Euskal aditz

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Euskal aditza euskararen aditza da. Aditzak, semantikaren ikuspegitik, ekintza, egoera edo gertaera bat adierazten du; sintaxiaren ikuspegitik, perpauseko denbora eta pertsona (edo pertsonak) adierazten ditu.

Ezaugarri orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Perpausa aditzaz eta aditzaren inguratzaileez osatutako egitura bat dela onartuz, aditza izango litzateke perpauseko gainerako osagaiei batasuna ematen dien elementua.

Perpausean gertaera bat, ekintza bat, egoera bat… adierazten da. Eta adierazten den horren muina aditzak dakar. Behin aditz bat aukeratuz gero, perpausa behar bezala eratua egongo bada, aditz horrek ezartzen dituen eskakizunak bete behar dira, agerian edo ezkutuan, baina aditz edo predikatu baten eskariak, nolabait esateko, perpausean bete behar dira. Adibidez, GALDETU aditza eskatzen du, duen esanahia halakoa delako, galdera egingo duen norbait eta zerbait galdetzea. Horrenbestez, aditz horren inguratzaileen artean bi behintzat beharko dira aditzaren eskakizun horiek betetzeko. Ezingo da GALDETU aditza erabili, galdetzaile bat eta galdera bat ezarri gabe. Bi osagai beharko dira, bakoitzak bere lekua betez. Eta hirugarren bat ere bai, galderak norbaiti egiten baitzaizkio beti, norbait hori geure burua bada ere. Horietaz aparte, beste hainbat inguratzaile ere agertuko dira, aukeran.

Aditza1.png

Bestalde, aditzaren inguratzaileen artean, badirudi beti bat nabarmenduko dela, subjektu-lana egingo duena. Gainerako osagaiak aditz-sintagman bilduko dira. Baina perpausean izena, biluzik, inongo «hornidurarik» gabe, nekez aurkitzen den bezala, aditza ere forma hartuta agertuko da perpausean. Izenak determinatzaileak eta abarrak hartzen dituen bezala, aditzak ere inflexio-marka bereziak hartuko ditu. Hori da, hain zuzen, aditzaren ezaugarri nagusia: inflexio-marka bereziak izatea (denborari dagozkionak, aspektuari dagozkionak, pertsonari dagozkionak, etab.). Aditza jokatu egiten da.

Aditzen erregimena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aditzen sailkapena egiteko orduan erabil daitekeen irizpide nagusietako bat aditz bakoitzaren erregimena da. Aditz bakoitzaren ezaugarritzat har baitaiteke inguruan izango dituen izen-sintagmak zer-nolakoak izango diren hautatzea eta sintagma horietako bakoitzak zer-nolako kasua izan behar duen erabakitzea. Horri deritzo erregimen. Alde horretatik, jadanik ohikoa da euskal gramatiketan aditzak kasu gramatikalen arabera sailkatzea. Horrela, NOR motako aditzak, NOR-NORI motako aditzak, NOR-NORK motako aditzak eta NOR-NORI- NORK motako aditzak bereizi ohi dira. Izan ere, aditz batzuk, –etorri, erori, izan, …– NOR sailekoak dira: aditz horiek agertzen diren perpausean, nor kasuan edo absolutiboan doan izen-sintagma subjektua izango da. Nori kasuan edo datiboan doan sintagma ere izan daiteke perpaus horretan, baina inola ere ez ergatiboan doanik. Horregatik, honako perpaus hauek zuzenak dira:

  • a. Idazkari berria etorri da. (NOR)
  • b. Idazkari berria etorriko zaizue. (NOR-NORI)

Baina beste hauek okerrak dira:

  • c. *Idazkari berria etorri du nagusiak. (NOR-NORK)
  • d. *Idazkari berria etorri digu nagusiak. (NOR-NORI-NORK)

ETORRI-k ez baitu NORK kasua duen inguratzailerik onartzen. Baina, etorri-ren ordez, ekarri aditza hartuz gero, gauzak bestela izango dira:

  • a. Idazkari berria ekarri du nagusiak. (NOR-NORK)
  • b. Idazkari berria ekarri digu nagusiak. (NOR-NORI-NORK)

Nori sintagmaren agerpena, normalean, aukerakoa da. Nahiz eta badiren aditz gutxi batzuk (ekin, eutsi, …) sintagma hori nahitaez eskatzen dutenak:

  • a. Lanari ekingo diogu.
  • b. *Lana ekin dugu.

Horregatik, aditzak sailkatzeko, batez ere NOR eta NORK sintagma agertzen den ala ez hartu behar da kontuan. Horren arabera, aditzok, jokatzen direnean, laguntzaile egokia eskatuko dute: batzuek izan, edin laguntzaileak, besteek, edun, ezan. Edo, errazago ulertzeko, batzuek era bateko laguntzailea eskatuko dute eta besteek beste era bateko laguntzailea. Informazio hori hiztegietan eman ohi da. Hona hemen, hala ere, sail bateko eta besteko aditz-zerrenda labur bat:

<DA> saileko aditzak <DU> saileko aditzak
izan, joan, erori, igo, eseri, mintzatu, nekatu, aspertu, egon, ibili, jausi, jaitsi, isildu, etorri, komeni izan, lotsatu... bota, ekarri, jaso, idatzi, pentsatu, eraman, aurkitu, erosi, agurtu, jarri, jakin, eraman, eskaini, irakurri, adierazi, bilatu, eskatu, saldu, ipini, esan...

