Astronomiari buruz gehiago jakin nahi duzu?
Bisita ezazu 🔭Astronomia ataria!

Eklipsea astro batek beste bat «estaltzen» duenean gertatzen den fenomenoa da. Eklipseak osoak edota partzialak izan daitezke: osoak direnean, astro batek oso-osorik estaltzen du bestea; partzialen kasuan, zati bat bakarrik estaltzen du. Lurreko biztanleentzat, eklipse mota ezagunenak bi dira: eguzki-eklipsea, Ilargiak Eguzkia estaltzen duenean gertatzen dena, eta ilargi-eklipsea, Lurraren itzalak Ilargia estaltzen duenean gertatzen dena. Eklipseak, ordea, eguzki-sistema osoan gertatzen dira, ez bakarrik Lurrean.

💡

Ba al dakizu?

Eklipse hitza grezieratik dator, eta «desagertzea» esan nahi du.

Fenomenoa ulertzeko, kontuan izan behar dugu argia ematen duen bakarra eguzkia dela, Lurra eguzkiaren inguruan biraka dabilela, eta ilargia Lurraren inguruan dabilela. Hirurak etengabe mugitzen ari dira, baina bakoitzak bere ibilbidea edo orbita egiten du

Zergatik ez da eklipserik hilero?

Pentsa liteke eklipseak hilero gertatu beharko liratekeela, baina ez da horrela gertatzen, Ilargiaren orbitak Lurraren orbita baino 5 gradu inguru okertua dagoelako. Hori dela eta, Ilargiaren itzala ez da normalean Lurrera iristen. Eklipseak soilik eklipse-urtaroetan gertatzen dira, urtean bitan gertatzen diren aldi laburretan, bi orbita-planoak behar bezala lerrokatzen direnean. Orduan, urtean lau eta zazpi eklipse bitartean gerta daitezke.

Ilargiaren orbita Lurraren plano orbital berean egongo balitz, eguzki-eklipse bat eta ilargi-eklipse bat gertatuko lirateke hilero.

Eguzki-eklipseak

Eguzki-eklipse batean ilargia Eguzkiaren eta Lurraren artean jartzen da eta eguzkia ezkutatu egiten du, Lurretik ikusita. Eguzkiak eta Ilargiak, berez, oso tamaina desberdinak dituzte; baina, zeruan ikusten ditugunean, ia tamaina berdinekoak iruditzen zaizkigu. Horren arrazoia hau da: Eguzkia 400 aldiz handiagoa dela Ilargia, baina, kasualitatez, Ilargia baino 400 aldiz urrutiago dago. Eguzki-eklipseak hiru motakoak dira

• Osoa: Ilargiak guztiz estaltzen du eguzkia Lurreko leku txiki batetik. Leku hori ilargiaren itzalaren erdi-erdian geratzen da. Eklipse osoa gertatzen den lekuan ia gauean bezala iluntzen du, zortzi minutuz gutxi gorabehera. Ordubete inguru kostatzen zaio ilargiari eguzkia osorik ezkutatzea. Eklipse osoan, eguzkiaren koroa ikus daiteke, normalean ezinezkoa dena.
• Partziala: Ilargiak ez du osorik ezkutatzen eguzkia, zati bat besterik ez. Ilunantzean dauden lekuetan gertatzen da.
• Eraztunezkoa: Ilargia Eguzkiaren aurretik pasatzen da baina bere diametroa ez da nahikoa hura estaltzeko, tamaina apur bat txikiagoa duelako une hartan. Eraztun moduko bat ikusten da eguzkiaren inguruan.

Eguzki-eklipse osoak Lurreko leku jakin batean 360–410 urtean behin bakarrik gertatzen dira. Ilargiaren itzala Lurraren azalean ordubeteko 1.700 km inguruko abiaduran mugitzen da.

💡

Ba al dakizu?

Eguzki-eklipsea ez da inoiz zuzenean begiratu behar, ikusmen-kaltea sor baitezake. Aukera bat da teleskopio bat erabiltzea, baina ez haren barrutik eguzkiari begiratzeko, baizik eta haren argitasuna kartoi edo paper zuri batean proiektatzeko. Horretarako balio duten betaurreko bereziak ere badaude.

