Arrautza ala oiloa

Arrautza ala oiloa, «Zer izan zen lehenbizi?» galderatik datorren dilema da, oiloek arrautzak erruten baitituzte eta era berean oiloak arrautzetatik jaiotzen baitira. «Arrautza eta oiloa» esamolde metaforiko bat da, ez dagoenean argi bi gertaeratatik zein hartu behar den aintzat kausa eta zein efektua, erregresio-agertoki infinitua adierazteko, edo ekintzak sekuentziatzeko zailtasuna adierazteko, zeinetan ekintza bakoitza beste batzuk lehenik egitearen mende dagoela dirudienean. Gurpil-zoro baten adibide ohikoa da. Plutarkok auzi filosofiko gisa planteatu zuen auzia, gure aroko I. mendean idatzitako «Moralia» saiakeran^[1].

Antzinaroa

Galdera antzinako herri-paradoxa bat da, jatorrien eta lehen kausaren arazoari heltzen diona. Aristotelesek, K.a. IV. mendean idatzi zuenak, sekuentzia infinitua zela ondorioztatu zuen, benetako jatorririk gabea. Plutarkok, lau mende geroago idatzi zuenak, berariaz azpimarratu zuen kontu hori, «problema handi eta pisuzko (munduak hastapenik izan ote zuen)» batekin lotua zegoela esanez. Gure aroko V. mendean, Makrobiok idatzi zuen, kontuak hutsala zirudien arren, «garrantzitsutzat jo behar zela»^[2].

XVI. mendearen amaieran, kristau munduan, Bibliako Hasiera kontakizunean oinarrituz, auzi ezaguna bukatutzat ematen zen. Bertan, animalien sorrera deskribatzean, arrautza batetik atera ez zen lehen oilo baten existentzia onartzen da. Hala ere, Ilustrazioaren ondorengo filosofoak irtenbide hori zalantzan jartzen hasi ziren. Carlo Datik gaiari buruzko satira eruditoa argitaratu zuen XVII. mendearen erdialdean^[3].

Erantzun zientifikoak

Galdera metaforikoki erabili ohi den arren, biologia ebolutiboak erantzun literalak eskaintzen ditu, espezieak denborarekin eboluzionatzen dutela dioen printzipio darwinarrari esker eta, beraz, oiloak oilo ez ziren arbasoak izan zituztelako, paradoxari ekitean Anaximandro filosofo greziarrak adierazitako iritziaren antzekoa.

Galdera arrautzei buruzkoa bada, arrautza izan zen lehenengo gauza. Lehen arrautza amniotikoa -hau da, lehorrean jar zitekeen oskol gogorreko arrautza, uretan egon beharrean arrainen edo anfibioen arrautzak bezala- duela 312 milioi urte inguru agertu zen^[4]. Oilaskoak, aldiz, Gallus gallus ondorengo etxekotuak dira, eta seguruenik duela zortzi mila urte pasatxo sortu ziren, asko jota^[5].

Galdera oilo arrautzei buruzkoa baldin bada, erantzunak arrautza izaten jarraitzen du, baina azalpena konplikatuagoa da^[6]. Oihaneko hegazti basati espezie anitzen mestizaje eta etxekotzearen bidez oiloa sortu zeneko prozesua ez da ondo ezagutzen, eta organismo ebolutibo hori oilo bihurtu zeneko unea bereizketa arbitrario samarra da. Aukeratutako irizpidea edozein izanda ere, oilo modernoaren ia berdina den animalia batek (hau da, proto-oilo batek) DNA zuen obulu ernaldu bat jarri zuen, eta horrek oilo moderno bihurtu zen, amaren obuluan, aitaren esperman edo ernaldutako zigotoan izandako mutazioen ondorioz^[7].

Oilo arrautza modernoetan dagoen proteina baten ekintzek erantzuna ezberdina izatea eragin dezaketela iradoki dute. Uteroan, oiloek obokleidina-17 (OC-17) sortzen dute, eta horrek kaltzio karbonatoaren oskol loditua sortzen du arrautzen inguruan. OC-17a oiloak adierazten duenez, eta ez arrautzak, proteina lehen aldiz sortu zen hegaztiak, indartu gabeko arrautza batetik jaio arren, oskol hori indartuta duen lehen arrautza jarriko zukeen: oiloaren aurretik oilo arrautza «moderno» hori jarriko zukeen. Hala ere, OC-17 edo beste espezie batzuetan (indioilar^[8] eta txontetan^[9], adibidez) homologo bat agertzeak iradokitzen du arrautzaren azala indartzen duten proteina horiek ohikoak direla hegazti guztietan^[10], eta, beraz, lehen oiloak baino askoz lehenagokoak.

