Kalejira

Kalejira, biribilketa edo karrikadantza, kalez kale musikaren erritmoarekin egiten den ibilbide dantzatua da, gehienbat herriko jaietan, erromerietan eta manifestaldietan egiten dena.

Ohituraz, euskal kulturan kalejirak euskal musika instrumentuekin egin izan dira. Hasiera batean txistu eta danbolinarekin, eta geroago, XIX. mendean eskusoinu txikia (trikiti eta infernuko hauspo izenez ere ezaguna) Euskal Herrira heldu bezain laster, panderoaren eta eskusoinu txikiaren laguntzaz.^[1] Euskal folkloreko beste instrumentu batzuekin ere osotu egiten dira biribilketak, albokarekin adibidez. Horrek ez du esan nahi, euskaldunak ez diren beste instrumentuen laguntzaz kalejirarik egin ezin daitekeenik. Izan ere, kalejira bat osatzeko edozein instrumentu izan liteke baliagarri nahiz eta ez den maiz egiten.

Kalejira izena kale eta bira hitzak uztartuz sortua da, kalez kale mugitzeko erabiltzen diren martxak baitira. Bakoitzak bere erritmoari jarraiki batak besteari eskuak emanez, kate luzea sortuz dantzatu ohi da. Bira horietan geldiuneak egiten dira, beste dantza batzuk egiteko, fandangoak eta arin-arinak, edota tragoren bat hartzeko. Hortaz euskal gizartearen harremanak sendotzeko erabilia izan den ohituratzat jo dezakegu biribilketa.^[2]

Kalejiraren beste esanahietako bat musikaren metrika eta doinuari erreparatzen diona da. Hain zuzen, hasieran aipatutako ibilbide horietarako erabiltzen den doinuari erreparatzen dio.^[2] Musikaren ikuspegitik aztertzen baldin bada, 6/8ko konpasetan idatzita dagoen dantza bat da.

Historia

Kontzeptu honen lehenengo erreferentzia idatzia Iztuetaren eskutik jaso daiteke 1824an, hark carrica-dantza definitu zuen. Jendea kaleetatik irteten zela irrintziak botatzen, oihu eginez eta saltoak emanez, eta horrekin batera jan eta edan egiten zela esaten zuen bere lanean.^[3]

Hala ere, biribilketa hitzaren lehenengo aipamen argia ez da 1992. urtera arte egiten, izan ere, momentu horretara arte beste hitz batzuk erabiltzen dira kontzeptuari erreferentzia egiteko, martxa, calegiracoa, karrika-dantza edo kontradantza izenekin alegia. Urte horretan Orotariko euskal hiztegian aipatua agertzen da Koldo Mitxelenaren eskutik. Nola edo hala, euskal jendeak jakin badaki kalejiran ibiltzeko zein den erabiltzen den musika nahiz eta izen desberdinekin izendatu.^[2]

Bitxikeriak

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran bi dantza mota bereizten dira: "baile al suelto" eta "baile a lo agarrado". Euskal nazionalistak bigarren horren etsai bihurtzen dira eta lehenengoa babesteko asmotan txistulariek 1927an fandangoa eta arin-arina proposatzen dituzte euskal gazteriarentzako dantza egokitzat.^[4]

Geroago Hilario Olazaran de Estellak, 1958an, horiei jarraikiz "baile solte"ak hiru motatan sailkatzen ditu: fandagoak, arin-arinak eta biribilketak. Bakoitzaren zehaztasunak idazten ditu eta hain zuzen biribilketari buruz honako hau esaten du:

«	(Gaztelaniaz) La biribilketa, que significa marcha circulante, es el nombre que ha prevalecido para indicar las marchas callejeras navarras en compás de seis por ocho, llamadas también karrikasoñu (música para recorrer las calles saltando) y kale-jira o correcalles (...)	»
Olazaran de Estella, 1958; Ansorena, J.I.; 2011tik jasoa^[5]

Horrez gain aipatzen du horiek benetako dantza tradizionalak baino genero txikiagokoak direla, baina hala ere sustatzea komeni dela, duten argitasun eta alaitasunagatik.