<DU> sailekotzat emandako aditzik gehienek, agertzen diren perpausean nor sintagmaz gainera (edo, berdin dena, zer sintagmaz gainera) nork sintagma ere agertzea eskatzen dute:

  • Haurrak (NORK) baloia (ZER) urrutira bota du.
  • Saltzaileek (NORK) diru gehiegi (ZER) eskatzen dute horrelakoetan.
  • Gizon horrek (NORK) ez gaitu (gu) (NOR) inoiz agurtzen.

Zenbait aditzekin, NOR edo ZER sintagma horren ordez, perpausa edo bestelako postposizio-sintagma bat agertzen da:

  • Gizon horrek (NORK) / badaki (NOR-NORK aditza) / jendeari adarra jotzen. (perpausa)
  • Nik (NORK) / ez dut oraindik / dantzan (POSTPS) / ikasi.

Hortaz, egiazki nor sintagma ez den osagarriz horniturik ageri dira nor-nork motako aditz batzuk. Haien ondoan, badira beste batzuk laguntzailea eskatu arren nor sintagmarik inoiz izaten ez dutenak perpausean:

  • Kafeak (ZERK) irakiten badu, alferrik galtzen da.
  • Etxe honetan, ordu batean bazkaltzen dugu (guk). (NORK)
  • *Udan, osabak (NORK) Europa (ZER) bidaiatuko du.

Azken perpausa ez da zuzena, bidaiatu aditzak –zeharkatu aditzak ez bezala– ez baitu objekturik (nor sintagmarik, alegia) onartzen. Irakin, iraun eta beste batzuk ere sail honetakoak dira.

Hortaz, <DU> formako aditz horietan bi sail bereizi behar dira: a) egiazki «nor-nork» diren aditzak eta b) «nork» aditzak. Lehenbizikoak benetako iragankorrak direla esan ohi da; bigarrenak berriz, berez, iragangaitzak dira, objekturik ez baitute. Baina azken horiek «nor» aditz iragangaitzetatik bereizi beharra dago. Horregatik, azken horiei, gaurko gramatika-terminologian «ez-akusatibo» deritze, eta nor-ik ez duten aditzei, berriz, «ez-ergatibo».

Ez-ergatibo horiei, euskal gramatika-tradizioan, «deponente» izena ere eman izan zaie. Aditz bakoitzaren eskakizun horiek, berez, hiztegian jaso beharrekoak dira. Hiztegiak hitz bakoitzaren ezaugarriak eskaini behar ditu eta, aditzei dagokienez, bakoitzak zer nolako «inguratzaileak» eskatzen dituen eta «inguratzaile» horietako bakoitzari zer nolako taxu gramatikala dagokion (hots: zein kasutan doan, ergatiboan, absolutiboan, datiboan, edo perpaus bat onartzen duen ala ez, eta perpaus hori jokatua den ala ez, etab.). Kontu horiek lotura estua dute aditz bakoitzaren esanahiarekin. Aditz baten esanahia ulertuko bada, aditz horrek adierazten duen ekintza edo prozesua zein den ere ulertu behar da, eta, hori ulertzeko, prozesu edo ekintza horretan parte hartzen dutenak zein diren ere jakin beharra dago. Adibidez, erosi edo saldu aditzek zer esan nahi duten ulertuko bada, aditz horiek aditzera ematen duten prozesua ere («diru truke zerbait hartu» edo «diru truke zerbait eman») ulertu behar da, eta prozesu horretan zer parte-hartzaile dauden ere bai. Alegia, erosi ahal izateko, eroslea den norbait (NORK erosten duen) behar dugu, eta erosketaren gaia ere bai (ZER den erosten dena). Aditz bakoitzak bere «sare tematikoa» duela esan ohi da. Aditzaren inguruan dabiltzan parte-hartzaile horiek mota desberdinetakoak dira. Hala, bereizi ohi dira egilea, gaia, hartzailea, jasalea, instrumentala, iturria, helburua, etab. Horiek guztiek, berez, hiztegian jasoak egon behar lukete aditz bakoitzaren esanahiaren berri ematean behar bezala zehazturik. Baina, horretaz gainera, aditzaren inguratzaile («argumentu» deritze) bakoitzari zer nolako kasu-marka erantsi behar zaion ere esango da hiztegian. Adibidez, hiztunak pentsa dezake IKASI, JAKIN eta AHAZTU aditzen artean, EROSI eta SALDU aditzen artean bezala, badela nola-halako erlazioren bat. Hiru aditzek eskatzen dituzte gutxienez bi argumentu: bata gaia dei likeena, alegia ikasten, jakiten edo ahazten den hori. Bestea zer den ez dago hain argi: kasuren batean, egilea izatea dela pentsa daiteke, edo jasaletzat ere har daiteke. Nolanahi ere, hiruretan argumentu hori oso antzekoa dela ematen du. «Gaia» izateko eginkizuna betetzen duen sintagma nor sintagma izan daiteke edo perpaus bat:

  • a. {ikasi dut, badakit, ahaztu zait} zerbait.
  • b. {ikasi dut, badakit, ahaztu zait} bizikletan ibiltzen.
  • c. {ikasi dut, badakit, ahaztu zait} bi eta bi lau direla.

Baina «egile-jasale» edo dena delako hori betetzen duen sintagmak kasu batean kasu-marka bat eskatzen du, eta beste bat eska dezake, berriz, bestean: ikasi-k eta jakin-ek nork sintagma eskatzen dute, ahaztu-k nori sintagma edo nork sintagma eska ditzake:

  • a. Nik bizikletan ibiltzen ikasi dut. NORK
  • b. Nik bizikletan ibiltzen badakit. NORK
  • c. Niri bizikletan ibiltzen ahaztu egin zait. NORI

Beraz, aditz bakoitzak bere inguratzaileei buruzko zenbait eskakizun ditu. Hain zuzen, eskakizun horien arabera sailkatu daitezke aditzak.

