Uppsala

Wikipedia, Entziklopedia askea
Uppsala
urban area in Sweden (en) Itzuli
Domkyrkan i Uppsalas stadsbild.jpg
Uppsala vapen.svg
Administrazioa
Herrialdea  Suedia
Konderria Uppsalako konderria
Uppland Probintzia
Izen ofiziala Uppsala
Posta kodea 751 70 - 757 59
Geografia
Koordenatuak 59° 50′ 59″ N, 17° 38′ 20″ E / 59.849761°N,17.638947°E / 59.849761; 17.638947Koordenatuak: 59° 50′ 59″ N, 17° 38′ 20″ E / 59.849761°N,17.638947°E / 59.849761; 17.638947
Uppsala in Sweden.png
Azalera 48,77 km²
Altuera 15 m
Demografia
Biztanleria 164.535 (2019ko abenduaren 31)
Green Arrow Up.svg4.073 (2019ko abenduaren 31)/(2018ko abenduaren 31)
Dentsitatea 3.825,51 bizt/km²
Informazio gehigarria
Telefono aurrizkia 018
Ordu eremua UTC+01:00 eta UTC+02:00
http://www.uppsala.se/

Uppsala (suedieraz ˈɵpːˈsɑːla ahoskatua) Suediako ekialdeko hiria eta izen bereko konderriko (6.989 km2) hiriburua da, Stockholm hiriburuaren ipar-mendebalean. 2010ko erroldaren arabera 140.454 biztanle ditu eta herrialdeko laugarren hiri handiena da. Suediako unibertsitaterik zaharrena (1477) eta katedralik handiena ditu. Unibertsitateko liburutegia, Carolina Rediviva, Suediako garrantzitsuena da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uppsalako limozko lautada aberatsean kokaturik dago, Fyris ibaiaren ertzean. Ibai hau glaziarrak sorturiko haran baten paralelo doa, itsas mailarekiko 30 metrotako altueran. Stockholm hiriburutik 70 kilometro ipar-mendebaldera dago, trenez 40 minutu inguru behar dira bertara iristeko.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  Gnome-weather-few-clouds.svg   Datu klimatikoak (Uppsala)   WPTC Meteo task force.svg  
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 10.2 11.9 17.4 26.8 32.8 34.5 37.4 34.3 27.8 22.0 14.3 12.4 37.4
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) -1.5 -1.1 2.9 8.6 15.7 20.4 21.4 20.1 15.0 9.6 3.5 0.1 9.4
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -7.1 -7.4 -4.3 -0.2 4.8 9.5 11.6 10.7 7.1 3.4 -1.3 -5.5 1.8
Pilatutako prezipitazioa (mm) 38 27 29 29 33 44 72 68 59 50 52 44 545
Iturria: Uppsala Universitet[1]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gamla Uppsala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskandinaviako antzinako hiriburuetako bat izan zen. Hasierako hiria, Gamla Uppsala (Uppsala zaharra), egungoaren iparraldean zegoen, eta politika- eta erlijio-gune garrantzitsua izan zen Bikingoen Aroan. Uppsalako tenplua tenplu pagano bat zen eta historiaurreko garaitik eskandinaviar jainkoak gurtu izan ziren. Horrela beraz kristautasuna sartu aurreko erregeen hilobiak daude bertan. 1164an ordea Gamla Uppsala apezpikuaren egoitza bihurtu zen eta aintzinako jainkoak baztertuak izan ziren. Garai hartan gaur egungo Uppsalak Östra Aros izena zuen eta Gamla Uppsalaren itsasportua zen.

Uppsala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1273. urtean sute batek suntsitu zuen antzinako hiria, eta egungoa eraiki zen. Gamla Uppsalako katedrala ere erre zen eta hiri berrian katedrala eraikitzerakoan Uppsala berria bihurtu zen Apezpikuaren egoitza. Dorreak 118'70 metrotako altuera zuen eta Europa iparraldeko eraikin altuena zen, oraindik ere horrela izaten jarraitzen du.

1477an Uppsalako Unibertsitatea sortu zen, gerora Europako garrantzitsuenetakoa bihurtu zena, bertan lan egin zuen Carolus Linnaeus botanikariari esker besteak beste. XVI mendean Gustavo I.a Vasa erregeak gaztelua eraikitzeko agindua eman zuen. 1702.an sute handi batek hiria erre zuen. Gaztelua bera were oso kaltetua zan zen bai eta katedralaren hainbat zati ere.

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1960 eta 1970 hamarkadetan hainbat eraikin historiko behera bota zituzten hiria berrizteko lanetan, zeukaten balioaz konturatu gabe. Gaur egun sona handiko hiri unibertsitarioa izaten jarraitzen du.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industriagune garrantzitsua da, mekanika-industria, zerrategiak, zementua, larrugintza dira jarduera ekonomiko nagusiak. Medikuntzari loturiko jarduerak ere baditu.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren alde zaharra nahiko trinkoa da baina ibaiak bi zatitan bereizten du, mendebaldean errege familiaren egoitza zena (gaztelua), kleroarena (katedrala) eta auzo akademikoa (unibertistatea) daude eta ekialdean berriz gainerako herri xehea zabaltzen da.

Honako erikin hauek dira aipagarrienak:

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Suedieraz) Uppsala Universitet. Instutitionen för geovetenskaper. .

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]