Patente
Patentea asmakuntza edo aurkikunde tekniko bat egin duen pertsona edo enpresa bati Estatuak ematen dion eskubide esklusiboen multzoa bermatzen duen dokumentu edo agiri ofiziala da. Eskubide horrek bermatzen du asmatzaileak, eta soilik berak (edo berak baimendutakoek), asmakuntza horren onura ekonomikoak eskuratu ahal izango dituela denbora-tarte mugatu batez, zeina gaur egun nazioartean hogei urtekoa izaten den. Asmakuntza batek babes legal hori lortu ahal izateko, eskakizun tekniko oso zorrotzak bete behar ditu: erabateko berritasuna izatea, asmakuntza-maila izatea eta aplikazio industriala izatea.[1]
Jabetza intelektualaren ikuspuntutik, patentea gizartearen eta asmatzailearen arteko tratu edo itun sozial bat da funtsean. Estatuak asmatzaileari merkataritza-monopolio bat bermatzen dio denbora baterako, lehiakideek asmakuntza hori kopiatu eta modu merkeagoan saldu ez dezaten. Baina, monopolio horren truke, asmatzaileak bere asmakuntzaren funtzionamenduari buruzko xehetasun tekniko guztiak modu publikoan eta argian erregistratu eta azaldu behar ditu.[2] Horrela, gizarteak ezagutza teknologiko berria eskuratzen du, eta patentearen epea amaitzen denean, edonork erabil dezake asmakuntza hori askatasunez. Sistema honen azken helburua garapen teknologikoa eta giza aurrerapena bultzatzea da, ikerketan eta garapenean (I+G) egindako inbertsioak babestuz.
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Patente hitza latinezko patere aditzetik dator, eta horrek "agerian egon" edo "irekita egon" esan nahi du. Erdi Aroko monarkek eta erregeek ematen zituzten litterae patentes (gutun irekiak edo patente-gutunak) agiri publikoetatik eratorria da. Gutun hauek erregearen zigilu ofizialaren babesa zuten, baina tolestu eta itxi gabe uzten ziren, edonork irakurri ahal izateko. Modu horretan adierazten zen, publikoki, pertsona batek eskubide edo merkataritza-monopolio esklusibo bat zuela.[3]
Historia eta bilakaera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jabetza intelektualaren kontzeptua teknologiaren eta merkataritzaren bilakaerarekin batera garatu da, Antzinarotik gaur egungo aro digitalera arte.
Antzinaroa eta Erdi Aroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Historian erregistratutako lehen patente modukoa Antzinako Grezian eman zen, K.a. 500. urte inguruan, Sibaris hirian. Bertan, plater bereziak asmatzen zituzten sukaldariei urtebeteko eskubide esklusiboa ematen zitzaien, beste inork errezeta hori kopiatu ezin zezan.[4]
Patenteen sistema modernoaren benetako hastapenak XV. mendean kokatzen dira. 1421ean, Florentziako Errepublikak patente bat eman zion Filippo Brunelleschiri karga-ontzi berezi bat asmatzeagatik. Hala ere, patente-legeria formal zaharrena Veneziako Errepublikan sortu zen, 1474ko Patenteen Estatutuarekin. Lege horrek hamar urteko babesa ezarri zuen kopien aurka.[5]
Sistema modernoen sorrera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingalaterran, 1624ko Monopolioen Estatutuak (Statute of Monopolies) monopolio arbitrarioak debekatu eta asmakuntza berrientzako 14 urteko babesa finkatu zuen. Lege hau patente-zuzenbide modernoaren oinarritzat hartzen da.[6]
Industria Iraultzak jabetza intelektuala babestearen beharra azkartu zuen. 1790ean AEBk bere lehen Patenteen Legea onartu zuen, eta 1791n Frantziak asmakuntzak giza eskubide naturaltzat jo zituen lege baten bidez.
Nazioarteko lankidetza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Babes globalaren beharrak 1883ko Parisko Hitzarmena ekarri zuen, "Lehentasun Eskubidea" ezarriz.[7] Gaur egun, Munduko Merkataritza Erakundeak (WTO) kudeatzen du marko globala ADPIC (TRIPS) hitzarmenaren bidez, nazio guztiei gutxienez 20 urteko babesa exijituz.
Patentagarritasun-baldintzak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asmakuntza batek hiru ezinbesteko baldintza bete behar ditu patenterik lortuko badu:[8]
- Berritasuna: Asmakuntzak erabat berria izan behar du mundu mailan. Ezin da aurretik inon argitaratu edo erabili.