Aditzen sail-aldaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aipatu beharra dago aditz asko eta askorekin gertatzen den fenomeno bat: aditz bera, batzuetan, <DU> formako bezala agertzen da, eta beste batzuetan, berriz, <DA> forman ikusten da. Adibidez:

  • a. Mirenek merke saldu omen DU etxea.
  • a’. Mirenen etxea merke saldu omen DA.
  • b. Bart gizon bat hil DUTE gaizkile batzuek.
  • b’.Bart gizon bat hil DA gure herrian.

Adibideetan ikusten denez, ematen du erosi eta hil aditzek bitara jokatzen dutela.

Inpertsonalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berez NOR-NORK erakoak diren aditz guztiek NOR erako gisa joka dezakete: erosi du/erosi da; saldu du/saldu da; ekarri du/ekarri da; ikusi du/ikusi da; esan du/esan da; etab. Kasu honetan, <DA> formako adizki hori inpertsonal gisa interpretatzen da. Aditz baten esanahia ulertuko bada, aditz horrek adierazten duen ekintzan edo prozesuan parte hartzen duten argumentuak hartu behar dala kontuan. Erosi-ren kasuan, adibidez, aditz horrek zer esan nahi duen ulertuko bada, pentsatu behar da badela erosketa egiten duen norbait (egile-eginkizuna duen argumentua, alegia). Izan ere, gauzak ez dira bere kasa erosten, norbaitek erosten ditu. Erosi da esaten denean ere, hortaz, erosketa gertatu denez, erosleren bat behar da. Baina, oraingoan, erosle hori zehaztu gabe ematen da. Hori da inpertsonala dela esatean adierazi nahi dena: eroslea nor den adierazi gabe uzten da. Interpretazio inpertsonal hori ez da, egia esan, <DU> aditz gisa ematen diren aditzekin bakarrik gertatzen. Berez aditz direnekin ere gerta daiteke interpretazio bera. Jakina, kasu horretan aditza ez da formaz aldatzen: <DU>-tik <DA>-ra pasa daiteke, baina <DA>-tik ez dago nora pasa. Beraz, adizkia ez da aldatzen:

  • a. Hegazkin hori egunero JOATEN DA Amsterdamera.
  • b. Hemendik JOATEN DA Amsterdamera.

Hor, adizki berak (joaten da) balio desberdina du: (a)-n aditzaren argumentu bakarra agerian dago, ongi zehaztua: hegazkin hori. (b)-n, ostera, aditzean parte hartzen duen subjektu hori ez da inondik ageri, orokorra da, zehaztugabea, inpertsonala.

EROSI <DU> (<NORK-NOR) → EROSI <DA> (<∅-NOR>)
JOATEN <DA> (<NOR>) → JOATEN <DA> (<∅>)

Baina inpertsonal balioaz aparte, batez ere NOR sintagma horren erreferentea pertsonazkoa denean, 1. edo 2. pertsonakoa denean (ni, zu, gu, zuek, …), adibidez, badirudi erreflexibo edo elkarkari balioa ere hartzen duela adizkiak. Hala, neure burua merke saldu dut esan beharrean, askokmerke saldu naiz esateko joera erakusten du. Edo elkar ikusiko dugu esan beharrean, ikusiko gara esaten dute askok.

Inkoatiboak eta arazleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baina, alderantziz, <DU> erako aditz batzuek <DA> erako gisa ere joka dezakete. Gorago aipatu dugun HIL aditza tipikoa da. Norbait hil da esatean, perpaus hori ez da inpertsonal modura interpretatzen, ez erreflexibo modura ere. Alegia, perpaus horrek ez du adierazten «norbait hil dute», baizik eta norbait bere kasa, inork horretara ekarri gabe, hil dela. Horrelako erako aditzei inkoatibo deritze, egoera-aldaketa bat erakusten dutelako: hiltzea bizi-egoeratik hil-egoerara pasatzea da. Honako honetan ere gauza bera: Putzua bete da esatean, ez da esaten, nahitaez, norbaitek bete duela, bere kasa bete dela baizik. Eta inkoatiboa da, hutsa zegoena bete egin baita. Horrelako aditzak dira, adibidez, adjektiboetatik eratorritakoak (zuritu, gorritu, …) eta baita beste zenbait ere: lotsatu, hondatu, nekatu, … Aditz horietako asko <DU> forman erabil daitezke; orduan, aditzak hartzen duen adiera aditz arazlearena da. Eta, hain zuzen, horietako zenbait aditz <DU> forman eman daitezke edo, «-arazi» gehituz, aditz arazle forman:

  • a. Nekatu egiten nauzu = Nekarazten nauzu.
  • b. Lotsatu egin duzu = Lotsarazi egin duzu.