Ezaugarriak

Lau edo zortzi konpaseko hiru denborako setati baxua du ezaugarri, aldakuntzetan etengabe errepikatzen dena, mugimendu oso bizidun baina markatuarekin. Bere egitura honako hau da: tonikaren multzotik dominatzailerako mugimendu erregularra, oro har beheranzkoa, batzuetan oso markatutako dominanteko kadentzia bat jarraitzen duena.

Aldaketa erritmiko eta melodikoak gutxi eta oso txikiak dira, baita Bachen pasakallean ere (BWV 582), non , melodia oso sinple baten bidez, kontrapuntu-asmakuntza bat sortzen du.

Kalejira

Errealitate bera adierazten duten beste izen batzuek adierazten duten bezala, Euskal Herrian kalez kale ibiltzeko erabiltzen da, giza kateak osatuz, eta noizean behin geldialdiak eginez zerbait hartzeko eta beste dantza batzuk dantzatzeko, eta bereziki fandangoa eta arin-arina. Bere garrantzia, batez ere, soziala da: dantza hau edonork egin dezake bere erara, denak sartzen baitira taldean honek onartzen badu. Beraz, talde baten integrazioa erakusteko eta indartzeko ere balio du.^[6]

Hedapena Amerikan

Txile, Kolonbia, Ekuador eta Peruko musika-generoa. Konposaketa instrumental bat da, non baxuen ardurapeko gai labur bat hainbat aldiz hedadura berekoa den, sekzio zorrotzenen kontrapuntu desberdinekin.

Txile

Txilen, kalejira erakunde jakin batekin lotutako jaiegunetan musika jotzen duten bandak dira. Oro har, izaera publikokoak. Tradizio hori Espainiatik dator, eta Chiloé eremu kulturaleko hainbat herriren barrualdera zabaldu zen, Los Lagos eskualdetik Txileko eta Argentinako Patagoniara. Txilen musika genero honek ez du letrarik, instrumentala baino ez da. Interpretazioaren oinarria perkusio instrumentuetan dago, hala nola bonboetan, neska kaxetan, bikoizketetan edo kixkalietan. Melodia, berriz, akordeoi edo gitarra batekin egiten du. ^[7]

Oro har, kalejirak desfileetan interpretatzen dira, eta gaur egun gehienek izaera militarra edo poliziala dute, hau da, Txileko ordena indarrekin lotuta dago. Alderdi erlijiosoan beti herriko festen testuinguruan interpretatzen dira. ^[7]

Kolonbia

Kolonbian, termino hori erabiltzen da kaletik igarotzen ziren banda ibiltariek interpretatzen zuten musika izendatzeko. Ekuadorko herri banden antzekoa. Berariazko dantza izan zen, ospe handikoa eta musika barrokoarekin lotua. Bestalde, herri honetan ere desfile baten adiera dauka. Hau da, pertsona batzuk kaletik pasatzen direnean, bereziki jai-kontuengatik ospatzen. ^[8]^[9]

Ekuador

Ekuadorren, bandek interpretatzen dituzte kalejirak, Espainiako pasodoblearekin dute antzekotasuna. Pasodoble horren erritmoa, konpasa eta egitura orokorra dute, baina berezitasun nazionala mantentzen eta nabarmentzen dute, eta ekuadortarrak gehien identifikatzen diren erritmoetako bat da. Ekuadorreko kalejira adierazgarriaren kasuan, "Chulla Quiteño" delakoan oinarritzen da, eta hori da, aldi berean, erritmo aldetik nabarmenena. Ekuadorko ia hiri guztietan dago leku horien izenean eta ohorez idatzitako kalejira bat.

