetako bat betetzean, agindu horietako bat bideratzen denean).[8]

Burtsako aktiboak saldu eta erosteko modu berezi bat motzean saltzea da. Burtsako ohiko jardueran inbertitzaile batek akzio bat erosi egiten du, gero prezio altuagoan saltzeko esperantzarekin. Motzean saltzen denean, prozesua alderantzizkoa da, bitartekari batek utzitako akzio bat (benetan inbertitzaileak ez daukana) saldu egiten du burtsako inbertitzaileak, gero merkeago erosi eta bitartekariari itzultzeko asmoarekin. Motzean egindako salmentek kotizazioen aldakortasuna areagotu eta bereziki jeisten denean, jeitsiera areagotu egin dezake. Horregatik, motzean saltzeko baldintza zenbait ezarri izan dira, burtsan operazio hauek izan dezaketen eragina mugatzeko.[9]

Prezioen formazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Salerosketa bat gauzatzeko, saldu eta erosteko agindu bana egon behar da eta biak gurutzatu egin behar dira, hau da, bateragarriak izan behar dira. Adibidez, inbertitzaile batek gai bateko 1000 tona erostea eskaintzen badu, 11 euro tonako prezioan; eta beste batek 2000 tona saltzea eskaintzen badu, 10 euro tonako; orduan, bi aginduak gurutzatu egiten dira eta 1000 tonako transakzioa egiten da, 10 euro tonako, guztira 10.000 euroko baliorarekin. Beraz, aginduak gurutzatzeko prezioa eta kopurua hartu behar dira kontuan: aginduak gurutzatu egingo dira saltzeko eskaintza-prezioa erosteko eskaintza-prezioa baino txikiagoa edo berdina bada eta saltzeko eskaintzen den kopurua erosi nahi den kopurua baino handiagoa edo berdina bada.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)   Markham, Jerry W.; Sharpe, M.E. (2002), A Financial History of the United States: From Christopher Columbus to the Robber Barons (1492-1900), 94. orrialdea, http://books.google.es/books?id=Uazpff00Y5EC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  2. (Euskaraz)   Heras, Iñaki (2005), Burtsa, Elhuyar, 10. orrialdea, http://www.elhuyar.org/edizioak/produktuak/Burtsa-Finantza-ekonomiaren-hastapenak-lagina.pdf .
  3.   Khan, M. Y. (2004), Financial Management: Text, Problems And Cases, 17.6-17.7. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=CXMm5_L0tdEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  4. (Gaztelaniaz) El mercado de corros y el mercado fixing, queeslabolsa.blogspot.com.es, 2014-05-03an kontsultatua.
  5. (Gaztelaniaz)   Pérez Fernández Tenllado, Ruperto (2010), Teoría y práctica de la bolsa, Díaz de Santos, 9-10. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=Bn-Byqw3h18C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  6. (Gaztelaniaz)   Carvallo Hederra, Sergio (1983), Manual de legislación económica, Editorial Jurídica de Chile, 130. orrialdea, http://books.google.es/books?id=h5hMaeCDoJgC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  7. (Gaztelaniaz)   Astorelli, Carlos (2009), «Corredores de Bolsa: seriedad y transparencia», Eroski Consumer, http://www.consumer.es/web/es/economia_domestica/finanzas/2009/01/17/182767.php .
  8. (Gaztelaniaz)   «Tipos de órdenes para operar», selfbank.es, http://www.selfbank.es/broker/bolsa/tipos-de-ordenes.phtml. Noiz kontsultatua: 2014-05-20 .
  9. (Gaztelaniaz)   Simanovsky, Shlomo (2011), Bolsa de Valores para Principiantes, Global Finance School, 29-31. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=J7vPpK2feC4C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Burtsa Aldatu lotura Wikidatan