Pretore

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Pretorea (latinetik Praetor), hierarkikoki, kontsularen azpitik zegoen lehen magistratu erromatarra zen. Gaur egun, epaile txikia izango litzateke.

Erromatar Errepublikaren lehen garaietan, pretor hitzak, kontsulak izendatzeko balio zuen, armaden agintaritza baitzuten. Baina, K. a. 366an, pretor izeneko titulu berezi bat sortu zen Erroman, magistratura berri bat, justizia banatzeko eginkizuna zuena. Plebeioak ez ziren pretoretzara iritsi K. a. 337 arte.

Pretoreen funtzioak Antzinako Erroman[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urtebetez auzitegien buru izateko ardura zuten; ondoren propretore bihurtu eta beste urtebetez lurralde zehatz batzuetan gobernatzea bazuten. Kontsulak funtzio judizial zibilak galdu zituen urte betez, Pretor bezala izendaturiko magistratu kurul baten mesedetan. Honek imperiuma zuen eta hierarkia mailan magistraturik gorenetako bat zen. Izendapena Hauteskunde Zenturiatuen bidez egiten zen, kontsula hautatzeko erabiltzen zen erritual erlijioso berarekin. Bere karguaren ikurra toga praetexta delakoa zen. Pretoreak, gainera, kontsularen eginkizunak betetzen zituen kontsulik ez egotekotan.

Pretorea patrizioa zen K. a. 337 arte; handik aurrera plebeioak ere magistratura honetara irits zitezkeen. Pixkana-pixkana, pretore gehienak plebeioak izan ziren.

Erromako pretoreak bere funtzioak banatu zituen K. a. 242tik aurrera: Praetor Urbanusa delakoa, hiritarren kontuez arduratu zen, eta Praetor Peregrinusa erromatar hiritar eta hiritar ez zirenen arteko kontuez. Funtzioen banaketa beharrezkoa izan zen, kontuak gora eta gora baitzihoazen.

Erromatar domeinua Italiatik kanpora hedatzen zen heinean, probintzietako pretoreak delakoak sortu ziren, konkistaturiko herrialdeak gobernatzeko lana zutenak, baita armaden buruzagi izatea ere, operazio militar gune asko zeudenean. Pretoreek, orduan, ediktuak argitaratzeko eskubidea zuten. Auzitegiaren ate gainean harri zuri bat zegoen, non pretore berri bakoitzak lanean hasterakoan bere ediktua grabarazten zuen, hau da, bere magistraturan zehar justizia banatzeko erabiliko ziren zuzenbide arauak iragartzen zituena. Legedian hutsuneak sumatutakoan, aurkezten zen kontuari buruzko beharrezko arauak idazten zituen pretoreak, edo zuzenbide zaharrekoak behar berrientzako egokiak ez zirela uste bazuten, espreski indargabetu gabe, euren zorroztasuna ahultzen zuten.

Urteko legedi honek zibilizazioaren aurrerapenak erraz jarraitu ahal izateko abantaila zuen, jus civile delakoa iraunarazteko eta eskubide horretatik jus gentiumera pasatzea erregulatzeko balio izan zuen.

Hadriano enperadorearen garaian, "Salvius Julianus" legelariak pretoreen ediktu guztiak bildu eta antolatu zituen; ediktu corpus horrek ediktu iraunkor izena jaso zuen.

Pretoreak inperioaren amaiera arte egon ziren, baina pixkana-pixkana bere antzinako egitekoak galdu eta soilik intendentzia mantendu zuten.