Italia

Wikipedia(e)tik

Italiako Errepublika

Repubblica Italiana


Bandera	Armarria

Goiburu nazionala: Ez du

Ereserkia: Il Canto degli Italiani

Hiriburua
Koordenatuak Erroma
41°53′N 12°29′E / 41.883, 12.483 (Italia) Koordenatuak: 41°53′N 12°29′E / 41.883, 12.483 (Italia)

Hiri handiena Erroma

Hizkuntza ofiziala(k) Italiera¹

Gobernua

Presidentea
Lehen Ministroa

Errepublika
Giorgio Napolitano
Silvio Berlusconi

Italiar Bateratzea
Data 1861 martxoaren 17

Eremua
- Guztira
- ur % 301.230 km² (69)
2,4%

Biztanleria
- Estimaketa (2005)
- Errolda (-)
- Dentsitatea 57.015.625 (22.)
-
196.2 biztanle/km² (54.)

Dirua Euroa² (€) (EUR)

Ordu eremua
- Udan (DST) UTC (UTC +1)
Bai (UTC +2)

Interneteko domeinua

.it

Telefono aurrezenbakia +39

Herritarra italiar

¹Konstituzioaren arabera albaniera, alemana, esloveniera, frankoprovenzera, frantsesa, friuliera, greziera, katalana, kroaziera, ladinoa, okzitaniera eta sardiniera hizkuntza babestuak dira. Aostan frantsesa ofiziala da eta Trentino-Hego Tirolen alemana eta ladinoa. Sardiniera estatus babestua du Sardinian.
²1999 baino lehen Lira

Italia (italieraz: Italia edo Repubblica Italiana) Europa hegoaldeko estatua da. Hiriburua Erroma du.

Italiar penintsulan, Po ibaiko haranean eta Mediterraneoko Sizilia nahiz Sardinia irletan zabaltzen da herrialdea. Frantzia, Suitza, Austria eta Esloveniarekin ditu mugak iparraldean.

San Marino eta Vatikano Hiria Italian barneko estatu independenteak dira.

Eduki-taula

1 Geografia
2 Historia
3 Banaketa administratiboa
4 Kultura
5 Kirola
- 5.1 Txirrindularitza
- 5.2 Futbola
6 Jaiegunak
7 Hedabideak
8 Kanpo loturak

[aldatu] Geografia

Sakontzeko, irakurri: Italiako geografia

Italia satelite irudian

Italiako gehiena penintsula batek hartzen du, Mediterraneoak inguratua. Iparraldeko zatiak Liguriako itsasoa izena hartzen du eta mendebaldekoak Tirreno. Bertan daude bi uharte nagusiak: Sardinia eta Sizilia. Ekialdean, Itsaso Adriatikoa dago eta hego-ekialdean, Itsaso Jonikoa.

Iparraldean Alpeak daude: ekialdeko muturrean, Dolomitak haren partea dira.

Mont Blanc edo Monte Bianco (4.808 metro) da mendirik altuena. Haren ondoren, Gran Paradiso (4.061 m), Ortler (3.905 m), Monte Viso (3.841 m), Presanella (3.558 m) eta Marmolada (3.343 m) dira garaienak. Gainera, bi sumendi ezagun daude bertan: Napoli ondoko Vesuvio eta Siziliako Etna.

Bestela, Po ibaia herrialdeko luzeena da (652 km). Eta lakuei dagokienez, Gardakoa, Maggiore eta Comokoa handienak dira eta Alpeetako eskualdean kokatuta daude.

[aldatu] Historia

Sakontzeko, irakurri: Italiako historia

Italiaren historia oso aberatsa da, bereziki Mendebaldeko zibilizazioan eragin garrantzitsuena izan duten kulturek bertan izan zutelako sorleku eta gunea. Besteak beste, etruskoek, erromatarrek eta greziarrek ere eragin handia izan zuten bertan.

Erdi Aroan ere garrantzitsua izan zen, Eliza Katolikoaren gunea zelako. Erakunde haren boterea erabatekoa izan zen, XIX. mendera arte Italiako penintsularen erdialde osoa Aita Santuen boterearen menpe egon baitzen. Errenazimentu eta Aro Modernoan zehar, Italiako gainerako lurraldeak hiri-estatuetan banatuta zeuden. Italiar nazionalismoa gogor borrokatu zen abnitz urtetan herria batzeko. 1870ean Erroman sartu ziren eta Elizaren Estatuak deuseztatu.

[aldatu] Banaketa administratiboa

Sakontzeko, irakurri: Italiako banaketa administratiboa

[aldatu] Italiako eskualdeak

Italiako eskualdeak

Hogei eskualdetan banatzen da Italia (italieraz regioni). Haietako bostek (* markakoak) autonomia estatusa daukate. Hori dela eta, beren eskualdeko auzien gaineko legeak egiteko eskubidea dute. Eskualde guztiak, Aosta Ibarra izan ezik, probintzietan banatuta daude.

