Antropologia

Punu herriko maskara (Gabon, Erdialdeko Afrika)

Antropologia (grezieratik άνθρωπος, anthropos, "gizakia" eta λογος, logos, "ezagutza") gizakia bere osotasunean aztertzen duen zientzia da, bai ikuspegi biologikotik, bai sozial eta kulturaletik. Diziplina honek giza portaera, gizarte-antolaketa, hizkuntza eta eboluzioa ikertzen ditu, iragana zein oraina kontuan hartuta.

Bestalde, antropologiaren ezaugarri nagusietako bat ikuspegi holista da; alegia, gizakia dimentsio anitzetan batera ulertzeko ahalegina egiten du. Hori dela eta, natur zientzien, gizarte zientzien eta humanitateen arteko elkargunean kokatzen da.

Gainera, antropologiak konparazioan oinarritutako metodoa erabiltzen du maiz, kultura eta gizarte desberdinen arteko antzekotasunak eta aldeak aztertzeko. Ikuspegi horrek aukera ematen du giza jokabidearen eredu orokorrak identifikatzeko, betiere testuinguru kultural espezifikoa kontuan hartuta.

Azkenik, gaur egungo antropologia lau azpi-jakintzagai nagusitan banatzen da: antropologia biologikoa, antropologia soziokulturala, hizkuntza-antropologia eta arkeologia. Azpi-eremu horiek elkarren artean lotuta daude, baina bakoitzak ikerketa-objektu eta metodo propioak garatu ditu.

Etimologia

Antropologia terminoa grezieratik dator: ánthrōpos (ἄνθρωπος, «gizakia») eta lógos (λόγος, «jakintza» edo «azterketa»). Hitzaren jatorria humanitate klasikoetan kokatzen bada ere, gaur egungo esanahia Errenazimentuan finkatzen hasi zen, batez ere Alemaniako testu akademikoetan.

Ondoren, XVIII. mendean zehar hedatu zen Europako pentsamendu zientifikoan, eta pixkanaka diziplina autonomo gisa eratzen hasi zen. Hasierako definizioetan, antropologia gizakiaren gorputza eta arima aztertzen zituen jakintzatzat hartzen zen, anatomiaren eta psikologiaren arteko banaketaren bidez.

Hala ere, XIX. mendetik aurrera, terminoak zentzu zabalagoa hartu zuen, gizakiaren izaera biologikoa ez ezik, gizarte- eta kultura-dimentsioak ere barne hartuz. Aldaketa horrek diziplina modernoaren sorrera ekarri zuen, gaur egun ezagutzen dugun antropologia zientifikoaren oinarriak ezarriz.

Azpi-diziplinak

Antropologo forentseek hezurduretatik giza aztarnak identifikatzen lagun dezakete, hala nola Mendebaldeko Australian sastrakadian agertutako hauek (c. 1900–1910).

Antropologia lau azpi-diziplina nagusitan antolatzen da gaur egun, nahiz eta banaketa hori tradizio akademikoen arabera zertxobait alda daitekeen. Oro har, eremu horiek elkar osatzen dute eta ikuspegi holista bermatzen dute.

Antropologia biologikoa

Lehenik, antropologia biologikoak gizakiaren dimentsio fisikoa aztertzen du, bereziki eboluzioa, aldakortasun genetikoa eta beste primateekiko harremanak. Ikerketa-ildo horrek giza espeziearen jatorria eta garapena ulertzea du helburu, bai iraganeko populazioetan, bai egungoetan.

Gainera, azpi-eremu honetan faktore biologiko eta sozialek elkar nola eragiten duten ere aztertzen da, hala nola nutrizioak, ingurumenak edo bizi-baldintzek giza garapenean duten eragina. Ikuspegi horrek antropologiaren eta zientzia biologikoen arteko lotura estua erakusten du.

Antropologia soziokulturala

Bestalde, antropologia soziokulturalak gizarte-harremanak eta esanahi kulturalak aztertzen ditu. Tradizioz, bi adar nagusi bereizi izan dira: antropologia soziala eta antropologia kulturala, nahiz eta gaur egun sarritan batera lantzen diren.

Aztergai nagusien artean daude, besteak beste, ahaidetasuna, erlijioa, ekonomia, boterea eta eguneroko praktikak. Ikuspegi horretan, kultur erlatibismoak garrantzi berezia hartu du, gizarte bakoitza bere balio eta sinbolo propioen arabera ulertzeko printzipio gisa.