- Asmakuntza-maila: Ezin du izan logikoa edo begi-bistakoa aditu batentzat. Urrats sortzaile bat suposatu behar du.
- Aplikazio industriala: Fabrikagarria edo erabilgarria izan behar du industrian.
Gai ez-patentagarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arrazoi etiko edo publikoengatik, honako hauek ezin dira patentatu:[9]
- Teoria matematikoak eta naturaren legeak.
- Izaki bizidunen barietate naturalak.
- Ideiak, joko-arauak edo negozio-metodoak.
- Tratamendu mediko edo kirurgikoak (baina bai sendagaiak).
Patenteen eskubideak eta iraupena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Patenteak eskubide "negatiboa" ematen du: titularrak hirugarrenei asmakuntza baimenik gabe erabiltzea galarazi diezaieke.[10] Babesa lurraldekoa da; herrialde bakoitzean eskatu behar da. Gehieneko iraupena **20 urtekoa** da, eta urteko tasak ordaindu behar dira indarrean mantentzeko.
Patente motak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Erabilgarritasun-patenteak: Prozesu eta makinentzat (20 urte).
- Diseinu-patenteak: Itxura estetikoa babesteko (10-15 urte).
- Erabilgarritasun-ereduak: Berrikuntza txikiagoentzat (10 urte).[11]
Patentea eskatzeko prozesua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Asmatzaileak deskribapen zehatza eta "aldarrikapenak" (monopolioaren mugak) aurkeztu behar ditu. Eskaera aurkeztu eta 18 hilabetera, estatuak asmakuntza publikoki argitaratzen du. Giles Rich epaileak (1960) azpimarratu zuen publikotasun hori dela sistemaren oinarrizko printzipioa, gizarteak ezagutza jaso dezan.[12] Gaur egun, informazio hori guztia Interneteko doako datu-baseetan kontsulta daiteke.
Nazioarteko erakundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- PCT (Patenteen Lankidetzarako Ituna): WIPO-k kudeatua, 150 herrialde baino gehiagotan babesa eskatzea errazten du.
- Europako Patenteen Erakundea (EPO): Munichen du egoitza eta Europako patente bakarra kudeatzen du.
Ekonomia eta etika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Patenteek I+G babesten dute, baina polemikak ere sortzen dituzte:
- Farmazia: Monopolioek sendagaiak garestitzen dituzte, baina ikerketa finantzatzen dute.[13] Krisi garaian "lizentzia derrigortuak" erabil daitezke.[14]
- Patente-trolak: Produktoak egin beharrean, besteak auzitara eramateko patenteak erosten dituzten enpresak.[15]
- Genetika: AEBetako Gorenak 2013an ebatzi zuen DNA naturala ezin dela patentatu.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Ingelesez) «What is a Patent?» World Intellectual Property Organization (WIPO) (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Landes, William; Posner, Richard. (2003). The Economic Structure of Intellectual Property Law. Harvard University Press, 294-296 or. ISBN 978-0674012042. (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ (Ingelesez) «Etymology of Patent» Online Etymology Dictionary (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Anthon, Charles. (1841). A Classical Dictionary. Harper & Brothers (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Mandich, Giulio. (1948). «Venetian Patents (1450-1550)» Journal of the Patent Office Society (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Dent, Chris. (2009). The Statute of Monopolies 1624 and its impact on the development of patent law. University of Melbourne (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ (Ingelesez) «Paris Convention for the Protection of Industrial Property» WIPO (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Bently, Lionel; Sherman, Brad. (2014). Intellectual Property Law. (4th. argitaraldia) Oxford University Press ISBN 978-0199643301. (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ (Ingelesez) «European Patent Convention: Article 52 - Patentable inventions» European Patent Office (EPO) (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ (Ingelesez) «Understanding Patents - Rights» United States Patent and Trademark Office (USPTO) (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ (Ingelesez) «Utility Models» World Intellectual Property Organization (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Rich, Giles. (1960). «Principles of Patentability» George Washington Law Review (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Stiglitz, Joseph. (2008). Economic Foundations of Intellectual Property Rights. Duke Law Journal (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ (Ingelesez) «Compulsory licensing of pharmaceuticals and TRIPS» World Trade Organization (WTO) (kontsulta data: 2026-03-17).
- ↑ Bessen, James; Meurer, Michael. (2008). Patent Failure: How Judges, Bureaucrats, and Lawyers Put Innovators at Risk. Princeton University Press ISBN 978-0691134918. (kontsulta data: 2026-03-17).
