Txikipedia:Eguzkia

Astronomiari buruz gehiago jakin nahi duzu?
Bisita ezazu 🔭Astronomia ataria!

Eguzkia eguzki-sistemaren erdian dagoen izarra da, Lurretik hurbilen dagoena. Izar bat denez, berez sortzen du argia. Eguzki-sistema osatzen duten zortzi planetak, Lurra barne, haren biran mugitzen dira, baita asteroide, meteorito, kometa eta beste hainbat objektu ere. Lurrean bizia egon ahal izateko behar den energia iturri nagusia da, eta Eguzki-sistemako masa guztiaren %99 baino gehiago hartzen du. Eguzkia eta eguzki-sistema Esne Bidea izeneko galaxian daude, haren erditik 25.000 - 28.000 argi-urteko distantziara. Eguzkiak 1.392.000 kilometroko diametroa du (Lurrarena baino 109 aldiz handiagoa).

Denbora luzez, Eguzkia su-bola erraldoi bat zela pentsatu zen, baina gaur egun badakigu gas beroz osatuta dagoela. Gas horiek, batez ere, hidrogenoa (%73) eta helioa (%25) dira. Gainerako %2a elementu astunez osatuta dago: oxigenoa, karbonoa eta burdina, besteak beste. Eguzkiak ez du gainazal solido bat, Lurrak bezala; hala ere, erdiranzko zentroan gero eta trinkoagoa egiten da.

💡

Ba al dakizu?

Gure izarraren izena hizki edo letra larriz (maiuskulaz) idatzi behar da: Lurrak Eguzkiaren inguruan jira egiten du. Aldiz, zentzu orokorra duenean edo pluralean erabiltzen denean, edo beste sistema batzuetako izarrei buruz ari garenean, hizki xehez idatzi behar da: Ordu asko igaro ditut eguzkitan edo Unibertsoan milaka eguzki daude.

Tamaina eta tenperatura

Eguzkia ikaragarri handia da Lurraren aldean. Bere diametroa Lurrarena baino 109 aldiz handiagoa da, eta Lurrak baino 330.000 aldiz gehiago pisatzen du. Gainazaleko tenperatura 5.500 °C ingurukoa da, baina haren erdigunean 15 milioi gradutara iristen da. Bero horrek edozein metal bat-batean urtu eta plasma bihurtuko luke, materia-egoera berezi bat.

Eguzkiaren konposaketa eta energia

Eguzkiak askatzen duen energia (argi eta bero gisa jasotzen duguna) hidrogenoa helio bihurtzen denean sortzen da, fusio nuklear izena duen prozesu batean. Eguzkiak segundo bakoitzean 600 milioi tona hidrogeno 596 milioi tona heliotan bihurtzen du. Gainerako masa energian bilakatzen da, Einsteinen formula famatua erabilita: $E=mc^{2}$ . Energia hori nukleotik gainazalera iristeko 10.000 eta 170.000 urte artean behar izaten ditu, bidean etengabe xurgatua eta berriz igortzen delako.

💡

Ba al dakizu?

Eguzkiaren argia Lurrera iristeko 8 minutu inguru behar duela. Baina argi horren energia sortzen duen energia nuklearra nukleotik gainazalera iristeko hamar mila eta ehun eta hirurogeita hamar mila urte artean behar izan ditu.

Eguzkiak bidaltzen digun energiak ia zortzi minutu behar izaten du, argiaren abiaduran, Lurrera iristeko —hau da, Eguzkiaren eta Lurraren artean dauden 149 milioi kilometroak egiteko—. Eguzkiari esker posible izan da bizia Lurrean. Landareak, fotosintesiaren bidez, eguzki-energia baliatzen dute energia kimiko bihurtzeko; energia kimiko horrek azukreak egiteko balio du, eta, horrela, landare eta alga berdeen molekula guztiak elikatzen ditu.

💡

Ba al dakizu?

Eguzkia metro kubiko bakoitzeko sortzen duen energia konpost pila batek sortzen duenaren parekoa dela —baina Eguzkiaren nukleoa izugarri handia da, eta horrexegatik da hain indartsua!

Eguzkiaren geruzak

Eguzkia ez da homogeneoa; hainbat geruza bereiz daitezke:

Nukleoa: Eguzkiaren erdigunea da, non tenperatura altuaren ondorioz fusio nuklearra gertatzen den; hau da, Eguzkiaren energia bertan sortzen da. Nukleoan, hidrogenoa helio bihurtzen da. Nukleoaren tenperatura 15 milioi gradu ingurukoa da.
Zona erradiatiboa: Nukleoa inguratzen duen gunea da, non energia erradiazio bidez transmititzen den (fotoiak modu jarraituan xurgatzen eta igortzen dira). Gutxi gorabehera, eguzkiaren tamainaren %70 okupatzen du. Nukleoan sortutako energia garraiatzen duten partikulak (fotoiak) kanporantz mugitzen dira, baina ehundaka mila urte behar izaten dituzte horretarako.
Zona konbektiboa: Zona erradiatiboa inguratzen duen geruza. Konbekzioa deitzen den fenomenoa gertatzen da eremu honetan: gas beroko zutabeak gainazaleraino igotzen dira, hoztu egiten dira eta berriro jaisten dira, irakiten ari den ur baten antzera.
Fotosfera: Eguzkiaren gainazal edo azaleko geruza da, Lurretik ikusten duguna; geruza mehea da, 300 km ingurukoa. Fotosferatik igortzen ditu Eguzkiak argia eta beroa; horregatik, tenperatura baxuagoa izaten da bertan, 5.000 °C ingurukoa. Fotosferan, orban ilunak agertzen dira batzuetan, tenperatura baxuagoa duten eremu batzuk konbekzioaren ondorioz azaleratzen direnean.
Atmosfera: Eguzkiaren inguruan dagoen halo gaseosoa da. Eguzki-eklipse batean ikusten den eremua da. Bertan, beste atal batzuk bereizten dira:
- Kromosfera: Fotosferaren gainetik dagoen atmosferaren geruza (izenak "kolore esfera" esan nahi du). Eguzki eklipse osoetan, eraztun gorrixka fin bat bezala ikusten da Eguzki-ertzaren inguruan.
- Koroa: Atmosferaren kanpoko geruza da, zilar koloreko halo bat bezala agertzen dena. Mehea eta argitasun gutxikoa da, eta fotosferaren argia blokeatuta dagoenean bakarrik ikus daiteke, eguzki-eklipse oso batean edo teleskopio mota berezi batekin.

💡

Ba al dakizu?

Eguzkia hain biribila dela, hondartza-pilota baten tamainara txikituko bagenu, bere puntu zabalenaren eta estuenaren arteko aldea giza ile baten zabalera baino txikiagoa izango litzatekeela.

Eguzki-orbanak eta jarduera

Eguzkiaren ekaitz bat, 2010eko abuztuaren 1ean.

Eguzki-orbanak fotosferan agertzen diren ilun-guneak dira. Ilun dirudite inguruko eremua baino hotzagoak direlako —nahiz eta oso bero egon oraindik—. Eguzki-orbanen kopuruak 11 urteko ziklo bat jarraitzen du: gutxi izatetik asko izatera doa, eta berriz ere gutxira. Eguzkian orban gehien dagoen aldietan, eguzki-erupzioak eta energia eta partikula-eztanda indartsuak gertatzen dira, satelite artifizialetan eragin dezaketenak eta Lurrean aurora ikusgarriak sortu ditzaketenak.

Eguzkiaren adina eta etorkizuna

Eguzkia duela 4.500 milioi urte sortu zen. Nola dakigu hori? Bada, kontuan izan behar da Eguzki-sistema osoak adin berbera duela, dena garai berean sortu zelako. Ilargiko arrokek eta asteroideek laguntzen digute jakiten zenbat urte dituen Eguzki-sistemak, Ilargia sortu zenetik oso gutxi aldatu delako haren gainazala. Astronautek hainbat harri ekarri dituzte gure satelitetik, eta zientzialariek aztertu dituztenean jakin ahal izan dute zein den haien "adina".

Bestalde, zientzialariek uste dute Eguzkia bere biziaren erdian dagoela. Gure Eguzkia bezalako izarrek, gutxi gora-behera, bederatzi edo hamar mila milioi urte irauten dute. Duela 5.000 milioi urte ingurutan, nukleoko hidrogenoa agortzen hasten denean, Eguzkia izugarri hedatuko da eta erraldoi gorri bihurtuko da —Merkurio eta Artizarra irensteko bezain handi—. Ondoren, apurka-apurka hoztuz joango den izar txiki eta trinkoa izango da: nano zuri bat.

Nola iker daiteke Eguzkia?

Zientzialariek milaka urte daramatzate Eguzkia behatzen, baina zuzenean begiratzea arriskutsua da. Gure ezagutza izugarri handitu da teknologia modernoarekin. SOHO, Parker Solar Probe eta beste espazio-misio batzuek Eguzkiaren egitura eta portaerari buruzko ikuspegi zehatza ematen digute. Ezin zaio Eguzkiari zuzenean begiratu, ez begi hutsez ez teleskopioz, iragazki bereziak gabe: betirako kaltea sor diezaioke begiari. Horregatik, zientzialariek tresna bereziak erabiltzen dituzte Eguzkiak igortzen dituen argi eta erradiazio mota ezberdinak aztertzeko.

Eguzkia giza kulturan

Historian zehar, kultura askok Eguzkia jainko edo jainkosa gisa gurtzen zuten. Egipto zaharrekoek Ra deitzen zioten beren eguzki-jainkoari; greziarrek Helios; eta aztekek Tonatiuh. Euskal mitologian Eguzki Amandrea Amalurren alaba zen. Eguzkiak ezaugarri femeninoak zituen abesti ezberdinak jaso dira, adibidez Eguzki amandrea / juan da bere amagana / bihar etorriko da / Denpora ona bada. Eguzkia gurtzeko eguzki-loreak jarri dira Euskal Herriko ateetan. Antzinako monumentu askok, hala nola Stonehengek, urtaroen arabera Eguzkiaren mugimendua jarraitzeko balio zuten. Gaur egun ere, Eguzkia erlijio askoren ardatz da, eta zientziaren, artearen eta literaturaren iturburu izaten jarraitzen du.