Hizkuntza-antropologia

Rosetta harria antzinako komunikazioaren seinale.

Era berean, hizkuntza-antropologiak hizkuntza eta gizartearen arteko harremanak aztertzen ditu. Bereziki, hizkuntzak nola eragiten duen munduaren interpretazioan, gizarte-harremanetan eta identitate kolektiboen eraikuntzan ikertzen du.

Ikerketa-eremu honek hizkuntzaren erabilera soziala, aldaketa historikoa eta komunikazio-moduak aztertzen ditu, ikuspegi antropologikotik. Horren bidez, hizkuntza ez da tresna neutrotzat hartzen, baizik eta sistema kultural baten parte gisa.

Arkeologia

Azkenik, arkeologiak iraganeko gizarteak aztertzen ditu, batez ere aztarna materialak erabiliz. Tresnak, hezurrak, eraikinak edo paisaia eraldatuak dira ikerketaren oinarria, eta horien bidez giza portaeraren eta antolaketa sozialen inguruko ondorioak ateratzen dira.

Hala ere, arkeologiaren kokapena antropologiaren barruan ez da unibertsala: Ipar Amerikan, oro har, antropologiaren parte da; Europan, aldiz, askotan diziplina independente gisa garatu da. Desberdintasun horrek tradizio akademikoen eragina erakusten du.

Metodoak

Antropologiaren metodoak askotarikoak dira, eta azpi-diziplina bakoitzaren ikerketa-objektuaren arabera egokitzen dira. Ildo horretatik, diziplinak ikuspegi enpirikoa lehenesten du, datu zuzenen bilketa eta analisia oinarri hartuta.

Lehenik, antropologia biologikoak neurketa fisikoak, analisi genetikoak eta populazioen arteko konparazioak erabiltzen ditu gizakiaren eboluzioa eta aldakortasuna aztertzeko. Bestalde, arkeologiak aztarna materialak aztertzen ditu, hala nola tresnak, egiturak edo hondakinak, iraganeko gizarteen ezaugarriak berreraikitzeko.

Era berean, hizkuntza-antropologiak diskurtsoaren analisia eta hizkuntzaren erabilera sozialaren azterketa garatzen ditu, komunikazio-prozesuak eta esanahiak ulertzeko. Antropologia soziokulturalean, berriz, etnografia da metodo nagusietako bat, landa-lan luzean eta behaketa parte-hartzailean oinarritua.

Azkenik, azpi-eremu guztietan konparazioak garrantzi handia du, kultura eta populazio desberdinen arteko antzekotasunak eta aldeak aztertzeko. Aniztasun metodologiko horrek antropologiaren izaera interdisziplinarra eta ikuspegi holista indartzen ditu.

Historia eta garapen orokorra

Terminoaren sorrera eta lehen erabilerak

Antropologia terminoaren osagaiak jada antzinako grezieran ageri dira, ánthrōpos («gizakia») eta lógos («jakintza») hitzetatik eratorriak baitira. Hala ere, kontzeptu horiek ez ziren diziplina autonomo baten izendapenerako erabiltzen, baizik eta gizakiari buruzko hausnarketa filosofiko eta medikoen testuingururako.

Ondoren, Erdi Aroan eta Errenazimentuan, gizakiaren azterketa hainbat jakintza-arloetan banatuta garatu zen, bereziki teologian, filosofian eta medikuntzan. Garai horretan ez zen oraindik “antropologia” terminoa modu sistematikoan erabiltzen, eta gizakiari buruzko jakintza ez zegoen diziplina bakar batean antolatuta.

Lehenik, antropologia terminoaren erabilera moderno eta definitua XVII. mendean agertu zen. 1647an, Bartholin familiako jakintsuek antropologia gorputzaren eta arimaren azterketa gisa definitu zuten, anatomiaren eta psikologiaren bidez. Definizio horrek oraindik ikuspegi dualista islatzen zuen, baina gizakia ikergai bateratu gisa ulertzeko lehen saiakeretako bat izan zen.

Ondoren, XVIII. eta XIX. mendeetan zehar, terminoa pixkanaka hedatu zen Europako testuinguru zientifikoan. Testuinguru horretan, giza aniztasuna modu sistematikoan aztertzeko lehen erakundeak sortu ziren, hala nola Parisko Société Ethnologique (1839), eta antropologia eta etnologia bereizten hasi ziren.

Azkenik, XIX. mendearen bigarren erdian, antropologia terminoak esanahi zabalagoa hartu zuen, gizakiaren dimentsio biologikoak ez ezik, gizarte- eta kultura-alderdiak ere barne hartuz. Aldaketa horrek diziplina modernoaren oinarriak ezarri zituen, gaur egun erabiltzen den antropologia kontzeptuaren sorrera ahalbidetuz.

Diziplinaren sorrera eta garapena

Bernardino de Sahagún antropologia modernoaren aitzindaria.

Antropologiaren jatorria antzinako pentsamenduan koka daiteke, hainbat egilek giza aniztasunari buruzko lehen deskribapenak egin baitzituzten. Hala ere, diziplina zientifiko gisa XIX. mendean finkatu zen, Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan garatutako ikerketa konparatiboen testuinguruan. . XIX. mendearen erdialdean, hizkuntzalaritzan, anatomia konparatuan eta etnologian egindako aurrerapenek konparazio-metodoaren garapena bultzatu zuten. Ikertzaileek kultura, hizkuntza eta giza ezaugarrien arteko antzekotasunak lege orokorren bidez azaldu nahi izan zituzten.

Testuinguru berean, Charles Darwinen eboluzioaren teoriak eragin erabakigarria izan zuen antropologiaren garapenean. Bere lanek giza espeziea naturaren barruan kokatu zuten, eta horrek diziplina zientzia modernoen sarean integratzea ahalbidetu zuen.

Bestalde, XIX. mendearen bigarren erdian lehen elkarte antropologikoak sortu ziren, hala nola Parisko Société d'Anthropologie (1859), eta antropologia pixkanaka diziplina akademiko gisa sendotu zen. Prozesu horren ondorioz, mendearen amaieran hainbat herrialdetako unibertsitateetan irakasten hasi zen.

Hala ere, antropologiaren sorrera testuinguru kolonialarekin lotuta egon zen neurri batean. Zenbait egileren arabera, beste gizarte batzuk aztertzeko tresna gisa erabili zen, eta ikuspegi horrek ondorengo kritika sakonak eragin zituen diziplinaren barruan.

Azkenik, XX. mendetik aurrera, antropologia nabarmen zabaldu eta dibertsifikatu da, bai ikerketa-gaiei dagokienez, bai metodoei dagokienez. Gaur egun, diziplina globala da, eta mundu osoko erakunde akademikoetan garatzen da, beste jakintza-arlo askorekin elkarreraginean.

Ikus, gainera

• Gizarte eta Kultur Antropologia
• Etnografia
• Etnologia
• Giza eboluzioa
• Hizkuntza-antropologia

Bibliografia

• American Anthropological Association. (2013). What is Anthropology?. .
• Burkhart, Louise M.. (2003). «Bernardino de Sahagun: First Anthropologist (review)» The Catholic Historical Review 89: 351–352.  doi:10.1353/cat.2003.0100..
• Eriksen, Thomas Hylland. (2004). What is Anthropology?. Pluto Press.

• Ingold, Tim. (1996). Key Debates in Anthropology. Routledge.

• Jurmain, Robert. (2007). Introduction to Physical Anthropology. Wadsworth.

• Duranti, Alessandro. (1997). Linguistic Anthropology. Cambridge University Press.

• Atkinson, Paul. (2001). Handbook of Ethnography. Sage.

• Bernard, H. Russell. (2002). Research Methods in Anthropology. Altamira Press.

• Kuklick, Henrika. (2008). A New History of Anthropology. Blackwell.

• Stocking, George W.. (1992). The Ethnographer's Magic and Other Essays. University of Wisconsin Press.

• Darwin, Charles. (1859). On the Origin of Species. John Murray.

• MacCurdy, George Grant. (1899). Extent of Instruction in Anthropology. .

• Asad, Talal. (1973). Anthropology and the Colonial Encounter. Humanities Press.

• Cassirer, Ernst. (1944). An Essay on Man. Yale University Press.

• Geertz, Clifford. (1973). The Interpretation of Cultures. Basic Books.

Kanpo estekak

• Datuak: Q23404
• Multimedia: Anthropology / Q23404