Etnologia

Diziplinaren azterketan sar daitezkeen objektuen bilduma. Valentziako Etnologia Museoa.

Etnologia (grezierazko ἔθνος, ethnos, «herria/nazioa» eta ''λογος'', «ezagutza") gizarte-zientzia bat da. Giza taldeen kultura-ezaugarriak azalpenezko ikuspegi konparatibo batetik aztertzen ditu, etnografiak bildutako datuak alderatu eta interpretatuz. Diziplina honek gizarteen egitura, funtzionamendua eta bilakaera ulertu nahi ditu, ezaugarri kultural agerikoak zein ezkutuak kontuan hartuta.

Ildo horretatik, kontuan hartu behar da terminologiak ez duela esanahi bera tradizio akademiko guztietan.

Frantziako tradizioan, etnologiak azalpeneko izaera konparatiboa du, eta askotan bereizten da etnografiatik (deskribapena) eta antropologiatik (ikuspegi orokorragoa).

Mundu anglosaxoian, aldiz, antzeko ikerketa-eremua antropologia kulturala edo gizarte antropologia izendapenen barruan bildu ohi da. Horrenbestez, zenbait egileren arabera, termino horiek neurri handi batean baliokidetzat har daitezke, nahiz eta tradizio bakoitzean ñabardura kontzeptualak dituzten.

Lehenik eta behin, etnologiaren aztergai nagusia kultura da, bere aniztasunean ulertuta. Izan ere, kulturak giza taldeek garatutako praktikak, sinboloak eta arauak biltzen ditu, eta horien azterketak aukera ematen du bereizteko zer den unibertsala gizakiengan eta zer den kulturalki eraikia.

Bestalde, etnologiak gizarteen arteko harremanak eta antzekotasunak ikertzen ditu. Horretarako, ahaidetasun-sistemak, antolaketa sozial eta politikoa, ekonomia-ereduak edo erlijio-adierazpenak aztertzen ditu, konparazioaren bidez giza taldeen arteko loturak eta berezitasunak argitu aldera.

Halaber, ez da nahastu behar etnografiarekin. Etnografia talde jakin baten bizimoduaren deskribapen xehea da; etnologiak, aldiz, deskribapen horiek abiapuntu hartuta, interpretazioa eta konparazioa garatzen ditu.

Azkenik, ikuspegi teorikoari dagokionez, etnologiak hainbat korronte garatu ditu. Ezagunenen artean, funtzionalismoa, Bronisław Malinowskiren lanekin lotua, eta estrukturalismoa, Claude Lévi-Straussen ekarpenekin garatua; bi ikuspegi horiek gizarteen antolaketa eta esanahi-sistemak ulertzeko modu desberdinak proposatzen dituzte.

Diziplinak

Auzitegi bat, epaile bat eta abokatu bat Estatu Batuetan; antropologia juridikoa etnologiaren eta antropologiaren arteko azterketa-eremuen adibidea.

Lehenik eta behin, kontuan hartu behar da sailkapena tradizio akademikoaren araberakoa dela. Frantziako tradizioan, etnologiaren barruan diziplina ugari bildu izan dira; gaur egun, ordea, horietako asko antropologiaren azpidiziplinatzat hartzen dira.

Ildo horretatik, etnozientziak etnologiaren barruan garatutako azterketa-eremu multzo bat dira, giza taldeek naturari eta inguruneari buruz duten ezagutza-sistemak aztertzen dituztenak; hala ere, tradizio akademikoaren arabera, maiz antropologia kulturalaren edo antropologia kognitiboaren barruan ere sailkatzen dira.

Hona hemen etnologiaren garapenari bereziki lotutako zenbait eremu:

• Etnolinguistika: hizkuntza kulturaren adierazpen gisa aztertzen du.
• Etnomusikologia: musikaren eta gizartearen arteko harremanak ikertzen ditu.
• Etnobiologia edo etnoekologia: bizidunen munduaren eta gizartearen arteko harremanak aztertzen ditu.
  • Etnobotanika: landareen eta gizartearen arteko harremanak.
  • Etnoentomologia: intsektuen eta gizartearen arteko harremanak.
  • Etnomikologia: onddoen eta gizartearen arteko harremanak.
• Etnozoreologia: dantza-tradizioen azterketa, bereziki landa-eremuetako eta Europa kanpoko gizarteetan.
• Etnoszenologia: arte eszenikoak eta performatiboak «gertaera sozial oso» gisa aztertzen ditu.