Eskualdea	Hiriburua	Ikurra	Italierazko izena
1. Abruzzo	L'Aquila	ABR	Abruzzo
2. Aosta Ibarra*	Aosta	VAO	Valle d’Aosta
3. Apulia	Bari	PUG	Puglia
4. Basilicata	Potenza	BAS	Basilicata
5. Calabria	Catanzaro	CAL	Calabria
6. Campania	Napoli	CAM	Campania
7. Emilia-Romagna	Bologna	EMR	Emilia-Romagna
8. Friuli-Venezia Giulia*	Trieste	FVG	Friuli-Venezia Giulia
9. Lazio	Erroma	LAZ	Lazio
10. Liguria	Genoa	LIG	Liguria
11. Lombardia	Milan	LOM	Lombardia
12. Marche	Ancona	MAR	Marche
13. Molise	Campobasso	MOL	Molise
14. Piemonte	Turin	PMN	Piemonte
15. Sardinia*	Cagliari	SAR	Sardegna
16. Sizilia*	Palermo	SIC	Sicilia
17. Trentino-Adige Garaia*	Trento	TAA	Trentino-Alto Adige
18. Toskana	Florentzia	TOS	Toscana
19. Umbria	Perugia	UMB	Umbria
20. Veneto	Venezia	VEN	Veneto

[aldatu] Hiri nagusiak

Izena	Biztanleria	Eskualdea
Erroma	2.847.677	Lazio
Milano	1.308.735	Lombardia
Napoli	984.242	Campania
Torino	900.608	Piemonte
Palermo	670.820	Sizilia
Genova	620.316	Liguria
Bologna	373.743	Emilia-Romagna
Florentzia	366.901	Toskana
Bari	326.915	Apulia
Catania	304.144	Sizilia

[aldatu] Probintzia populatuenak

Ondokoak miloi batetik gorako biztanleria duten probintziak dira (2005eko datuak):

Milano - 3.869.037
Erroma - 3.831.959
Napoli - 3.092.859
Torino - 2.242.775
Bari - 1.595.359
Palermo - 1.239.808
Brescia - 1.182.337
Salerno - 1.090.934
Catania - 1.075.657
Bergamo - 1.033.848

[aldatu] Kultura

[aldatu] Hizkuntzak

Sakontzeko, irakurri: Italiako hizkuntzak

Italiako hizkuntza ofiziala italiera da. Zenbait eskualdetan frantsesa (Aosta Haranean) eta alemana (Trentino-Adige Garaian) koofizialak dira. Beste zenbait hizkuntzak erregioko onarpena dute. Italian hizkuntza gutxituok mintzatzen dira:

Frankoproventzera: 120.000 hiztun Aosta Haranean. Beste 1.400 lagun Foggiako (Calabria) bi herritan, frankoproventzerazko enklabe bat osatuz.
Okzitaniera: proventzera dialektoaren hiztun batzuk Frantziarekiko mugan.
Esloveniera: 80.000 hiztun Friuli-Venezia Giulian, Esloveniako mugatik gertu.
Ladinoa: 40.000 hiztun Trentino-Adige Garaian eta Veneton.
Friuliera: 700.000 hiztun Friuli-Venezia Giulian.
Moliseko kroaziera: 4.000 hiztun Molisen. Moliseko kroaziarrak Erdi Aroan Balkanetatik iritsitakoen ondorengoak dira.
Napoliera: 7,5 milioi hiztun Napoli eta hegoaldeko probintzia italiarretan.
Grekokalabriera (edo grikoa): 30.000 hiztun Salento eta Calabrian.
Katalana (algerera): 15.000 hiztun Sardiniako Alger hirian.
Albereshea: 100.000 hiztun Italiako penintsularen hegoaldean eta Sizilia iparraldean. Albanieraren dialektoa da.
Siziliera: 4.832.520 hiztun Sizilian.
Sardiniera: 1.300.000 hiztun Sardinian.

[aldatu] Literatura

Sakontzeko, irakurri: Italierazko literatura

[aldatu] Musika

Musika klasikoa:
- Musikagileak: Antonio Vivaldi, Tomaso Albinoni, Gioacchino Rossini, Gaetano Donizetti, Vincenzo Bellini, Giuseppe Verdi eta Giacomo Puccini.
- Opera kantariak: Enrico Caruso eta Luciano Pavarotti.
- Opera arteoak:
  - Teatro dell'Opera di Roma (Erroma).
  - Teatro Comunale (Firenze).
  - La Scala (Milan).
  - Teatro Regio di Torino (Torino).
  - La Fenice (Venezia).

Musika garaikidea: Banda Bassotti

[aldatu] Kirola

[aldatu] Txirrindularitza

Sakontzeko, irakurri: Italiako Giroa eta Italiako txirrindularien zerrenda

[aldatu] Futbola

Sakontzeko, irakurri: Italiako futbol taldeen zerrenda

[aldatu] Jaiegunak

**Jaiegunak**
Data	Euskarazko izena	Jatorrizko izena
Urtarrilak 1	Urteberri	Capodanno
Urtarrilak 6	Epifania	Epifania
Aldagarria	Pazko igandea	Domenica di Pasqua
Aldagarria	Pazko astelehena	Lunedì dell'Angelo
Apirilak 25	Askapenaren urteurrena	Liberazione
Maiatzak 1	Langileen Eguna	Festa del Lavoro
Ekainak 2	Errepublikaren Eguna	Festa della Repubblica
Abuztuak 15	Jasokundea	Assunzione/Ferragosto
Azaroak 1	Santu Guztien Eguna	Tutti i Santi
Abenduak 8	Andre Mariaren Sortze Garbia	Immacolata Concezione
Abenduak 25	Eguberri	Natale
Abenduak 26	San Esteban	Santo Stefano

[aldatu] Hedabideak

RAI (Radiotelevisione Italiana) irrati eta telebista kate publiko italiarra da.

Informazio orokorreko egunkarien artean "Corriere della Sera" (Milano), "La Repubblica" (Roma) eta "La Stampa" (Torino) ditugu, beste batzuen artean.

[aldatu] Kanpo loturak

Gobernuaren webgune ofiziala
Associazione Culturale Euskara (Italia)
Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
CIA - World Factbook geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Italia