Alkandora

Alkandora edo atorra gorputz-enborra eta, normalean, lepoa estaltzen duen jantzia da. Ehunez egina izaten da, hala nola zetaz edo kotoiz egina. Halaber, mahukak ditu, eta, aurrealdeko partean, botoiak.

XIX. mendean hasi ziren erabiltzen, eta, harrezkero, ez dira asko aldatu. Hasieran, azpiko arropatzat jotzen zen, beraz, jaka batekin estalirik eraman behar zen. Alkandora zuriak aristokraziaren ikurtzat hartzen zen, haiek bakarrik garbi eduki zezaketen eta.

Alkandoraren historia

Kontserbatutako alkandorarik zaharrena, William Matthew Flinders Petrie egiptologoak aurkitu zuen Egiptoko lehen dinastiako hilobi batean, Tarkhango nekropolian, eta lihozko ehunez egina da K.a. 3000 inguruan. Alkandorak liho plisatuzko sorbalda eta mahukak ditu, eta oihalaren ertzean duen lihazki txiki batek apaintzen ditu eskotea eta alboko jostura.

Alkandoraren arbasoa tunika da, T forma eta ebaketa zuzena zuen jantzia eta gizon zein emakumeek, larruazalaren gainean, azpiko arropatzat zeramatena. Erromatarrek toga edo lepokoa erabiltzen zuten, kanpoko tunika (mahuka motzeko tunika askatua) eta barruko tunika edo subukula (lihozko tunika motzagoa, mahukaduna emakumeentzat izan ezik, zeina XX. mendean agertu baitzen; lotzeko modua aldatu egiten da sexuaren eta estatus sozialaren arabera)^[1].

Alkandora Egipton, Erroman eta Erdi Aroan

Alkandoraren historia K.a. 1500. urtekoa izan daiteke, egiptoarrek, gizon zein emakumeek, kalasirisa erabiltzen hasi zireneko. Kalasirisa liho mehezko ehun laukizuzen formako pieza bat da, burua sartzeko irekidura bat duena. Erromatar Inperioan, oihalezko pieza horri mahukak gehitu zizkioten, eta tunika manikata izena eman zioten. Erdi Aroan eta XIV. mendera arte alkandora barne-jantzi zuria izan zen, eta larruazala gaineko ehun latzagoetatik babesteko erabiltzen zen^[2]. Azpiko arropatzat hartzen zenez, ez zuen ixteko botoirik, eta bere egitekoa zen kasaka edo jertsea jarri aurretik gorputza estaltzea.

Ehun Urteko gerraren eta Izurrite beltzaren epidemiaren ondoren, Flandriako ehungintza-industriak garatutako ehungintzako eta tindaketako teknika berriak (gerra hartan neutraltasuna aprobetxatu baitzuen) erantzun zioten hazkunde demografikoari, bizi-baldintza hobeei eta aristokraziaren luxu-nahiari. XV. mendean, alkandorari idun edo lepo bat gehitu zitzaion, eta gizonezkoen arropa bihurtzen hasi zen. XVI. mendeko alkandorak (eskote karratuengatik, oso irekiengatik edo arroparen mahuken behealdeagatik nabarmenduak) ehun finagoekin (bereziki, zetaz) eginak ziren; brodatuz apainduak (parpailak lepoaren eta ukabilen parean); lepoa estutzeko eta lotzeko lokarria, batzuetan plisatuak eta botoiekin ixten zirenak.

Alkandorak eta horien erabilera paperaren fabrikazioan

XIV. mendean, alkandorak asko erabili ziren, eta, horri esker, alkandora zaharren trapu nahikoa zegoen papera prezio merkean egin ahal izateko. Inprentaren asmakuntzak eta prezio baxuko paperaren ekoizpenak liburua prezio eskuragarriko produktu gisa eta ez antzinako bitxikeria gisa sortzea ahalbidetu zuen.

Alkandora Pizkundean

Pizkundean orokortuko da alkandoraren erabilera. Garai hartako italiar modak maukak zabaldu zituen, bere zati bat ukondoen parean agertzeko aukera emanez. Ondoren, alemaniarrek ebakidurak gehituko dituzte, Suitzatik hartutako moda, kanpoko arroparen azala urratzean datzana azpian dagoena agerian utziz. XVI. mendean, eskote karratuak sartuko dira^[2].

