Latin
Wikipedia(e)tik
| Latina lingua latina |
||
|---|---|---|
| Non mintzatzen den: | Vatikano Hiria, antzina Erromatar Inperioan | |
| Eskualdea: | - | |
| Guztira hiztunak: | - | |
| Rankina: | - | |
| Hizkuntza familia: | Indoeuroparra Italikoa Latino-Faliskarra Latina |
|
| Estatus ofiziala | ||
| Hizkuntza ofiziala: | Vatikano Hiria erabilera jakin batzuentzat, baina ez egunerokoa |
|
| Araugilea: | arautu gabea | |
| Hizkuntza kodeak | ||
| ISO 639-1: | la | |
| ISO 639-2: | lat | |
| ISO 639-3: | lat | |
| Oharra: baliteke orri honek NAF fonetika ikurrak edukitzea Unicoden. | ||
Latina antzinako hizkuntza bat da, hasiera-hasieran Erroma inguruko Lazio eskualdekoa, baina askoz ere gehiago hedatu zen, ordea, Errepublika eta Inperio Erromatarraren hizkuntza ofizial bilakatu zenean.
Latina dute jatorri egungo hizkuntza askok, hala nola, gaztelaniak (330 milioi hiztun), portugesak (200 milioi), frantsesak (130 milioi), italierak (70 milioi), errumanierak (28 milioi), katalanak (9,5 milioi), galizierak (3 milioi), okzitanierak (2 milioi) eta beste hainbatek. Euskarak ere asko zor dio, gutxi gorabehera hiztegiaren % 20 latinetikoa baita.
[aldatu] Historia
Sakontzeko, irakurri: Antzinako Erroma
Erromatarren jatorrizko hizkuntza latina zen. Alfabetoa ere garatu zuten, grekozkoan oinarrituta. Iritsi zaigun literatura gehiena latin klasikoan dago idatzia, hau da, K. a. I. mendeko latin dotoreaz, baina jende arruntak latin arruntean hitz egiten zuen. Denboraren poderioz, bi hizkera motak banandu eta bakoitzak bere hiztegia, gramatika zein ahoskera garatu zuen. Inperioaren hedapenak hizkuntza ere zabaldu eta sakabanatu zuen, mendeekin batera, hizkuntza garatu eta zatitu baitzen.
Grekoa, hala ere, goi-mailakoen hizkuntza bilakatu zen, erromatarrek ikasten zuten literatura gehiena hizkuntza hartan baitzegoen: ekialdeko erdian, Bizantziar Inperioa izango zen eremuan, latina ordezkatu zuen.
Latina hizkuntza hila bada ere, hiztunak ditu. Eliza Katolikoak mezetarako erabili ohi zuen eta Vatikano Hiriko hizkuntza ofiziala da oraindik ere. Erabilpen arruntik ez duen arren, mende askotan zehar Europako nazioarteko hizkuntza izan zen, unibertsitatean eta diplomazian mintzatua. XIX. mendean frantsesak haren lekua hartu zuen eta XX.ean, ingelesak. Hala ere, pisu handia du egun ere, erlijio, lege zein zientzia-hiztegietan.
[aldatu] Gramatika
| Lankide bat edo gehiago lanean ari da artikulu honen atal hau hobetzeko Hori dela eta, posible da edukian edo formatuan hutsune batzuk izatea. Mesedez, aldaketa handi bat egin baino lehen, kontaktatu beraiekin euren lankide orrian edo artikuluaren eztabaida orrian erredakzioa koordinatzeko. Mila esker. |
Bost deklinabide eredu daude izenetarako, genitiboaren bukaeraren arabera bereiziak. Deklinabide bakoitzean hitzen lexemei edo erroei hainbat bukaera gehitzen zaizkie.
1. deklinabidea
Lehen deklinabideko hitzen genitiboaren bukaera -ae da. Genitiboaren forma izen enuntziatutik har dezakegu; adibidez, poeta, poetae, m ~ poeta, koplakaria; lehen hitza (poet-a) nominatibo kasuan dago; bigarrena (poet-ae), berriz, genitiboan. Lehen deklinabideaz izen maskulinoak deklinatzen dira gehienbat.
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | -a | -ae |
| Bokatiboa | -a | -ae |
| Akusatiboa | -am | -as |
| Genitiboa | -ae | -arum |
| Datiboa | -ae | -is |
| Ablatiboa | -a | -is |
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | Poeta | Poetae |
| Bokatiboa | Poeta | Poetae |
| Akusatiboa | Poetam | Poetas |
| Genitiboa | Poetae | Poetarum |
| Datiboa | Poetae | Poetis |
| Ablatiboa | Poeta | Poetis |
2. deklinabidea
Bigarren deklinabideko hitzen genitiboaren bukaera -i da. Adibidez: dominus, domini, m ~ jaun. Bigarren deklinabideaz baliatuz, izen maskulino zein femeninoak deklina daitezke; neutrozko forma ere badago.
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | -us | -i |
| Bokatiboa | -e | -i |
| Akusatiboa | -um | -os |
| Genitiboa | -i | -orum |
| Datiboa | -o | -is |
| Ablatiboa | -o | -is |
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | Dominus | Domini |
| Bokatiboa | Domine | Domini |
| Akusatiboa | Dominum | Dominos |
| Genitiboa | Domini | Dominorum |
| Datiboa | Domino | Dominis |
| Ablatiboa | Domino | Dominis |
Bigarren deklinabidean, magister, magistri, m ~ irakaslea bezalako izenak agertzen dira, nahiz eta maskulinoa izan erromatarrentzat hitz egiterako orduan errazago zelako aldaketa batzuk jasan dituztenak.
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | Magister | Magistri |
| Bokatiboa | Magister | Magistri |
| Akusatiboa | Magistrum | Magistros |
| ... | Gainontzekoak | berdinak dira |
Haietaz aparte, izen neutroak daude bigarren deklinabidean: templum, templi, n ~ tenplua.
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | -um | -a |
| Bokatiboa | -um | -a |
| Akusatiboa | -um | -a |
| Genitiboa | -i | -orum |
| Datiboa | -o | -is |
| Ablatiboa | -o | -is |
| Singularra | Plurala | |
|---|---|---|
| Nominatiboa | Templum | Templa |
| Bokatiboa | Templum | Templa |
| Akusatiboa | Templum | Templa |
| Genitiboa | Templi | Templorum |
| Datiboa | Templo | Templis |
| Ablatiboa | Templo | Templis |
| Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu. |