Historia eta garapena

Adam František Kollár, 1779

Lehenik eta behin, etnologiaren hastapenak XV. mendetik aurrera kokatu ohi dira, Europako esploratzaileek Amerikarekin eta beste lurralde batzuekin izan zuten kontaktuaren ondorioz. Testuinguru horretan, «Bestea»ren irudikapena eraiki zen, askotan ikuspegi etnozentriko batetik, eta zibilizazioaren eta «basakeriaren» arteko oposizio dualista finkatu zen.

Ondoren, XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran, etnologia arlo akademiko gisa eratzen hasi zen Europan. Ethnologia terminoa lehen aldiz Adam František Kollárek erabili zuen 1783an, giza taldeen azterketa sistematiko eta konparatiboa izendatzeko. Kollárek honela definitu zuen etnologia: herrien eta nazioen jatorria, hizkuntzak, ohiturak eta erakundeak aztertzen dituen jakintza, gizarteak beren testuinguruan ulertzeko helburuarekin. Garai hartan, diziplina oraindik lotuta zegoen bidaiarien kontakizunekin eta literatura exotikoarekin, nahiz eta pixkanaka bere autonomia zientifikoa garatzen hasi zen.

Bestalde, XIX. mendearen lehen erdian, etnologiak sarritan «arrazen sailkapenaren zientzia» gisa ulertu izan zen, eta gizarte «primitiboen» azterketarekin lotu zen. Ikerketa horiek, neurri handi batean, esploratzaile, militar, merkatari edo misiolariek bildutako materialetan oinarritu ziren.

Halaber, XX. mendearen hasieran, diziplinak eraldaketa sakona izan zuen, lan enpirikoa eta metodologia sistematikoagoak garatuz. Testuinguru horretan sortu zen, besteak beste, Parisko Unibertsitateko Etnologia Institutua (1925), Marcel Mauss eta Lucien Lévy-Bruhlen ekimenez.

Claude Lévi-Strauss

Ildo horretatik, Frantziako tradizioak bereizketa klasikoa finkatu zuen etnografia, etnologia eta antropologia kontzeptuen artean. Etnografia datu-bilketa deskribatiboarekin lotu zen; etnologia, berriz, konparazioarekin eta interpretazioarekin; eta antropologia, ikuspegi teoriko orokorragoekin.

Hala ere, bereizketa horiek ez ziren unibertsalki onartu. Mundu anglosaxoian, antropologia kulturala edo antropologia soziala terminoek barne hartu zituzten bai lan enpirikoa bai garapen teorikoa, bereizketa zorrotzik egin gabe.

Azkenik, XX. mendearen bigarren erdian, Claude Lévi-Straussek bultzatutako ikuspegi estrukturalak eragin handia izan zuen. Egile horrek zalantzan jarri zuen «historia duten gizarteen» eta «historiarik gabeko gizarteen» arteko bereizketa, eta azpimarratu zuen giza kultura guztiek garapen historikoa dutela, nahiz eta ez den beti modu berean dokumentatu.

İzmireko Etnografia Museoa

Era berean, Lévi-Straussen lanek gizarte guztietan ager daitezkeen egitura unibertsalak bilatu zituzten, hala nola intzestuaren tabua. Hala ere, planteamendu unibertsalista horiek kritikatu zituzten beste pentsalari batzuek, besteak beste Michel Foucault, Jacques Derrida edo Louis Althusserek, diskurtso zientifikoaren eta boterearen arteko harremanak azpimarratuz.

Azken batean, gaur egungo erabileran, etnologia maiz ulertzen da ikuspegi sintetiko eta konparatibo gisa, etnografiak emandako datuetatik abiatuta gizarteen arteko harremanak, jatorriak eta bilakaerak aztertzen dituena; hala ere, ikuspegi hori tradizio akademikoaren arabera aldatzen da, eta sarritan antropologiaren barruan integratzen da.