Frantziako Iraultza

Frantziako Iraultzaren garaian eta ondoren, XVIII. mendearen amaieran, aldaketa handia gertatu zen gizonezkoen arropan. Lineen garbiketa agertzen da, ingeles jantziaren ezaugarria, aurreko apaindura galtzea ekarriko duena. Glamurra zapi edo gorbataren osagarrietara lerratzen da^[2].

XIX. mendearen hasiera

Jantzi militarrak laburtuz joan ahala, gaur egungo jaka edo jaka eta barneko motz edo txalekoan geratu arte, alkandora agerian geratu zen; ondorioz, ukabiletan eta lepoan, modu sendoan, errematatzeko beharra sortzen hasi zen.

Alkandora zuria, jende askorentzat, aristokraziaren ikurra zen, garbi mantendu ohi zituztenak zirelako. XXI. mende hasieran ere, alkandora zuri batek bereizketa izaera izaten jarraitzen du askorentzat; baina, era berean, zuria kolore neutroa da^[3], oso erraz konbinatzen dena jantziek eta gorbata guztiek eman ditzaketen kolore ezberdinekin.

XIX-XXI. mendeak. Alkandoren ehungintza

Sakontzeko, irakurri: «Ehungintza»

XIX. mendearen amaieran, Estatu Batuetan, alkandorak egiteko prozesuak gorakada handia izan zuen. Europatik etorritako emigrazioa aprobetxatuz, etxean egin ohi zen jostun lana lantegi eta fabriketara eraman zen. Jantziaren, alkandoraren edo blusaren ekoizpenak hazkunde ikaragarria izan zuen, beste jantzi tradizionalago batzuk ordezkatu baitzituen. Ehungintzaren garapenean, garrantzi handiko gertaerak izan ziren: Greba New Yorkeko alkandora-fabriketan 1909an eta ondorengo sutea New Yorkeko Triangle Shirtwaist fabrikan 1911n lan- eta segurtasun-baldintza hobeak ekarriko dituzte ehun-industrian^[4]^[5]^[6]. 2013an, XXI. mendean, Savar-eko eraikinaren erorketa gertatu zen, non mundu osoko merkataritza-enpresa askori produktuak hornitzen baitzizkieten^[7]^[8]^[9]. Mexikon, arropa-fabrika ugari dauden maquila lantegiei esker, herrialdeak garapen ekonomiko handia izan du, eta, emakumeen sektorean, enplegua sortu da, baina lan-baldintza gogorren kontura (ordutegi luzeak eta soldata urriak)^[10]^[11].

Alkandora motak

Hasiera batean, lehenengo desberdintasunak erabilerak markatzen ditu. Hala, honako hauek daude:

Alkandora formala: Lepo altua eta alboetarantz irekia du ezaugarri.
Lepo ingelesdun alkandora: Ezaguna da bere ebaketa formal eta diskretuagatik, bere punta luzangak (tamaina aldatu dezaketenak) erakusten baititu.
Lepo italiardun alkandora: Nagusiki, oin estuagokoa eta punta laburragokoa, gorbatarekin edo gabe erabil daitekeena.
Lepo amerikardun alkandora: Muturretan botoiak ditu, kirolarien uniformearen parte izateko egina, baina laster erabilera formalekoa izatera pasatu zena.

Alkandora informala: Bakarrik edo kirol jantzien azpian erabiltzeko pentsatua, eta, beraz, ez da gorbatarekin ibiltzeko pentsatua, eta botoiak izaten ditu lepoan.
Unisex alkandora: Gizonek zein emakumeek berdin erabiltzen dutena, generoari garrantzirik eman gabe. Oro har, patroi lasaiagoa duten arropak izaten dira, gorputz eta silueta gehiagotara egokitzen direnak.

Ehuna

Alkandoraren ezaugarri nagusia oihala edo ehuna da. Kotoia da gehien erabiltzen den materiala, eta, ondoren, lihoa, zeta eta material sintetikoak, puruak zein kotoiarekin nahastuak. Oihalaren kalitatea erabilitako hariaren kalitateak eta bere tramak zehazten dute.