Erreferentziak

↑ O'Brien, Carl Séan. (2015). The demiurge in ancient thought: secondary gods and divine mediators. Cambridge university Press ISBN 978-1-107-07536-8. (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ (Ingelesez) Fabry, Merrill. (2016-09-21). «Which Came First, the Chicken or the Egg?» TIME (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ (Italieraz) Dati, Carlo Roberto. (1840). Cicalata di Carlo Dati nell'Accademia della Crusca lo Smarrito sopra chi fosse prima, o la gallina, o l'uovo. presso Settembre (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ Benton, Michael J.; Donoghue, Philip C. J.. (2007-01-01). «Paleontological Evidence to Date the Tree of Life» Molecular Biology and Evolution 24 (1): 26–53. doi:10.1093/molbev/msl150. ISSN 0737-4038. (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ (Ingelesez) Miao, Y.-W.; Peng, M.-S.; Wu, G.-S.; Ouyang, Y.-N.; Yang, Z.-Y.; Yu, N.; Liang, J.-P.; Pianchou, G. et al.. (2013-03). «Chicken domestication: an updated perspective based on mitochondrial genomes» Heredity 110 (3): 277–282. doi:10.1038/hdy.2012.83. ISSN 1365-2540. PMID 23211792. PMC 3668654. (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ SORENSEN, ROY A.. (1992-07-01). «The Egg Came Before the Chicken1» Mind 101 (403): 541–542. doi:10.1093/mind/101.403.541. ISSN 0026-4423. (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ (Ingelesez) «Which came first, the chicken or the egg?» NBC News 2010-07-14 (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ Mann, Karlheinz; Mann, Matthias. (2013-08-27). «The proteome of the calcified layer organic matrix of turkey (Meleagris gallopavo) eggshell» Proteome Science 11 (1): 40. doi:10.1186/1477-5956-11-40. ISSN 1477-5956. PMID 23981693. PMC 3766105. (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ Mann, Karlheinz. (2015-12-01). «The calcified eggshell matrix proteome of a songbird, the zebra finch (Taeniopygia guttata)» Proteome Science 13 (1): 29. doi:10.1186/s12953-015-0086-1. ISSN 1477-5956. PMID 26628892. PMC 4666066. (kontsulta data: 2025-04-07).
↑ Hincke, Maxwell T.; Nys, Yves; Gautron, Joel. (2010). «The Role of Matrix Proteins in Eggshell Formation» The Journal of Poultry Science 47 (3): 208–219. doi:10.2141/jpsa.009122. (kontsulta data: 2025-04-07).

Kanpo estekak

Datuak: Q507114
Multimedia: Chicken and egg / Q507114

[1] O'Brien, Carl Séan. (2015). The demiurge in ancient thought: secondary gods and divine mediators. Cambridge university Press ISBN 978-1-107-07536-8. (kontsulta data: 2025-04-07).

[2] (Ingelesez) Fabry, Merrill. (2016-09-21). «Which Came First, the Chicken or the Egg?» TIME (kontsulta data: 2025-04-07).

[3] (Italieraz) Dati, Carlo Roberto. (1840). Cicalata di Carlo Dati nell'Accademia della Crusca lo Smarrito sopra chi fosse prima, o la gallina, o l'uovo. presso Settembre (kontsulta data: 2025-04-07).

[4] Benton, Michael J.; Donoghue, Philip C. J.. (2007-01-01). «Paleontological Evidence to Date the Tree of Life» Molecular Biology and Evolution 24 (1): 26–53. doi:10.1093/molbev/msl150. ISSN 0737-4038. (kontsulta data: 2025-04-07).

[5] (Ingelesez) Miao, Y.-W.; Peng, M.-S.; Wu, G.-S.; Ouyang, Y.-N.; Yang, Z.-Y.; Yu, N.; Liang, J.-P.; Pianchou, G. et al.. (2013-03). «Chicken domestication: an updated perspective based on mitochondrial genomes» Heredity 110 (3): 277–282. doi:10.1038/hdy.2012.83. ISSN 1365-2540. PMID 23211792. PMC 3668654. (kontsulta data: 2025-04-07).

[6] SORENSEN, ROY A.. (1992-07-01). «The Egg Came Before the Chicken1» Mind 101 (403): 541–542. doi:10.1093/mind/101.403.541. ISSN 0026-4423. (kontsulta data: 2025-04-07).

[7] (Ingelesez) «Which came first, the chicken or the egg?» NBC News 2010-07-14 (kontsulta data: 2025-04-07).

[8] Mann, Karlheinz; Mann, Matthias. (2013-08-27). «The proteome of the calcified layer organic matrix of turkey (Meleagris gallopavo) eggshell» Proteome Science 11 (1): 40. doi:10.1186/1477-5956-11-40. ISSN 1477-5956. PMID 23981693. PMC 3766105. (kontsulta data: 2025-04-07).

[9] Mann, Karlheinz. (2015-12-01). «The calcified eggshell matrix proteome of a songbird, the zebra finch (Taeniopygia guttata)» Proteome Science 13 (1): 29. doi:10.1186/s12953-015-0086-1. ISSN 1477-5956. PMID 26628892. PMC 4666066. (kontsulta data: 2025-04-07).

[10] Hincke, Maxwell T.; Nys, Yves; Gautron, Joel. (2010). «The Role of Matrix Proteins in Eggshell Formation» The Journal of Poultry Science 47 (3): 208–219. doi:10.2141/jpsa.009122. (kontsulta data: 2025-04-07).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]