Nolanahi ere, oraingoan, esan daiteke gorago aipatutako fenomenoaren alderantzizkoa gertatzen dela:

<DA> aditza (<NOR>) → <DU> aditza (<NORK-NOR>)

Hori da, hain zuzen, aditz arazleetan gertatu ohi dena. Adibidez:

zuritu da zuritu du
hil da hil du
bete da bete du
lotsatu da lotsatu du (hobeto, lotsarazi du)
haserretu da haserretu du (haserrarazi du)

Iragangaitzetik iragankorrera eta alderantziz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ohartzekoa da <DA>-tik <DU>-ra aldatu den aditza iragangaitz izatetik iragankor izatera pasatu dela. Eta, behin urrats hori emanez gero, alderantzizko urratsa ere eman dezake aditzak, alegia <DU>-tik berriro <DA>-ra pasa daiteke, eta oraingoan, gorago azaldu den moduan, gertatzen den interpretazioa inpertsonala izan daiteke. Hori hobeto ikusteko, erreparatu hil aditzak izan ditzakeen balioei:

  • a. Oso kolore HILAK erabiltzen ditu horrek (hemen hil adjektiboa da).
  • b. Gure txakurra atzo HIL zen (hil aditza da, eta balio inkoatiboa du).
  • c. Gure txakurra albaitariak HIL zuen (aldaketa egin ondoren, hil aditzak balio arazlea du: norbaitek eragin du prozesua, hiltzea).
  • d. Aizu, zure herrian nola HILTZEN dira txerriak? (oraingoan, hil-ek inpertsonal-balioa izan dezake: aldaketa gertatzen denean sarri suertatzen dena).

Laburbilduz, honela irudika daiteke gerta daitezkeen aldaketak:

Adjektiboa → <DA> aditza → <DU> aditza → <DA> aditza
zuri zuritu da zuritu du zuritu da
bete bete da bete du bete da
erosi du erosi da

Adizki-motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Euskal adizki»

Gorago esan den moduan, aditza ez da biluzik agertzen perpausean, inflexio-markaz hornitua baizik. Adizki inflexiodunetan jokatuak eta jokatu gabeak bereizi daitezke . Jokatuak, berriz, trinkoak edo perifrastikoak izan daitezke.

Adizki jokatuak eta jokatu gabeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egia esan, adizki guztiak, inflexiodunak diren neurrian, gutxiago edo gehiago, jokaturik agertzen dira perpausean. Hala ere, badira adizki batzuk pertsona- eta denbora-markak beren barnean dituztenak (natorkizu, ekarriko dizkiozu, etab.) eta beste batzuk askoz inflexio pobreagoa dutenak. Bereziki, ez denbora- ez komunztadura-markarik ez dutenak (etortzea, ekarririk, etab.). Lehenbizikoei adizki jokatu deritze, eta azkenei, berriz, adizki jokatu gabe.

  • a. Mesede baten eske NATORKIZU. (aditz jokatua)
  • b. Pozik ESANGO NIOKE zerbait lotsagabe horri. (aditz jokatua)
  • c. Nola nahi zenuen ETORTZEA, trenik ez bazen? (aditz jokatu gabea)
  • d. AGURTU ondoren, eseri egin zen. (aditz jokatu gabea)

Dena den, kontuan izan behar da badirela perpaus batzuk itxuraz aditz jokatu gabea dutenak, baina egiazki hala ez direnak:

  • a. Etorri hona!
  • b. Zigarro bat emango?

Halakoetan, egiazki, ez dago aditz jokatu gaberik, laguntzailea isilpean duten aditz jokatuak baizik:

  • a. Etor(ri) zaitez hona! Etorri [Ø] hona!
  • b. Zigarro bat emango al didazu? Zigarro bat emango [Ø]?

Adizki trinkoak eta adizki perifrastikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizkiak dituen inflexio-marka guztiak hitz bakarrean biltzen badira, adizki trinkoa dela esaten da. Inflexio hori hitz batean baino gehiagotan banatua badator, adizki nagusi baten eta adizki laguntzaile baten artean, adibidez, adizki perifrastikoa dela esaten da.

Adizki perifrastikoa = [adizki nagusia] etorri + [adizki laguntzailea] nintzen
adizki trinkoa = [adizki bakarra] nentorren

Nator, diote, gindoazen, etab. adizki trinkoak dira. Etorri naiz, esango diogu, joan gintezkeen eta antzekoak adizki perifrastikoak dira.

Adizki jokatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aditzaren ezaugarri nagusia jokaturik agertzeko ahalmena da. Jokatzean, pertsona, denbora eta aspektua dira bereziki kontuan hartzen direnak.

1. Pertsona-komunztadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizkiak perpauseko zenbait osagairekin lotura berezia erakusten du: perpauseko adizkiak komunztadura izan ohi du kasu gramatikalekin, nor, nori eta nork kasuan doazen sintagmekin, alegia. Komunztadura hori sintagma horiek zein kasutan dauden kontuan hartuz egiten da, baina baita zein pertsonatakoa den eta singularra ala plurala den. Beraz, sintagma horien kasua, pertsona eta numeroa nolakoa den, halakoa izango da adizkiak erakutsiko duen marka ere. Horrela, adibidez, esan diot / esan dit / esan dizkiot / esan dizkit adizki desberdinak daude, baina haien arteko desberdintasuna jokoan sartzen diren pertsonei dagokiena da:

  • a. esan diot = NIK HARI ZERBAIT
  • b. esan dit = HARK NIRI ZERBAIT
  • c. esan dizkiot = NIK HARI GAUZA BATZUK
  • d. esan dizkit = HARK NIRI GAUZA BATZUK

Hona hemen adizkiaren barnean aurkituko diren pertsona-markak:

Pertsona adizkiaren hasieran adizkiaren amaieran adizkiaren barnean
ni N- -T -DA-
hi H- -K/-N -A-/-NA-
gu G- -GU -GU-
zu Z- -ZU -ZU-
zuek Z- -ZUE -ZUE-

Hirugarren pertsona delakoari, berez, ez dagokio marka berezirik, edo, nahiago bada, Ø izango litzateke marka hori. Hala ere, itxuraz behintzat, adizkiaren hasieran, D-, Z- eta L- markak agertzen dira, eta, adizkiaren barnean –datiboari dagokionean– -O- eta -E- ere agertuko dira. Bestalde, pluralaren eta singularraren arteko bereizketak ere izan ohi du bere isla adizkian.

Pluralgileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-Z(KI)- zait / zaizkit
-Z doa / doaz
-TZA- dakart / dakartzat
-IT- dut / ditut
-TE dit / didate

Beraz, aditz jokatuak pertsona-komunztadura duela esan ohi da.

Adizki alokutiboak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizkian, perpauseko kasu-sintagmen arabera jasotzen diren pertsona-marka horietaz gainera, beste pertsona-marka berezi bat ere jaso liteke. Perpaus batean agertzen diren kasu-sintagma horiei dagozkien komunztadura-markei beste bat eransten zaie batzuetan euskaraz. Adibidez:

  • a. Aitak amari gona gorria ekarri DIO.
  • b. Aitak amari gona gorria ekarri ZIOK / ZION.

Ekarri dio adizkian zer nolako informazioa biltzen den argi dago: HARK-HARI-HURA. Ekarri ziok/zion adizkian, berriz, beste honako hau da ematen dena: HARK-HARI-HURA + HIREKIN ARI NAUK/NAUN.

Adizki alokutiboak komunztadura-marka ohikoez gainera hiztunak bere aurrean duen solaskideari dagokion marka berezi bat dutenak dira. Solaskidea emakumezkoa den edo gizonezkoa den, marka desberdina agertuko da. Oro har, -K edo -A- izango da gizonezkoarekin ari dela aditzera ematekoa eta -N edo -NA-, emakumezkoarekin ari denean.

Adizki guztiek ez dituzte forma alokutiboak. Izan ere, egiazko komunztadura-marken artean jadanik 2. pertsonako marka badator (hi, zu edo zuek-i dagokiona) orduan ezin da beste 2. pertsonako markarik (alokutiboarena ere ez, noski) erantsi. Horrela, hi etorri haiz ez da forma alokutiboa, hi absolutiboak bere komunztadura marka jadanik ezarria baitio adizkiari. Baina ni etorri naun forma alokutiboa da, adizkiak, nor sintagmari dagokion markaz gainera –hasierako N–az gainera, alegia-, solaskideari dagokiona ere bai baitu: -N. Beste azken ohar bat: forma alokutiboak ezin dira nolanahi erabili. Arau nagusi gisa, honako hau emango dugu:

Adizki alokutiborik ez perpaus txertatuan.

Horrenbestez, honako hauek ongi eratuak daude:

  • a. Berandu etorri naizela esan zioat Joni.
  • b. Erortzen bada, hautsi egingo zain.

Baina beste hauek gaizki esanak dira:

  • a. *Berandu etorri naukela esan zioat Joni.
  • b. ?Erortzen badun, hautsi egingo zain.

2. Denbora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizkiak aldiaren arabera ere aldatzen dira. Hots: iraganeko zerbaiti erreferentzia egin nahi zaionean, aditzak marka batzuk izango ditu, orainaldiari erreferentzia egin nahi zaionean agertuko direnak ez bezalakoak. Adibidez:

  • esan diot = nik hari zerbait GAUR
  • esan nion = nik hari zerbait ATZO

Hortaz, adizki jokatuan denborari buruzko informazioa jasotzen da. Hori ere nolabaiteko komunztadura izango litzateke. Alegia, atzo eta gaur aditzondoek adizkia modu jakin batean joatea eskatzen dute. Horregatik dira txarrak honako hauek:

  • a. *Lehengo urtean berandu iritsi naiz herriko jaietara.
  • b. *Gaur goizean ez nuen bizarra moztu.

Aditzondo bakoitzak bere eskakizunak ezartzen dizkio adizkiari. Perpaus horiek, zuzen emanda, honela geldituko lirateke:

  • a. Lehengo urtean berandu iritsi nintzen herriko jaietara.
  • b. Gaur goizean ez dut bizarra moztu.

3. Aspektua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizkian, aspektuari buruzko informazioa ere jasotzen da: etorri da eta etortzen da ez dira gauza bera. Ez eta ere, etorri da eta etorriko da.

etorrI naiz etorTZEN naiz etorrIKO naiz

Adibide gisa emandako adizki horietako batek (etorri da-ek, hain zuzen) dagoeneko burutua den ekintza edo gertakizun bati egiten dio erreferentzia. Etorri da esanez gero, etortze hori jadanik amaitua da. Etortzen da esanda, ordea, maiztasunez gertatzen den zerbaiten berri ematen da, etortzea ez da zerbait burutua, behin eta berriz gertatzen den zerbait baizik. Dator esanez gero, berriz, ez da, ez burutua den zerbait, ez maiztasunez gertatzen den zerbait, une jakin batean gertatzen den zerbait puntuala baizik. Etorriko da esatean, berriz, gertakizun den zerbaiti egiten zaio erreferentzia, geroko zerbaiten berri ematen da. Honako hauek dira aspektuari dagokionez bereizi beharreko ezaugarriak:

[±PERFEKTUA] Alegia, aditzak adierazten duen ekintza hiztunak burututzat ematen duen ala ez hartzen da kontuan. Ea hiztuna hitz egiten ari den unean edo gogoan duen beste une batean ekintza hori amaitutzat ematen den ala ez. Amaitutzat jotzen bada, adizkia [+PERF] nahiz [+BURUTUA] dela esaten da. Hori adierazteko, euskaraz partizipioa dago –hemen <TU> gisa aipatuko dugu– zenbaitetan izan lagun duela: EtorrI naiz, etorrI nintzen, … LagunDU diot, lagunDU nion, … Denak adizki [+PERF] ditugu, bukatutzat ematen den gertaera bat aurkezten baitute.

[±GEROKO] Aspektuaren aldetik gogoan hartu behar den beste ezaugarria da [±GEROKO] edo, nahiago bada, [±GERTAKIZUN]. Esan nahi du ekintza etorkizunean burutzeko moduan ikusten dela. Hemen, <TUKO> gisa aipatuko da, formari dagokionez: EtorrIKO naiz, joanGO dira, lagunDUKO genion, etab.denak [+GEROKO] formak dira aspektuaren aldetik: etorkizunera bidaltzen dute. Eta zer adierazten du <TZEN>-ek? Hark ere aspektua adierazten du. Baina, oraingoan, [-PERF] eta [-GEROKO] ezaugarriak izango dira. Beraz, eta nolabait laburbilduz, honela bil litezke adizkiak aspektuaren arabera:

[+PERFEKTUA] <TU> [-PERF, -GEROKO] <TZEN> [-PERF, +GEROKO] <TUKO>
esan diot esaten diot esango diot
ekarri digu ekartzen digu ekarriko digu
lagundu digu laguntzen digu lagunduko digu
ibili nintzen ibiltzen nintzen ibiliko nintzen
aspertu nintzen aspertzen nintzen aspertuko nintzen

[±PUNTUKARI] Adizki trinkoak (nator, nabil, dakargu, genekien, etab.) [-PERF] eta [-GEROKO] dira. Baina haietan beste ezaugarri bat bereiz daiteke aspektuari dagokiona: puntukaritasuna. Horrek esan nahi du aditzaren ekintza edo gertaera unejakin batean gertatzen ari dela.

Adizki trinkoak [+PUNTUKARI] dira.

Aspektu-markarik gabeko adizkiak. Azkenik, aspektu-markarik gabeko adizki perifrastikoak ere badira: etor naiteke, lagun diezazuket, asper dadin, etab. Halakoen ezaugarri formala aspektu-markarik ez izateada. Ahalera, agintera eta horrelakoetan erabiltzen dira. Ekintza horiek ere, aspektuari dagokionez, [-PERF] dira, besteak beste.

4. Modua: [± AHALA][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aspektuaz eta denboraz gainera, bada beste bereizgarri bat ere adizkietan gertatzen dena: modua. Denboraren aldetik, iragana eta oraina bereizi daitezkeen bezala, eta aspektuaren aldetik, burutua eta burutua ez dena alde batetik, baina baita gertakizun dena eta ez dena eta puntukaria dena edo ohiturazkoa eta abar, badira beste aditz bereizgarri batzuk gramatikalariek MODU kontzeptupean ezarri ohi dituztenak eta ahala eta ahala ez dena bereizteko bidea ematen dutenak, edo agintera dena eta ez dena. Hala, dator eta datorke-ren artean dagoen diferentzia [-AHALA]/[+AHALA] gisakoa da.

Ohar bat, dena den: [± AHALA] delako ezaugarriak ez du nahi eta ez «ahalera» edo «potentziala» adierazten. Ahalera-balio hori egiazki adizki perifrastikoetan bakarrik gertatzen da: etor gaitezen / etor gaitezke. Gainerakoetan, potentziala baino gehiago «zerbait gertatu izana edo gertatzea posible dela» adieraziko luke. Adibidez, egia da eta egia dateke bi gauza desberdin dira, baina bigarrena, nolabait parafraseatu beharko balitz, honela egingo litzateke: «badaiteke egia izatea». Gaur hori honela esaten da: «egia izango da». Eta dator-en eta betor-en artean ere moduzko diferentzia nabari daiteke:

DATOR [-agintera] / BETOR [+agintera]

Nahiz eta beste zenbaitetan hori ezina den. Esaterako, berandu ZATOZ eta ZATOZ garaiz perpausetan, ZATOZ adizkia modu-balio desberdinarekin erabiltzen da.

Laburbilduz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beraz, aditz-erro jakin bati marka bereziak ezarriz lortzen dapertsona, denbora, aspektu eta moduaren aldetik desberdinak diren adizkiak. Adibidez, eros eta eror aditzoin desberdinak dira, bakoitzak bere esanahi berezia duela. Euskaraz dakienak badaki bi aditzoin desberdinak direla. Har dezagun, orain, aditzoin horiei dagokien edozein adizki jokatu: erosi nituen, erosiko nituzke, eros itzazu, eros ditzaket,… alde batetik, eta erori nintzen, eroriko nintzateke, eror zaitez, eror zaitezke,… Adizki horietako bakoitzak bere esanahi propioa du:

  • a. erosi nituen (pertsona: NIK GAUZA BATZUK) (denbora: IRAGANA) (aspektua: BURUTUA) (modua: EZ AHALA, EZ AGINTERA)
  • b. erosiko nituzke (pertsona: NIK GAUZA BATZUK) (denbora: EZ IRAGANA, EZ ORAINA = ALEGIAZKOA) (aspektua: GERTAKIZUNA) (modua: AHALA)
  • c. eros itzazu (pertsona: ZUK GAUZA BATZUK) (denbora: EZ IRAGANA) (aspektu-markarik gabea: EZ BURUTUA) (modua:AGINTERA)
  • d. eros ditzaket (pertsona: NIK GAUZA BATZUK) (denbora: EZ IRAGANA) (aspektu-markarik gabea: EZ BURUTUA) (modua: AHALA)
  • e. erori nintzen (pertsona: NI) (denbora: IRAGANA) (aspektua: BURUTUA) (modua: EZ AHALA, EZ AGINTERA)
  • f. eroriko nintzateke (pertsona: NI) (denbora: EZ IRAGANA, EZ ORAINA = ALEGIAZKOA) (aspektua: EZ BURUTUA, ETORKIZUNA) (modua: AHALA)
  • g. eror zaitez (pertsona: ZU) (denbora: EZ IRAGANA ) (aspektu-markarik gabea: EZ BURUTUA) (modua: AGINTERA)
  • h. eror zaitezke (pertsona: ZU) (denbora: EZ IRAGANA, ORAINA) (aspektu-markarik gabea: EZ BURUTUA) (modua: AHALA)