Ilargi-eklipseak

Ilargi-eklipsea Lurrak Ilargiaren aurrean jartzen denean gertatzen da, bere itzalak Ilargia estaliz. Horretarako, Eguzkia, Lurra eta Ilargia lerro-lerro egon behar dute, Lurra Ilargiaren eta Eguzkiaren artean dela. Eguzki-eklipsearen ez bezala, ilargi-eklipsea Lurraren gaueko edozein lekutatik ikus daiteke, eta ez du kalterik egiten begiei.

Ilargi-eklipseak hiru mota ditu:

• Ilunantza: Ilargia Lurraren itzal arinean (ilunantzean) sartzen da. Ia antzeman ezinezkoa da begi hutsez.
• Partziala: Ilargiaren zati bat Lurraren itzal osoan sartzen da.
• Osoa: Ilargia erabat Lurraren itzalean sartzen da. Eklipsea ilbetean gertatzen da beti. Ilargia ez da erabat iluntzen: Lurraren atmosferak argi-izpi gorrixkak desbideratzen ditu itzalaren barrura, eta ilargia laranja edo gorri kolorean agertzen da. Horregatik, Odol-Ilargi ere deitzen zaio.

Ilargi-eklipsea 150 aldiz inguru gertatzen da mende batean, mundu osoan. Eguzki-eklipsea baino askoz ikuserrazagoa da.

Eklipse zikloak

Eguzki- eta ilargi-eklipseak eredu iragargarriak jarraitzen dituzte. Ospetsuena Saros zikloa da: 6.585 egun inguruan —18 urte inguru— errepikatzen da. Zenbaki hori ez denez egun osoen kopuru zehatz bat, ziklo bereko eklipse bakoitza Lurreko leku ezberdin batetik ikusten da. Antzinako astronomoek eredu hauek aurkitu zituzten, eta etorkizuneko eklipseak aurreikusteko erabili zituzten.

Eklipseak eguzki-sisteman

💡

Ba al dakizu?

Marten, Fobos satelitea Deimos satelitea eklipsatzen ikusten ahal dela — beste planeta baten satelite bat beste satelite batek eklipsatzen — fenomeno oso bitxia.

Lurrean ez ezik, Eguzki-sistema osoan gertatzen dira eklipseak. Jupiterren lau satelite handiek maiz eklipsatzen dute planeta eta elkar. 1670eko hamarkadan, Ole Rømerrek Jupiterren sateliteen eklipseak erabilita neurtu zuen lehen aldiz argiaren abiadura, sateliteak espero baino 17 minutu beranduago agertzen zirelako Jupiterrek Lurretik urrun zegoenean. Marteren sateliteak, Fobos eta Deimos, txikiegiak dira Eguzkia erabat estaltzeko, beraz Marteko eklipseak beti partzialak dira. Pluton eta bere satelite Karonek ere elkar eklipsatzen dute.

💡

Ba al dakizu?

Jupiterren sateliteen eklipseak hain erregularrak ziren, XVII. mendeko itsasgizonek GPS bezala erabiltzen zituztela itsasoan beren longitudea kalkulatzeko.

Eklipseak historian eta kulturan

Ra, antzinako Egiptoko eguzki-jainkoa. Kultura askok izuarekin hartu zuten eklipsearen fenomenoa.

Milaka urte daramatzate eklipseen berri ematen. Buztinezko taula batek K. a. 1223ko martxoaren 5eko eguzki-eklipsea jasotzen du, eta Txinako erregistroek 3.000 urte baino gehiago dituzte. K. a. 500 inguruan, Anaxagoras filosofo greziarrak eman zuen eklipseei buruzko lehen azalpen zientifikoa: ilargia Eguzkiaren argia islatzen ari zela adierazi zuen. Indiako astronomoek, Aryabhatak bezala, oso aurreikuspen zehatzak egin zituzten mendeak lehenago.

Historia osoan zehar, kultura askok eklipseak indar onaren eta gaizkiaren arteko borroka gisa ikusi dituzte. Normandiako mitologian, Sköll eta Hati izeneko otsoak Eguzkia eta Ilargia atzetik jarraitzen zituzten; eklipseak otsoak bietako bat harrapatzen zuenean gertatzen ziren. K. a. 585eko maiatzaren 28an, eguzki-eklipse oso batek Medearren eta Lidiarren arteko borroka amaitarazteko adina ikaratu zituela kontatzen da.