Txileko kapitaintza nagusia
| Txileko kapitaintza nagusia Capitanía General del Reino de Chile | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1540 – 1818 | |||||||||||
| Espainiar Inperioko kapitaintza nagusia | |||||||||||
| |||||||||||
.svg) 1796ko mapa, berde argiz aldarrikaturiko lurraldeak | |||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Hiriburua | Santiago de Nueva Extremadura | ||||||||||
| Kultura | |||||||||||
| Hizkuntza(k) | Ofizialki gaztelera | ||||||||||
| Erlijioa | Katolikoa | ||||||||||
| Historia | |||||||||||
| |||||||||||
.svg)
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Txileko kapitaintza nagusia (gazteleraz Capitanía General del Reyno de Chile) edo Txileko Erresuma (gazteleraz Reyno de Chile) 1540an Espainiak bere hego-mendebaldeko Hego Amerikako koloniak kudeatzeko sorturiko barruti administratiboa izan zen. Hiriburua Santiago de Nueva Extremadura hiria izan zuen.
Bere mugak ez ziren inoiz finkoak izan, maputxeen lurraldeetan eta Patagonian botererik ez zuelako. Kapitaintza nagusia 1810era arte mantendu zuten, noiz lehen gobernu autonomoa eratu zen. Gobernu horrek Patria Vieja (aberri zaharra) izeneko erregimena ezarri zuen 1814an bota zuten arte. 1818an Txileko independentzia aldarrikatu zutenean desagertu zen.
Mugak
[aldatu | aldatu iturburu kodea].svg)
1548an, Pedro de la Gascak, Limako Real Audienciako presidenteak, Txileko gobernazioari emandako lurralde teorikoa 27° eta 41° hego latitudeen artean hedatzen zen, gutxi gorabehera Copiapó eta Osorno ingururaino, eta Ozeano Bareko kostaldetik ekialderantz 100 leguako zabalera zuen. 1542an Karlos I.ak berretsi zuen hori, eta 1554an, Jerónimo de Aldereteren eskariz, Txileko hegoaldeko muga Magallanesko itsasarteraino zabaldu zuen. Alderete, gainera, Terra Australiseko gobernazioko gobernadore izendatu zuten 1555ean, Txileko gobernadorearekin batera.[1] 1557an, Patagoniako ekialdeko kostaldea, Magallanesko itsasarteraino, Jaime Rasquíni eman zitzaion, eta horrek gainjartzea sortu zuen Txileri zegozkion 100 leguekin. 1563an, Tucumán Txiletik bereizi zen. 1570ean, Rasquíni emandako lurraldeak Juan Ortiz de Zárateri eman zitzaizkion, Río de la Platako eta Paraguaiko gobernadoreari, eta, horrela, lurralde-erreklamazioen gainjartzeak bere horretan jarraitu zuen.[2]
Araukaniako eskualde autonomoa, 1641ean Quilíngo Parlamentuan halakotzat aitortua, gobernazioaren lurraldearen parte zela hartzen zen, paperaren gainean.
1680an, Indietako Legeen Bilduma argitaratu zen, eta 1681ean errege-zedula batek ezarri zuen Bildumarekin kontraesanean zeuden lege guztiak baliogabeak zirela.[3] II. liburuan, XV. tituluan, Bildumak Real Audiencia desberdinen lurraldeak zehazten zituen. Txileko Audientziaren kasuan, Magallanesko itsasartea berariaz aipatzen zuen bakarra zen. Legeak honela zehazten zuen haren jurisdikzioa: «aipatutako Txileko Erresuma osoa, probintzia horien gobernuaren barruan dauden hiri, herri, auzo, leku eta lurrekin, bai gaur egun baketu eta populatuta dagoena, bai etorkizunean Magallanesko itsasartearen barruan eta kanpoan konkistatu, populatu eta baketuko dena, baita barnealdeko lurrak ere, Cuyoko probintzia barne».[4] Manuel Ravest Morak xedapen hori interpretatzen du Patagoniako ekialdeko kostaldea La Platako gobernazioaren mende itzultzea bezala; horren ondorioz, Txileren muga berriro 100 leguetara mugatuko zen.
1768an, Chiloé Perutik zuzenean administratzen hasi zen aldi baterako. 1788an, formalki Txileren kontrol osoaren mende itzuli zen, baina hori erabaki teoriko hutsa izan zen eta erregeordeak ez zuen inoiz praktikan jarri. Chiloéren lurralde teorikoa hegoalderantz Horns lurmuturraraino iristen zen.[5]
1770ean, Peruko erregeordeak, Manuel de Amat y Junyentek, espedizio bat antolatu zuen «Davis lurra» delakoaren bila. Felipe González Ahedori bi ontzi eman zizkion: lerroko ontzi San Lorenzo eta fragata Santa Rosalía, guztira 546 marinelen tripulazioarekin. Espedizioa urte bereko azaroaren 15ean iritsi zen uhartera, Espainiako Koroaren izenean uhartearen jabetza hartu zuen eta Isla San Carlos izena eman zion, Karlos III.a erregearen omenez.
1776an, Juan Ignacio Molina abadeak Pazko uhartea nabarmendu zuen bere «estatua monumentalengatik», Historia Natural y Civil del Reino de Chile lanaren «Txileko uharteak» gaiari buruzko bosgarren kapituluan.[6] Lan horrek Desventuradas uhartediko San Félix eta San Ambrosio uharteak ere aipatzen ditu.[7] Juan Fernández uharteak ere Txileko lurraldetzat aldarrikatu ziren. 1808an, Salas y Gómez uhartea aurkitu zen.
Txilek bere lurraldearen zati garrantzitsu bat galdu zuen Karlos III.aren Borbondarren erreformen ondorioz. 1776an, Cuyo probintziako Mendoza eta San Juan hirien lurraldeak sortu berria zen Río de la Platako erregeorderriaren jurisdikzioaren mende geratu ziren.[1][8]
Dokumentu eta mapak existitzen ziren, bereziki XVIII. mendekoak, Patagonia Ekialdea Txileko de jure lurraldearen parte bezala erakusten zutenak; aldi berean, Río de la Platako erregeorderrian egindako beste irudikapen batzuek eskualde hori azken horri egozten zioten. XIX. mendean, sortu berriak ziren errepublikek lurraldearen subiranotasuna eztabaidatu zuten lurralde-gatazkan, 1881era arte.[9]
Iparraldeko mugan, auzitan zegoen lurraldea Loa ibaiaren bokalearen eta Paposoren artean zegoen. Eskualde horretan Salado izeneko ibai bat egon behar zuela uste da, baina haren kokapen zehatza ezezaguna da. Txileko historialariek maiz aipatzen dute Andrés Baleatok 1793an egindako mapa, muga Loa ibaian zegoela defendatzeko,[1] baita egile beraren beste dokumentu batzuk ere.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q763808
Multimedia: Colonial Chile / Q763808
  |
Artikulu hau Txileko historiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |