Antropologia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Antropologia (grezieratik άνθρωπος, anthropos, "gizakia" eta λογος, logos, "ezagutza") gizakia bere arlo guztietan, soziala, kulturala eta fisikoa (anatomia, fisiologia, patologia, eboluzioa) ikertzen duen zientzia da. Zientzia holista da bi zentzutan: gizaki guztietaz aldi guztietan eta gizartearen dimentsio guztietaz arduratzen da. Antropologia eta beste gizarte zientzien arteko desberdintasun nabariena kulturen arteko parekatzean datza.

Hainbat tradizio bereizten dira antropologian, non garrantzitsuenak frantziar eskola soziologikoa Émile Durkheim, Marcel Mauss, Claude Lévi-Strauss), antropologia sozial britaniarra J.G. Frazer, Bronislaw Malinowski, A.R. Radcliffe-Brown, E.E. Evans-Pritchard) eta antropologia kultural estatubatuarra (L.H. Morgan, Franz Boas, Marvin Harris, Clifford Geertz, Margaret Mead, Ruth Benedict).

Frantziar ereduak gizakiaren aspektu sinboliko eta sozialei ematen dio garrantzia gehienbat, etnologia soziologiaren azpi-jakintzagai bihurtuz. Eredu anglosaxoiak antropologia lau azpi-jakintzagaietan zatitzen du:

  • Antropologia fisikoa edo antropobiologia, gizakien ezaugarri fisikoen eboluzioaren aniztasuna ikertzen duena.
  • Antropologia soziala eta antropologia kulturala, edo antropologia sozio-kulturala: ikerketa arloak gizarte sareak, legea, politika, erlijioa, sineskerak eta abar dira.
  • Arkeologia, gizarteak beraien hondarren bidez ikertzen duena.
  • Hizkuntza-antropologia: hizkuntzaren aldaketa toki eta denboran zehar, hizkuntzaren gizarte erabilerak eta hizkuntza eta kulturaren arteko erlazioa ikertzen duena.

Antropologoia eboluzionista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1850etik aurrera Europa eta Ameriketako Estatu Batuetan eboluzionismo korrontea garatzen da. Antropologo ezagunenak: Morgan, Tylor eta Frazer dira. Oinarri teorikoa: kultura guztiek garapen prozesu berdina dutela da, garapen prozesu lineala. Mendebaldeko gizartea, garapenaren gailurra litzateke. Kontzeptu teorikoa: garapen lineala. Kulturaren ikuspegia: kultura bakarra eta unibertsala da. Kultura barruan elementu material eta ez materialak daude.

Eboluzionismo soziala biologikoa baino lehen garatu zen. Hasieran azalpenak emateko Jainkoa erabiltzen zen argudio gisa, ilustraziotik aurrera zientzialariak beste argudio batzuk bilatzen hasiko dira. Teknologia eta aurrerapenak izango lirateke garapen honen indarra, jada ez dago Jainkoa gizakia baizik, aldaketak hauek dira.

Antropologiak aurrerapen teknologikoetan sinesten du, baita mendebaldetarren gailurra lortzeko ere. Kultura primitiboak etnografiatzen hasten dira, ondoriotzat ez daudela herri basatiak existitzen, denek kultura bakar bat dago soilik bakoitzak garapen fase ezberdinetan daudela. Gizakia genero, espezie bakarra da, baita kultura eta giza historia.

Kolonizazio prozesuan garrantzitsua izan zen, kolonialismoak antropologia aitzakiatzat hartu zuen, justifikazio gisa.

Antropologia difusionista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mende bukaera eta XX. mende hasieran kokatzen da. Batez ere Europan garatu zen: Britania Handia eta Alemanian eta bere eragina azkar Ameriketako Estatu Batuetara hedatu zen.

Antropologo garrantzitsuenak: F. Graebner eta Fr. W. Schimidt izan ziren. Beraien oinarri teorikoa: kulturek asmatzeko gaitasun mugatua dutela da, berezko joera besteena kopiatzea/imitatzean datza. Kontzeptu teoriko gisa: mailegua eta kultur zirkuluak erabiliko dituzte. Kulturaren ikuspegia aldiz, kultura bakarra eta unibertsala dela aldarrikatuko dute eta zibilizazioaren zentrotik periferietara hedatzen dela.

Garapena ez da lineala izango, zentrala baizik. “Kultur-hobi”, zentrotik periferiara hedatzen joango da. Horrela, mundua eremu ezberdinetan zabalduko da. Antropologoen helburua kultur-hobiak zein diren eta hedatze prozesua nola ematen den aztertzea da. Kultur-zirkulu kontzeptua Ratzel eta Barandiaranek ere jorratu zuten. Zirkuluak aztertu zituzten eta maileguen helburua zein zen jakin nahi zuten. Urratsak:

  1. Berezko ezaugarri kulturalak topatzea.
  2. Lurralde-natural bati lotuta egotea, geografia eta paisaiaren garrantzia.
  3. Kultura baten bizitzari dagozkion elementu guztiak barnebiltzea.

Honek zentzua ematen dio teoriari. Kulturak lotzen dituen maileguak dira, ez garapen lineala.

Antropologia hiperdifusionista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elliot-Smith ordezkari nagusia zen. Berak defendatu zuen gure zibilizazioaren oinarria Egipton zegoela. Gaur egun teoria honek ez du balio. Hau izan zen garaiko eztabaida handiena: zein ziren kultur hobiaketa zenbat kultur-hobi zeuden.

Ameriketako Estatu Batuetan beste korronte bat garatu zen. Difusionismotik at kokatuko dira eta ez zaie maileguen afera interesatzen: Boas, Wissler eta Herkovits (akulturazioa). Bi kulturek talka egiten dutenean zer gertatzen den aztertu nahiko dute. Beraien aburuz, talka hau akulturalizazio gisa ulertu behar da. Kulturen nozio ezberdinak baino(maileguak baino) talka interesatzen zitzaien. Bi kultura elkartzean prozesu bat ematen da, talka hauetan beti kultura bat gailentzen da.

Antropologia kulturalista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eboluzionismoan kultura bakar baten ideia zegoela zioten, kulturalistek aldiz, komunitate bakoitzak bere kultura propioa eta hau bertan soilik aztertu daitekela aldarrikatuko dute. Ezin dezakegu globalizazioa egin. Antropologia bisuala hainbat kezka plazaratuko ditu. Metodologiari dagokionez datuak jasotzeko modu berri bat aurkeztu zuten.

XX.mendean sortu zen, Ameriketako Estatu Batuetan. Antropologo ospetsuenak: Mead, Benedict eta Boas dira. Oinarri teorikoak: Eboluzionismoari kritika egingo dio. Aniztasun kulturala aldarrikatu nahi zuten. Kontzeptuak: kultur aniztasuna, kultur erlitibismoa eta etnozentrismoa. Kulturaren ikuspegia: kultura guztiak bereizten dira eta bakoitzak bere garapen historikoaren emaitza da. Kultura beste testuinguruetan ikertu behar da.

  • Nortasunaren teoria:
    • Mead (antropologia feministaren sorrera).
    • Benedict: patroi batzuk: Patterns of culture  (1934) Patroi hauek lotuta azaltzen dira testuinguru eta garapen historikoarekin. Akordio batzuk eman behar dira honetarako.

Antropologia funtzionalista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen hasiera Europan garatu zen korrontea, batez ere, Frantzia eta Britania Handian. Antropologo ospetsuenak Malinowski, Durkheim, Mauss, Radcliffe-Brown izan ziren.Oinarrizko teoria: ezagupena esperientzian oinarritzen da. Gizarte gertakari bakoitza bere testuinguruan interpretatu behar da. Kultura erakundetan gauzatzen da eta funtzio zehatz bat betetzen du gizartean.

Kontzeptu teorikoak: funtzioa eta gizarte egitura.

