Garun

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Giza-burmuina. Ikusi tolesturen ugaritasuna
Sagu baten garuna. Tolesturen urritasuna nabaria da.


Garuna edo burmuina entzefaloaren zatirik handiena eta garrantzitsuena da, goi mailako ornodunengan eta, bereziki, gizakiarengan garapen eta konplexutasun handia duena. Nerbio-sistemaren egitura zuzendaria da.

Ugaztunen entzefalo barruan garuna prosentzefaloan dago, hots, eboluzioaren eskalan berriagoa den egituran. Entzefaloaren beste egitura zaharragoek, metentzefaloak eta mielentzefaloak (erronbentzefaloa osatzen dutenak) ez dute adimen-funtziorik garatzen, gorputzaren funtzio mekanikoez arduratzen baitira (mugimenduen koordinazioaz, arnas eta bihotz-jardueraren kontrolaz, etab.).

Garuneko neuronen kopurua egundokoa da: ikertzaileak ez dira ados jartzen, baina 50.000 milioi eta bilioi bat artean dagoela uste dute. Era berean, garuneko neurona bakoitzak milaka harreman sinaptiko eratzen ditu aldameneko neuronekin. Zahartu ahala, ordea, neuronen kopurua jaisten da.

Ezaugarri anatomikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giza-garunaren lobuluak eta zerebeloa.

Giza-garunak 1,1 kg-ko masa eta 1.200 cm3 bolumena du. Intxaur baten itxura dauka (ikusi goiko irudia).

Bi hemisferio ditu, arteka sagitalaren bitartez bananduta. Aldi berean, gorputz kailukarak bi hemisferio horiek lotzen ditu azpialdetik.

Hemisferioen azalak tolestura ugari ditu, garuneko zirkunbalazio deritzonak, arteken bidez ere bananduak (Rolandoren eta Silvioren artekak aipagarrienak izanik). Gutxi eboluzionatuak dauden ugaztunengan (insektiboroengan, adibidez) garunaren azala leuna da, ez du zirkunbalaziorik; primateen garunean, aldiz, tolestura ugari daude: modu horretan garezurreko espazio mugatuan garunak bere azalera zabal dezake.

Bestalde, hemisferio bakoitzak lau lobulu ditu, haien izenak biltzen dituzten hezurrenak izanik: lobulu frontala, lobulu parietala, lobulu tenporala eta okzipitala.

Garunaren azalean gai grisa kokatzen da, eta zuria barnealderantz. Gogoratu gai grisa neuronen gorputzez (soma izenekoez) osatuta dagoela, eta gai zuria neurona horien axoiez (mielinaz bilduta daudenak). Garunaren azalak kortexa osatzen du.

Telentzefaloak ere garunaren kortexa eratzen du. Dientzefaloak, aldiz, barneko bi egitura: talamoa eta hipotalamoa.

Funtzioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garunak giza portaera eta adimen-funtzioak (oroimena, adimena, emozioak, ikaskuntza eta pertzepzioa) kontrolatu eta koordinatzen ditu. Horretaz gain, integrazio sentsorialeko eta jarduera motorreko gune nagusietako egoitza da.

Hainbat funtziok kokapen zehatza dute garunaren egituran:

  • ikusmenarekin lotuta dauden funtzioak lobulu okzipitalean daude. Toki honetara joaten dira ikus-zentzumenetik datozen nerbio-zuntzak
  • adimen, nortasun eta mintzamenarekin lotuta dauden zereginek lobulu frontalean dute kokapena. Lobulu horren alde motorrean, bestalde, berariazko mugimenduak kontrolatzen dituzten neuronak daude.

Azpimarratu behar da zentzumen-bide guztiek, dagokien lobulura iritsi aurretik, talamoan geldialdia egiten dutela.

Garuneko bi hemisferioen arteko ezberdintasun funtzionalak txikiak dira. Antza denez, ezkerreko hemisferioan mintzamenarekin eta pentsamendu logikoarekin zerikusia duten gaitasunak sortzen dira. Eskuineko hemisferioan, aldiz, prozesu analitikoen eta orientazio espazialaren gaitasunak garatzen dira.

Fisiologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garunaren fisiologia ongi ulertzeko azpimarratu behar da nerbio-zuntzak (zentzumenezkoak zein motorrak ) gurutzatuta daudela. Hots, gorputzaren eskuinaldeko zentzumen-guneak eta gune motorrak garuneko ezkerreko hemisferioan daudela, eta alderantziz. Horrek esan nahi du garunaren eskuinaldeak gorputzaren ezkerraldea kontrolatzen duela, eta garunaren ezkerraldeak gorputzaren eskuinaldea.

Ulertzekoa da, beraz, pertsona batek ezkerreko hemisferioa kaltetzen duen garuneko odoljarioa jasatean gorputzeko ezkerraldean paralisia sufritzea.

Garuneko neuronen arteko komunikazioa neurotransmisore izeneko substantzia batzuen bitartez gauzatzen da. Neurotransmisore garrantzitsuenak azetilkolina, dopamina, noradrenalina eta serotonina dira. Substantzia hauen zeregina nerbio-bulkadaren transmisioan datza.

Neurotransmisoreak neurona baten axoian askatu eta hurrengo neuronaren dendritetan jasotzen dira.

Ornodunen garuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugaztunen artean gizakiarena da garunik garatuena. Tolestura edo zirkunbalazio ugari ditu, eta azpimarratzekoa da lobulu frontalaren garapena (bertan kokatzen dira adimenaren guneak).

Ugaztun eboluzionatuenengan garuneko zirkunbalazioak oso ugariak dira. Eboluzioa aurrera joan ahala zirkunbalazioen bidez garunaren azalera zabaltzen da, gai grisaren kopurua handituz; garunaren bolumenak ez du aldatzen, baina neuronen kopurua nabarmen areagotzen da.

Ornodunen artean arrainen eta anfibioen garunak ez du kortexik (garun azalik), narrastiengan eta hegaztiengan oso txikia da, eta ugaztunengan batik bat garatzen da. Telentzefaloaren garapenak azaltzen du ugaztunen garunaren berezitasuna.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Garun Aldatu lotura Wikidatan