Hauek dira ospetsuenetako batzuk:

Riobambeñita

Anbato, lore-lurra

Ambateñita primorosa
Chulla quiteño
Quito mio erromantikoa
Chola cuencana
Carchikoa naiz.
Erregina eta Andrea (Lur ederra Inbaburakoa)
Nire hondartzatxo alaia
Zamorana lorea

Peru

Perun, eskualdeko edo erakunde jakin bateko jaiegunen bat ospatzeko (urteurrenak, Aberri Jaiak, Inauteriak eta baita lortutako lorpenen bat ospatzeko ere) hiriren bateko kaleetan egiten dituzten jai-irudiak dira.

Chaconarekin nahasmendua

Pasacalle eta chacona nahastu ohi dira. Aditu batzuek ukatu egiten dute bereizketa argi bat egon daitekeela; beste batzuek diote pasacallea beti dagoela modu txikiagoan, eta chacona, berriz, modu handiagoan dagoela (baina konpositoreek erabilitako izendapenak askotan kontraesanean daude baieztapen horrekin). Txakolina bezain libre ez den idazkera du pasacalle-ak.

Erreferentziak

↑ «Euskal musika eta folklorea» www.hiru.eus (kontsulta data: 2019-10-25).
1 2 3 Sanchez Ekiza, Karlos. (2019). «Biribilketa - Pasacalles - Kalejira» Auñamendi Eusko Entziklopedia (kontsulta data: 2019-10-25).
↑ Iztueta Etxeberria, Joan Ignazio. (1968). Gipuzkoa'ko dantza gogoangarriak. La Gran Enciclopedia Vasca PMC 4372538. (kontsulta data: 2019-10-24).
↑ (Gaztelaniaz) Ansorena, José Inazio. (2011/09/29). «La creación del baile al suelto vasco» Dantzan.eus (kontsulta data: 2019-10-25).
↑ (Gaztelaniaz) Hilario de Estella, (O.F.M. Cap.). (D.L.1958). Dantza-soñu música de baile suelto de Navarra. Tall. Gráficos Ordorica PMC 956265650. (kontsulta data: 2019-10-25).
↑ (Gaztelaniaz) «Biribilketa - Pasacalles - Kalejira - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-05-19).
1 2 «SIGPA - Pasacalles devocionales de la cultura chilota» www.sigpa.cl (kontsulta data: 2025-05-19).
↑ «Taller de danza colonial: El pasacalle» www.museocolonial.gov.co (kontsulta data: 2025-05-19).
↑ (Gaztelaniaz) «Pasacalles de Colombia | 45º Festival Internacional de Folclore | Agenda cultural Burgos» Burgos Moderno (kontsulta data: 2025-05-19).

Ikus, gainera

Kanpo estekak

Datuak: Q752329

[1] «Euskal musika eta folklorea» www.hiru.eus (kontsulta data: 2019-10-25).

[:0-2] 1 2 3 Sanchez Ekiza, Karlos. (2019). «Biribilketa - Pasacalles - Kalejira» Auñamendi Eusko Entziklopedia (kontsulta data: 2019-10-25).

[3] Iztueta Etxeberria, Joan Ignazio. (1968). Gipuzkoa'ko dantza gogoangarriak. La Gran Enciclopedia Vasca PMC 4372538. (kontsulta data: 2019-10-24).

[4] (Gaztelaniaz) Ansorena, José Inazio. (2011/09/29). «La creación del baile al suelto vasco» Dantzan.eus (kontsulta data: 2019-10-25).

[5] (Gaztelaniaz) Hilario de Estella, (O.F.M. Cap.). (D.L.1958). Dantza-soñu música de baile suelto de Navarra. Tall. Gráficos Ordorica PMC 956265650. (kontsulta data: 2019-10-25).

[6] (Gaztelaniaz) «Biribilketa - Pasacalles - Kalejira - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-05-19).

[:1-7] 1 2 «SIGPA - Pasacalles devocionales de la cultura chilota» www.sigpa.cl (kontsulta data: 2025-05-19).

[8] «Taller de danza colonial: El pasacalle» www.museocolonial.gov.co (kontsulta data: 2025-05-19).

[9] (Gaztelaniaz) «Pasacalles de Colombia | 45º Festival Internacional de Folclore | Agenda cultural Burgos» Burgos Moderno (kontsulta data: 2025-05-19).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]