Adizki trinkoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizki trinkoetan, hitz bakarrean biltzen da aditzak bildu ohi duen informazioa. Honako hauek dira adizki trinkoetan biltzen diren markak: a. Aspektuari dagokionez, ez daramate aspektu-marka berezirik. Formalki, hortaz, aspektua ez dute markatzen. Baina, esanahiari dagokionez, esan ohi da adizki trinkoek puntukaritasuna markatzen dutela. Hori argi ikusten da dator eta etortzen da adizkiak konparatuz gero. Haien artean dagoen diferentzia bakarra aspektuari dagokiona izango litzateke: biak dira burutu gabeak, baina bata puntukaria eta bestea ez. Eta denborari, pertsonari eta moduari dagokionez, berdin-berdinak dira, ez dute inongo kontrakotasunik. Non datza, hortaz, diferentzia? Puntukari izatean edo ez izatean:

egunero ETORTZEN DA oraintxe DATOR
[-PERF] [-PERF]
[-GEROKO] [-GEROKO]
[-PUNTUKARI [+PUNTUKARIA]

b. Denborari dagokionez, oposizio argia ikusten da, adibidez, dator eta zetorren adizkien artean. Bi forma horiek, hain zuzen, denboraren arabera bereizten dira.

oraintxe DATOR herenegun ZETORREN
[-IRAGANA] [+IRAGANA]

Baina bi adizki horien ondoan, formalki iraganeko zetorren horren oso antzekoa den beste adizki bat ere bada: -letor (baletor baldintzazkoetan ageri den bera: baletor = ba-letor. Hots: -letor adizkiari baldintzaren marka erantsiz lortzen dena). Forma hori, berez, ez da, ez orainaldia, ez iragana, ametsen munduko zerbait baizik, alegiazkoa, balizkoa, alegia. Hortaz, hor dago, nolabait, denborari dagokion oposizioa:

orainaldia iraganaldia alegiazkoa
DATOR ZETORREN baLETOR
DAKAR ZEKARREN BALEKAR

c. Gorago adeirazi bezala, moduari dagokion oposizioa ere bada. Izan ere, DATOR / ZETORREN / baLETOR hirukote horren kontra beste hirukote hau ere badago: DATORKE / ZE-TORKEEN / LETORKE. Hirukote berri horren eta aurrekoaren artean dagoen oposizioa moduzkoa da. Formalki, -(te)ke da adizki batzuetan agertzen den marka. Hots: adizki batzuek marka hori dute, eta beste batzuek ez dute:

DATOR DATORKE
ZETORREN ZETORKEEN
baLETOR LETORKE

Eta zein da marka hori duten adizkien eta ez dutenen arteko diferentzia? Dator eta datorke-ren arteko oposizioa ziurra den gertaera baten (norbait dator) eta agian gertatuko den edo gertatzea balitekeen gertaera baten (norbait datorke) artekoa izango litzateke.

Ahaltasuna eta gerokotasuna ere adierazten dute -(te)ke-dun adizkiek. Horregatik, ñabardura guztiak kontuan hartuz, esan daiteke adizki horien artean [-AHAL] / [+AHAL] oposizioa dagoela. Hortaz, goiko koadroa osatu beharra dago, sei adizkiei leku egiteko:

orainaldia [+oraina, -iragana] lehenaldia [-oraina, +iragana] alegiazkoa [-oraina, -iragana]
-ahala DATOR, DAKAR ZETORREN, ZEKARREN -LETOR, -LEKAR
+ahala DATORKE, DAKARKE ZETORKEEN, ZEKARKEEN LETORKE, LEKARKE

Adizki trinkoen joko guztia, funtsean, koadro horretan bil daiteke. Beraz, sei zulo izango dira, eta bakoitza [±orain], [±iragan] eta [±ahala] tasunen zehaztapenen arabera defini daiteke. Tasun horitaez gainera, jakina, adizki bakoitzak dagokion aditzaren oina eramango du (-TOR-, -KAR- -KI-, -RAMA-, -BIL-… etab.) eta pertsona-komunztadurari dagozkion markak.

6. Adizki trinkoen eta laguntzaileen forma kanonikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Forma kanonikoak ohiko forma esan nahi du, osagaiek erakutsi ohi duten hurrenkera. Hau da, funtsean, adizki horien osagaiek duten segida:

NORen marka erroa NORIren marka modu-marka NORKen marka denbora-marka

Pluralgilea ere agertuko da behar denean. Marka hori, batzuetan, erroaren aurrean kokatzen da (-IT-), eta, beste batzuetan, ondoren (-Z, -TZA-, -ZKI). Forma kanonikoa hori bada ere, zenbait adizkitan NOR-en kokagunean, adizkiaren aurre-aurreko lekuan alegia, NORK-en marka agertzen da: a. dakarT baina Nekarren b. duZU baina ZENuen Hori gertatzen da NOR 3. pertsona eta NORK 1. eta 2. pertsonakoa denean, iraganaldiko eta alegiazko formetan.