Hari baten fintasuna bere titulazioak adierazten du: titulazioa zenbat eta altuagoa izan, ehuna finagoa, arraroagoa eta garestiagoa da. Oihal arruntak 80 edo 100ekoak izaten dira, erraz aurki daiteke 120koa, eta katalogo batzuek 200ekoak iradokitzen dute. Kotoizko haria zentimetro gutxi batzuetako zuntzez osatuta dago, eta, haririk onena, zuntz estraluzez osatutakoa da (5 cm artekoa). Izen ezagunenak Egiptoko kotoia eta Itsasoko uharteetako kotoia dira. Alkandoragintzan, bihurdura bikoitzeko haria erabiltzen da, bi hari sinple bihurrituz lortzen dena bere ezaugarri mekanikoak hobetzeko.

Hainbat ehun motak bereizten dira:

Popelina: Alkandoretarako gehien erabiltzen den oihala da.
Harika edo Fil à Fil: Popelinaren antzekoa da, baina kolore ezberdineko bi harirekin.
Oxford: Popelina baino lodiagoa da, eta ehunaren alea ikusgaia da.
Pinpoint: Oxforden antzekoa da, baina finagoa.
Sarga: Egitura diagonala, gutxi-asko ikusgaia.
Chevron: Sargaren antzekoa da, baina diagonalak txandakatu egiten dira.

Alkandoraren atalak

Termino asko erabiltzen dira alkandora motak (eta gorputzaren goiko aldeko jantziak, oro har) eta horien ekoizpena deskribatzeko eta bereizteko. Desberdintasun txikienak garrantzitsuak izan daitezke talde kultural edo okupazional batentzat. Azken denboran (XX. mendearen amaieran eta XXI.aren hasieran) kamisetak publizitatea egiteko erabili dira. Bereizketa horietako asko gorputzaren goiko aldeko beste jantzi batzuei aplikatzen zaizkie, hala nola beroki eta jertseei.

Sorbaldak eta besoak

Mahukak

Alkandoretako mahukak dira sorbaldak eta besoak osorik edo zati batean estaltzen dituen atala. Alkandorek baliteke:

Sorbaldak eta besoak ez estaltzea, goi-tutu bat (besapeak baino gorago iristen ez dena eta bere lekuan mantentzen dena bere elastikotasunari esker).
Tiranteak baino ez izatea, hala nola espageti tiranteak.
Sorbaldak estaltzea, baina mahukarik gabe.
Sorbaldarik gabeko mahukak izatea, motzak edo luzeak, tirantedunak edo tiranterik gabekoak, sorbaldak agerian utzi, baina besoaren gainerakoa estaltzen dutenak, bizepsetik eta trizepsetik hasi eta ukondoraino, gutxienez.
Mahuka motzak izatea, zorro itxurako mahuken (sorbalda bakarrik estaltzen dute, eta ez dira besaperaino iristen) eta mahuka erdien (ukondoraino) artean aldatzen direnak, eta batzuek luzera laurdeneko mahukak izatea (bizepsaren eta trizepsaren eremuaren erdia estaltzen duen puntu bateraino iristen direnak).
Hiru laurdeneko mahukak izatea (ukondoaren eta eskumuturraren artean puntu bateraino iristen direnak).
Mahuka luzeak izatea (eskumuturraren artean dagoen puntu bateraino eta eskumuturretik pixka bat harantzago iristen direnak).

Eskumuturrak

Mahuka luzeko alkandorak, gainera, eskumuturrengatik bereizten dira. Eskumuturrak pertsonaren eskumuturra eta besaurrearen muturra dituen 5 eta 20 cm arteko luzerako mahukaren beheko zatia dira:

Botoirik gabea; tapeta itxia duen eskumuturra.
Botoiak (edo antzeko itxigailuak, hala nola automatikoak) bat edo gehiago. Eskumuturraren tolesdurarekiko paraleloan lerrokatutako botoi bat edo botoi pare bat eskumutur botoiduntzat hartzen da. Eskumuturraren tolesdurarekiko perpendikularrean edo tapetarekiko paraleloan lerrokatutako botoi asko upel-eskumuturtzat hartzen da.
Mahuka-bikietarako diseinatutako botoi-zuloak.
- Eskumutur frantsesa, eskumuturraren azken erdia eskumutur beraren gainean tolesten da, eta mahuka-biki batekin lotzen da. Eskumutur mota horrek lau botoi eta tapeta motz bat ditu.
- Formalkiago, maila bat eskumutur frantses bat bezala lotzen da, baina ez da tolesten; azpildura bat egiten da mahukaren ertzean.
Diseinu asimetrikoak, hala nola sorbalda bakarrekoak, mahuka bakarrekoak edo luzera ezberdineko mahukadunak.

Beheko tolesdura

Gerriraino zintzilik.
Zilbor aldea agerian utziz (askoz arruntagoa da emakumeetan gizonetan baino).
Hankartea estaliz
Hanken zati bat estaliz (funtsean, soineko bat da; hala ere, jantzi bat alkandoratzat (galtzekin eramaten dena) edo soinekotzat (mendebaldeko kulturan emakumeek eramaten dute nagusiki) hautematen da.
Lurreraino (pijamaren alkandora gisa)

Gorputza

Irekidura bertikala aurrealdean, beheraino, botoiekin edo kremailerarekin. Botoiekin lotzen denean, irekidura horri placket front deritzo.
Antzeko irekidura, baina bizkarrean.
Aurreko ezkerreko eta eskuineko aldeak bereizezinak, eta burutik janzten dira; aurrealdeko goiko irekidurari dagokionez:
- Irekidura iraunkorra, V formaduna, aurrealdeko goiko aldean.
- Irekidurarik gabe aurrealdeko goialdean.
- Irekidura bertikala aurrealdeko goiko aldean, botoiekin edo kremailerarekin.
  - Gizonezkoen alkandorak eskuinetara lotzen dira, eta emakumezkoenak, berriz, ezkerretara.

Lepoa

Polo estiloko lepoarekin.
Lepo biribilarekin.
Lepo erpindunarekin, baina leporik gabe.
Lepo erpindunarekin.
Lepo ireki edo borladuna.
Lepokoarekin.
- Windsor lepoa edo lepo irekia: Lepo dotoreagoa, punten arteko distantzia handiarekin diseinatua (lepo irekia) gorbata Windsor korapiloz janzteko. Negozio-lepo estandarra.
- Mihidun lepoa: Lepoaren luzerari eusteko, gorbataren atzean lotzen diren oihalezko bi mihi txikirekin.
- Wing lepoa: Egokiagoa ttattarra janzteko; askotan, oso abagune formaletarako baino ez da erabiltzen.
- Lepo zuzena edo puntadun lepoa: Windsor lepoaren bertsio bat da, zeina luzapen estuago batez bereizten den lau eskuan korapiloa, pratt korapiloa eta windsor erdikorapiloa hobeto egokitzeko. Janzteko, neurrizko lepoa.
- Lepo botoiduna: Botoidun lepo bat, alkandoraren puntak eusten dituzten botoiekin. Gorbataz eramaten den lepoen artean, informalena.
- Banda lepoa: Funtsean, lepo normal baten behealdea, lehen aldiz jatorrizko lepo gisa erabilia, zeinari lepoko bereizi bat lotzen zitzaion. Oso gutxitan ikusia moda modernoan. Informala ere.
- Dortoka lepoa: Eztarri gehiena estaltzen duen lepoa.
Leporik gabea:
- - V itxurako lepoa, leporik gabe: Bularretik eta punta bateraino ateratzen da eskotea, eta, hala, V itxurako eskote bat sortzen du.

Beste ezaugarri batzuk

Sakelak: Zenbat (baldin badaude) eta non, eta, itxiturari dagokionez: itxiturarik gabe, hegal bakarrarekin edo botoiarekin edo kremailerarekin.
Txanoarekin edo txanorik gabe.

Konbinazio batzuk ez dira aplikagarriak; adibidez, kamiseta tutu batek ezin du leporik izan.

Alkandora hitzaren erabilera politikoa

Alkandora kolore jakin bateko uniforme paramilitar gisa erakustea 1920ko eta 1930eko hamarkadetako faxismoen ikur bereizgarria izan zen:

Italiako Alkandora beltzak (zeinek. aldi berean, Garibaldiren aginduetara, Italiaren bateratzea bultzatu zuten Alkandora gorrien ideia hartuz). Ingalaterran, Blackshirts-ak egon ziren, eta Alkandora beltzak Alemaniako SA nazietan eta Finlandian.
Alkandora arreak (SA naziak Alemanian)
Alkandora urdinak (Kanada, Txina, Espainia, Irlanda eta Portugal)
Alkandora berdeak (Brasil, Hungaria, Errumania)
Alkandora urreztatuak (Mexiko)
Alkandora zilarreztatuak (Estatu Batuak)