Metodoak

Lehenik eta behin, etnologiaren ikerketa maiz landa-lanean oinarritzen da, ikerketa-estrategia nagusietako bat baita. Testuinguru horretan, behaketa parte-hartzailea da datuak biltzeko erabiltzen den teknika nagusietako bat; Bronisław Malinowskik sistematikoki garatu zuen, eta ikertzailearen presentzia luzea eta eguneroko bizitzan integratzea funtsezkotzat jo zituen, gizarte baten barne-logika ulertu ahal izateko.

Bestalde, Franz Boasek ikuspegi partikularista eta historikoa proposatu zuen, kultura bakoitza bere testuinguru propioan ulertu behar dela azpimarratuz. Ikuspegi horrek erlatibismo kulturalaren garapena bultzatu zuen, eta ikertzaileari eskatzen dio aztertzen duen gizartea bere barne-logikatik interpreta dezala. Haren ondoren, etnologiak analisi konparatiboa erabiltzen du, kultura desberdinetako datuak alderatuz antzekotasunak, desberdintasunak eta eredu orokorrak identifikatzeko. Metodo horrek aukera ematen du fenomeno sozialen interpretazio zabalagoak proposatzeko.

Ildo horretatik, dimentsio sinbolikoaren azterketa ere funtsezkoa da. Clifford Geertzen ikuspegi interpretatiboaren arabera, etnologoek mitoen, errituen eta adierazpen kulturalen esanahia aztertzen dute, gizarte batek mundua nola ulertzen duen argitzeko.

Azkenik, ikuspegi erreflexibo postmodernoek azpimarratzen dute ikertzailearen rola bera ere aztergai bihurtu behar dela. James Clifforden eta George Marcusen lanek erakutsi dute ezagutza antropologikoa testuinguru historiko eta sozial jakin batean eraikitzen dela, eta horrek ikerketaren baldintzak eta emaitzak baldintzatzen dituela.

Etnologia giza zientzien barruan

Etnologia eta soziologia

Lehenik eta behin, historikoki, etnologia eta soziologia bereizi izan dira aztergaiaren eta ikuspegiaren arabera. Soziologiak batez ere gizarte industrializatuak aztertu izan ditu, eta etnologiak, berriz, «tradizional» edo «primitibo» gisa sailkatu izan diren komunitateak.

Hala ere, gaur egungo ikerketan bereizketa hori lausotu egin da. Etnologoek mendebaldeko gizarteetan ere aztertzen dituzte lehen «primitibo»tzat hartzen ziren fenomenoak, hala nola magia edo sinesmen-sistemak.

Bestalde, metodologiari dagokionez, bi diziplinen artean ñabardura batzuk bereizi izan dira. Soziologiak maiz metodo kuantitatiboak erabiltzen ditu (inkestak, galdetegiak), eta etnologiak, berriz, metodo kualitatiboak lehenesten ditu, hala nola iraupen luzeko landa-lana eta behatze parte-hartzailea.

Gainera, etnologiak dimentsio sinbolikoari arreta berezia eskaini izan dio, mitoen, errituen eta oro har munduaren pertzepzio kulturalen azterketaren bidez. Bereizketa hori modu sintetikoan azaldu zuen Jean Poirierek, etnologia «komunitateen zientzia» gisa ulertuz eta soziologia «kolektibitateen zientzia» gisa.

Etnologia eta etnografia

Ondoren, etnologia eta etnografia bereizteko, ohikoa da Claude Lévi-Straussen definizioari erreferentzia egitea. Haren arabera, etnografia datu-bilketa fasea da, landa-lanean oinarritua; etnologia, berriz, datu horien analisia eta erkaketa.

Ildo horretatik, etnografia etnologiaren tresna gisa uler daiteke, arkeologian indusketak duen eginkizunaren antzera. Etnologiak, beraz, deskribapen etnografikoak interpretatzen ditu, giza taldeen antzekotasunak eta desberdintasunak azaltzeko.

Etnologia eta antropologia

Bestalde, etnologiaren eta antropologiaren arteko harremana tradizio akademikoaren araberakoa da. Lehen aipatu bezala, Frantziako ikuspegi klasikoan, etnografia, etnologia eta antropologia prozesu baten fase desberdinak dira: lehendabizikoak datuak biltzen ditu, bigarrenak datuak aztertzen ditu, eta hirugarrenak ikuspegi teoriko orokorragoak garatzen ditu.

Hala ere, ikuspegi hori ez da unibertsala. Beste tradizio batzuetan, bereziki anglosaxoian, antropologiak barne hartzen ditu bai lan enpirikoa bai interpretazio teorikoa, bereizketa zorrotzik egin gabe.

Laburbilduz, ikuspegien arabera, diziplinen arteko mugak desberdinak izan daitezkeela ulertu behar dugu.

Alderantzizko Etnologia

Azkenik, «alderantzizko etnologia» deiturikoak ikuspegi erreflexiboa proposatzen du, non aztertzailearen eta aztertutakoaren arteko rolen arteko mugak lausotzen diren. Kasu horietan, ikerketa-gai diren komunitateek beraiek aztertzen dute ikertzailea, haren ikuspegia eta haren kultura.

Ikuspegi horren aurrekariak XX. mendearen lehen erdian aurki daitezke, besteak beste Julius Lipsen lanean (The Savage Hits Back, 1937), non mendebaldekoen irudikapen kritikoak aztertzen diren herri ez-mendebaldarren ikuspegitik.

Ondoren, ikuspegi hori garatu zen antropologia bisualean eta praktika parte-hartzaileetan, bereziki Jean Rouchen lanetan, non ikertzailearen eta ikertuen arteko harremana berrinterpretatzen den.

Azkenik, ikuspegi horrek ekarpen garrantzitsuak egin baditu ere, kritikak ere jaso ditu, batez ere simetria faltsua sortzeko arriskuagatik edo ikuspegi analitikoaren ahultzeagatik. Horren harira, zenbait egilek, hala nola James Cliffordek edo George Marcusek, ikuspegi anitzak uztartzen dituen antropologia proposatu dute.

Ikus, gainera

• Antropologia
• Etnografia
• Soziologia
• Antropologia fisikoa
• Antropologia filosofikoa

Bibliografia

• Anderson, Eugene N.. (2011). Ethnobiology. Wiley-Blackwell.
• Apaolaza Beraza, Txemi; Hernandez García, Jone Miren; Perez Aldasoro, Pio. (2014). Antropologiko Hiztegia. EHU Argitalpen Zerbitzua ISBN 978-84-9082-041-4..
• Barfield, Thomas. (1997). The Dictionary of Anthropology. Blackwell.

• Bernard, H. Russell. (2017). Research Methods in Anthropology. Rowman & Littlefield.

• Breton, Roland J. L.. (1981). Les ethnies. Presses Universitaires de France.

• Chrétien, Jean-Pierre. (2003). Les ethnies ont une histoire. Karthala.

• Clifford, James. (1986). Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography. University of California Press.

• D'Andrade, Roy. (1995). Cognitive Anthropology. Cambridge University Press.

• Favret-Saada, Jeanne. (1977). Les mots, la mort, les sorts. Gallimard.

• Foucault, Michel. (1966). Les mots et les choses. Gallimard.

• Gallenga, Géraldine. (2008). L'empathie inversée au cœur de la relation ethnographique. Journal des anthropologues.

• Geertz, Clifford. (1973). The Interpretation of Cultures. Basic Books.

• Jolly, Éric. (2001). Marcel Griaule, ethnologue : La construction d'une discipline (1925-1956). Journal des Africanistes.

• Kollár, Adam František. (1783). Historiae ivrisqve pvblici Regni Vngariae amoenitates. Vienna.

• Kuper, Adam. (1996). Anthropology and Anthropologists: The Modern British School. Routledge.

• Lévi-Strauss, Claude. (1958). Anthropologie structurale. Plon.

• Lévi-Strauss, Claude. (1962). La pensée sauvage. Plon.

• Lips, Julius. (1937). The Savage Hits Back. Yale University Press.

• Malinowski, Bronisław. (1922). Argonauts of the Western Pacific. Routledge.

• Marcus, George E.. (1986). Writing Culture (ed.). University of California Press.

• Marzal, Manuel. (1998). Historia de la antropología cultural. PUCP.

• Poirier, Jean. (1984). Histoire de l’ethnologie. Presses Universitaires de France.

• Rouch, Jean. (1975). Ciné-ethnographie. Éditions de l'École des hautes études en sciences sociales.

• Servier, Jean. (1986). Méthode de l’ethnologie. Presses Universitaires de France.

• Stocking, George W.. (1987). Victorian Anthropology. Free Press.

Kanpo estekak

• Datuak: Q43455
• Multimedia: Ethnology / Q43455