Adizki perifrastikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizki perifrastikoak adizki nagusi batez eta laguntzaile batez osatuak daude. Adizki nagusiak honako forma hauetako bat hartu behar du, aspektuaz hiztunak egiten duen aukeraren arabera.

  • aditzoina: ETOR, EKAR, IBIL, LAGUN , EMAN...
  • partizipioa: ETORRI; EKARRI; IBILI; LAGUNDU; EMAN...
  • aditz-izena: ETORTZEN, EKARTZEN, IBILTZEN, LAGUNTZEN, EMATEN...
  • etorkizuneko adizkia: ETORRIKO, EKARRIKO, IBILIKO, LAGUNDUKO, EMANGO...

Adizki laguntzaileak, berriz, aditz laguntzaileen forma trinkoak besterik ez dira. Hots: IZAN, EDUN, *EDIN eta *EZAN aditzen forma trinkoak.

IZAN-ek eta EDUN-ek aditz laguntzaile gisa ez ezik, aditz nagusi gisa ere lan egiten dute:

  • a. Berandu etorri NAIZ (aditz laguntzailea da hemen IZAN).
  • b. Gu euskaldunak GARA (hemen, IZAN aditz beregaina da, nagusia).
  • a. Lanak nekez egin DITUT (EDUN laguntzailea da).
  • b. Bi seme-alaba DITUT (hemen EDUN aditz beregaina da).

Baina *EDIN eta *EZAN beti aditz laguntzaileak dira, ez dute beregain izateko gaitasunik:

  • a. Geroago etor NAITEKE (<*EDIN laguntzailea)
  • b. Ekar EZAZU bizikleta hori (<*EZAN laguntzailea)
  • a. *Pozik NADIN / Pozik egon NADIN
  • b. *Bakea EZAZU / Bakea izan EZAZU
  • c. *Hala BEDI / Hala izan BEDI

Hortaz, funtsean, adizki perifrastikoak bi osagai elkartuz osatzen dira: adizki nagusia eta adizki laguntzailea.


Aditza2.png


Aditz laguntzaile egokiaren hautapena aditz nagusiaren arabera egiten da. Aditz batzuk NORK-dunak dira eta besteak, gabeak. Horren arabera, batzuek EDUN eta *EZAN hautatu behar dute, eta besteek IZAN eta *EDIN. Adibidez:

  • IZAN → erori da/zen, erortzen da/zen, eroriko da/ zen/litzateke
  • *EDIN → eror dadin/zedin/zitekeen/bedi...

Horrenbestez, adizki nagusiak lau aukera besterik ez ditu funtsean. Laguntzaileak, berriz, gainerako adizki trinkoek dituzten forma guztiak izango ditu. Adizki nagusiaren lau forma horiek adizki laguntzaileak aurkez ditzakeen gainerako forma guztiekin konbinatuz lortzen dira teorian posible diren adizki guztiak. Teorian, zeren forma guztiak ez baitituzte euskaldun guztiek erabiltzen: euskalki batetik bestera aldea dago.
Adizki nagusiak eta laguntzaileak behar bezala konbinatuz, berez, hogeita lau forma ateratzen dira. ETORRI aditza eredu harturik, hona hemen forma guztien laukia:


Aditza3.png


Lauki horrek, hala ere, iruzkinen bat behar du. Parentesi artean ezarri dira oso erabilera mugatua duten edo batere erabiltzen ez diren adizkiak. Hortaz, gauza bat da teorian laukiak eskaintzen duena eta beste bat egiazki euskaldunok ahoz eta idatziz erabiltzen dituzten adizkiak. Bestalde, hirugarren zutabeko adizkiak baldintzazko periodoan agertuko dira. Etor dadin / dadila / zedin / zedila, berriz, perpaus txertatuetan eta aginteran agertuko dira. Eta etor daiteke / zitekeen / liteke formak egiazko ahaleran, potentzialean, erabiltzen dira.

Adizki jokatu gabeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adizki jokatu gabeak ere ager daitezke perpausean. Pertsona- eta denbora-markarik ez dute izaten. Aditzaren jokoa, batez ere, bi kategoria horien inguruan gertatzen denez, eta horiek ez direnez inondik ageri, adizki jokatu gabe deritze. Adizki jokatu gabeek duten forma adizki perifrastikoetako adizki nagusiak duena bera izan ohi da. Hots: aditzoina (etor, ekar, lagun, …), partizipioa (etorri, ekarri, lagundu, …), aditz-izena (etortze-, ekartze-, laguntze-, …) eta etorkizuneko forma (etorriko, ekarriko, lagunduko, …). Holako adizkiak, normalean, ez dira perpaus lokabeetan agertzen. Eta agertzen direnean, ez dira adizki jokatu gabeak izaten egiazki, laguntzailea ezabatu zaien adizki jokatuak baizik. Agintera ere, egiazki, laguntzailea ezabatua duen adizki jokatua izan ohi da:

  • Isildu, mesedez! (= Isil(du) zaitez, mesedez!).

Edo zenbait galderatan:

  • Sua emango? (= Sua emango (al) zenidake?).

Perpaus txertatuetan dute adizki jokatuek beren leku tipikoa, baina adizki jokatu gabeek, txertaturik dauden perpausean dagokien zeregin gramatikalaren arabera, kasu-marka edo postposizio berezia hartuko dute:

  • a. Mendira joatea atsegin dut.
  • b. Buruz behera ibiltzen ikasi dut.
  • c. Gezurrak esanez dabil alde guztietan.
  • d. Ni baino handiagoa izanagatik, ez pentsa irabaziko didazula.
  • e. Zain nago ogia nork eskatuko.

etab.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]