Kulturaren ikuspegia: kulturak funtzio bat betetzen du. Pertsonen behar psikologiko eta biologikoak betetzen ditu.

Holismo, osotasuna. Orainaldi etnografikoa, beti orainaldian idazten da. Deskribapen nahiko estatikoak, Malinowskiren antzekoak. Kulturak funtzio bat du, bi funtzio mota bereiziz: oinarrizkoak eta eratorriak. Erakundetan sailkatzen dira kulturak, funtzioaren baitan. Malinowskiren bitartez garatzen da gehien bat funtzionalismoa.

Antropologia estrukturalista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX.mendearen bigarren zatian sortu zen, Frantzian. Antropologo ezagunena Levi-Strauss da. Oinarri teorikoa: kulturak pertsonen arteko batasuna bultzatzen du. Kulturaren aldaezinak unibertsalak dira. Horiek pertsonen arteko ulermena errazten dute. Kultura berdina da, baina horren inguruan interpretazio ezberdinak egiten dira. Kontzeptu teorikoak: gizarte egitura, aldaezinak eta abiapuntua izango dira. Kulturaren ikuspegia: kultura bere gizarte egituraren adierazpidea da. Sistema sinbolikoa da, pertsonen artean komunikazioa errazten dute.

Levi-Straussek gai eta lan anitz jorratu zituen, 102 urterekin zendu zen eta beti lanean jardun zuen. Estruktura mentala landu zuen, egitura ikusezinak. Hau izan zen bere bereizgarri nagusiena. Giza genero bezala, elementu komunak ditugula adierazi zuen. Hizkuntzalaritza hartuko du oinarritzat, hau izanik ikerketa egiteko modu zientifiko bakarra. Kultura bat ulertzeko hainbat oinarrizko elementu daude, oinarrian komunikazioa egonik. Intzestoaren tabua azaltzen saiatu zen.

  • Exogamia: kanpoko taldeekin harremana izatea.
  • Endogamia: talde berekoekin harremana izatea.
  • Kultura: gizakiek partekatzen dugun sistema sinbolikoa.


Antropologia feminista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Antropologia feminista»

Antropologia Feminista emakumearengan oinarritutako antropologiaren ikuspegia da, 1960ko hamarkadaren amaieran edo 1970koaren hasieran sortua. Garai honetan, eta feminismoak eraginda, antropologo asko, gehienbat emakumeak, kezkatzen hasten dira emakumeen egoeren inguruan. Androzentrismoaren arazoa mahai gainean jarri, hau ikertu eta salatzen hasi ziren garai honetan antropologo feministak.

Antropologia Feministak ordea izan zituen aitzindari batzuk. Zenbait antropologok aurretik aztertu zituzten gizon eta emakumeen ezberdintasunak, horietako bat Margaret Mead izan zen. Sex and Temperament (1982) lanean gizartearen eta kulturak generoaren eraikuntzan duten garrantziaz aritu zen, gai hau jorratzen zuen lehenetarikoa izan zelarik.

80.hamarkadan bi teoria azalduko dira antropologia feminista bultzatuko dutenak:

Kasu bakarreko teoria:

  1. Ortener, natura kultura: Kultura guztietan emakumeak naturaren prozesuan parte hartzen du. Ugalketa eta amatasuna, baita harreman psikologikoekin. Gizonak produkzio eta ekoizle gisa, sormena. Beraz, kulturarekin lotuagoa dago gizona.
  2. Rosaldo: pribatu/publikoa: Emakumea domestikoa denarekin lotzen da, gizona publiko eta prestigioarekin.

Hala ere, bi planteamenduak nahiko antzekoak dira eta kontuan izan behar da hastapenak badira ere, mendebaldeko ikuspegi batetik eginak direla.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Azurmendi, J.: Gizakiaren filosofia ilustratutik antropologia filosofikora, Jakin, Donostia, 1997 ISBN 84-922537-4-6 (Antropologia kontzeptuaz eta antropologia filosofikoaz)

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Antropologia Aldatu lotura Wikidatan