Latin

Wikipedia(e)tik

Latina lingua latina
Non mintzatzen den:	Vatikano Hiria, antzina Erromatar Inperioan
Eskualdea:	-
Guztira hiztunak:	-
Rankina:	-
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra  Italikoa   Latino-Faliskarra    Latina
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofiziala:	Vatikano Hiria erabilera jakin batzuentzat, baina ez egunerokoa
Araugilea:	arautu gabea
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	la
ISO 639-2:	lat
ISO 639-3:	lat
Latinez mintzatzen ziren eskualdeak
Oharra: baliteke orri honek NAF fonetika ikurrak edukitzea Unicoden.

Latina antzinako hizkuntza bat da, hasiera-hasieran Erroma inguruko Lazio eskualdekoa, baina askoz ere gehiago hedatu zen, ordea, Errepublika eta Inperio Erromatarraren hizkuntza ofizial bilakatu zenean.

Latina dute jatorri egungo hizkuntza askok, hala nola, gaztelaniak (330 milioi hiztun), portugesak (200 milioi), frantsesak (130 milioi), italierak (70 milioi), errumanierak (28 milioi), katalanak (9,5 milioi), galizierak (3 milioi), okzitanierak (2 milioi) eta beste hainbatek. Euskarak ere asko zor dio, gutxi gorabehera hiztegiaren % 20 latinetikoa baita.

Eduki-taula 1 Historia 2 Literatura 3 Gramatika 3.1 1. deklinabidea 3.2 2. deklinabidea 4 Erreferentziak

[aldatu] Historia

Sakontzeko, irakurri: Antzinako Erroma

Erromatarren jatorrizko hizkuntza latina zen. Alfabetoa ere garatu zuten, grekozkoan oinarrituta. Iritsi zaigun literatura gehiena latin klasikoan dago idatzia, hau da, K. a. I. mendeko latin dotoreaz, baina jende arruntak latin arruntean hitz egiten zuen. Denboraren poderioz, bi hizkera motak banandu eta bakoitzak bere hiztegia, gramatika zein ahoskera garatu zuen. Inperioaren hedapenak hizkuntza ere zabaldu eta sakabanatu zuen, mendeekin batera, hizkuntza garatu eta zatitu baitzen.

Grekoa, hala ere, goi-mailakoen hizkuntza bilakatu zen, erromatarrek ikasten zuten literatura gehiena hizkuntza hartan baitzegoen: ekialdeko erdian, Bizantziar Inperioa izango zen eremuan, latina ordezkatu zuen.

Latina hizkuntza hila bada ere, hiztunak ditu. Eliza Katolikoak mezetarako erabili ohi zuen eta Vatikano Hiriko hizkuntza ofiziala da oraindik ere. Erabilpen arruntik ez duen arren, mende askotan zehar Europako nazioarteko hizkuntza izan zen, unibertsitatean eta diplomazian mintzatua. XIX. mendean frantsesak haren lekua hartu zuen eta XX.ean, ingelesak. Hala ere, pisu handia du egun ere, erlijio, lege zein zientzia-hiztegietan.

[aldatu] Literatura

 Sakontzeko, irakurri: Latinezko literatura

Latinezko literaturak Antzinako Erromako literatura lanak biltzen ditu batik bat, kultura erromatarrak literatura grekoko lanak ere sortu zituela kontuan hartu behar bada ere ^[1]. Erdi Aroan, latina kultura hizkuntza nagusia izan zen Europan eta horrela literatura oparoa sortu zen latinez, erlijio, filosofia eta historia gaiei buruz batez ere, Tomas Akinokoaren lumaz esaterako. Pizkundetik aurrera, latinak galdu egin zuen bere nagusitasuna. Horrela, lan erlijioso, filosofiko (Spinoza, kasu) eta zientifikoetara mugatu zen bere literatura, literatura lan nagusiak hizkuntza nazionalez idazten ziren bitartean. Egun latinak komunikazio tresna izaera ia guztiz galdu badu ere, badira zenbait idazle bere sormen lanak latinez egiten dituztenak.

[aldatu] Gramatika

Bost deklinabide eredu daude izenetarako, genitiboaren bukaeraren arabera bereiziak. Deklinabide bakoitzean hitzen lexemei edo erroei hainbat bukaera gehitzen zaizkie.

[aldatu] 1. deklinabidea

Lehen deklinabideko hitzen genitiboaren bukaera -ae da. Genitiboaren forma izen enuntziatutik har dezakegu; adibidez, poeta, poetae, m ~ poeta, koplakaria; lehen hitza (poet-a) nominatibo kasuan dago; bigarrena (poet-ae), berriz, genitiboan. Lehen deklinabideaz izen maskulinoak deklinatzen dira gehienbat.

Lehen deklinabidea

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	-a	-ae
Bokatiboa	-a	-ae
Akusatiboa	-am	-as
Genitiboa	-ae	-arum
Datiboa	-ae	-is
Ablatiboa	-a	-is

Poeta, -ae, m ~ poeta, koplakari

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	Poeta	Poetae
Bokatiboa	Poeta	Poetae
Akusatiboa	Poetam	Poetas
Genitiboa	Poetae	Poetarum
Datiboa	Poetae	Poetis
Ablatiboa	Poeta	Poetis

[aldatu] 2. deklinabidea

Bigarren deklinabideko hitzen genitiboaren bukaera -i da. Adibidez: dominus, domini, m ~ jaun. Bigarren deklinabideaz baliatuz, izen maskulino zein femeninoak deklina daitezke; neutrozko forma ere badago.

Bigarren deklinabidea (maskulino eta femenino arruntak)

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	-us	-i
Bokatiboa	-e	-i
Akusatiboa	-um	-os
Genitiboa	-i	-orum
Datiboa	-o	-is
Ablatiboa	-o	-is

Dominus, -i, m ~ jaun

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	Dominus	Domini
Bokatiboa	Domine	Domini
Akusatiboa	Dominum	Dominos
Genitiboa	Domini	Dominorum
Datiboa	Domino	Dominis
Ablatiboa	Domino	Dominis

Bigarren deklinabidean, magister, magistri, m ~ irakaslea bezalako izenak agertzen dira, nahiz eta maskulinoa izan erromatarrentzat hitz egiterako orduan errazago zelako aldaketa batzuk jasan dituztenak.

Magister, -tri, m ~ irakasle

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	Magister	Magistri
Bokatiboa	Magister	Magistri
Akusatiboa	Magistrum	Magistros
...	Gainontzekoak	berdinak dira

Haiez gain, izen neutroak daude bigarren deklinabidean: templum, templi, n ~ tenplua.

Bigarren deklinabidea (neutroak)

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	-um	-a
Bokatiboa	-um	-a
Akusatiboa	-um	-a
Genitiboa	-i	-orum
Datiboa	-o	-is
Ablatiboa	-o	-is

Templum, -i, n ~ tenplu

	Singularra	Plurala
Nominatiboa	Templum	Templa
Bokatiboa	Templum	Templa
Akusatiboa	Templum	Templa
Genitiboa	Templi	Templorum
Datiboa	Templo	Templis
Ablatiboa	Templo	Templis

[aldatu] Erreferentziak

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.