Zizur

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Zizur

 Nafarroa Garaia

Zizurko armarria

Izen ofiziala Cizur
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Iruñeko merindadea
Iruñerria
Alkatea José Joaquín San Martín Murillo
(UPN)
Herritarra zizurtarra
Koordenatuak 42°47′N 1°58′W / 42.783°N 1.967°W / 42.783; -1.967Koordenatuak: 42°47′N 1°58′W / 42.783°N 1.967°W / 42.783; -1.967

Nafarroa municipalities Zizur Txikia.PNG

Eremua 43,49 km2
Garaiera 459 m
Distantzia 10 km Iruñera
Posta kodea 31xxx
Biztanleria 3.796 bizt. (2014)
Dentsitatea 87,28 bizt./km²
http://www.cendeadecizur.es

Zizur[1] Nafarroako udalerria da, izen bereko zendean dagoena. 2012ko urtarrilaren 1eko erroldan, 3.663 biztanle zituen. 48.64 km² ditu.

Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuez, Iruñea inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizur Iruñerriko gune metropolitarraren hego-mendebaldean dago, Nafarroa erdialdean, eta Iruñetik 10 kilometrora.

Mugakideak hauek dira: iparraldean Oltza Zendea, Barañain eta Iruñea; ekialdean Galar; hegoaldean, Izarbeibarko Ukar, Uterga, Adios, Legarda eta Gares; eta mendebaldean, Zabaltza eta Etxauri.

Klima eta landaredia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizurko klima, azpimediterraniar motakoa da, urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa eta prezipitazioak 1.000 eta 1.400mm bitartekoak dira. Uda garaian, bi hilabete lehor izaten dira, uztaila eta abuztuan, eta urteroko euri egunak 100-120 inguru izaten diren arren, udaberri eta udazkenean izaten dira ohikoen.

Jatorrizko landaredia, arte eta haritzez osatutako basoa, ia erabat desagertu da gaur egun, eta orokorrean, nekazaritzarako pobreagoak diren lurretan bakarrik kontserbatu da. Udalerriaren baso azalera gehiena, birlandaturiko pinudiek osatzen dute (396 hektarea pinu beltz eta Austriatik ekarritako pinu lariziarra batez ere).

Herriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizur ondoko herri hauek osatzen dute: Asterain, Baternain, Gatzolatz, Larraia, Muru Asterain, Sagues, Undio, Zarikiegi eta Zizur Txikia. Eriete eta Gendulain ere zendeako beste herriak dira, baina berriki hustu ziren.

Zizur Nagusia, Barañain, Eultza eta Etxabakoitz ere Zizur Zendeako herriak izan dira baina azken hamarkadetan udalerrian aldaketak suertatu dira:

  • Etxabakoitz 1953 arte zendeako herria zen; geroztik Iruñeko auzoa da.
  • Barañain udalerria 1984an sortu zen, herri honek Iruñearen gerizpean pairatu zuen transformazio izugarria dela medio. Eultza herriska ere udalerri berrian sartu zen eta bere urbanizazio berriaren barruan integratu da.
  • Zizur Nagusia 1992an bereizi zen; kasu honetan ere azken urteetan biztanleria asko handitu da.

Zendeako herriburua Gatzolatz da, bertan ere udaletxea dagoelarik.

Herriak
Herria Biztanleria (2011) Koordenadak Distantzia Mapa
Asterain 375 5,7
Zizur Txikia 2.113 42°47′11″N 1°40′38″W / 42.786456°N 1.677217°W / 42.786456; -1.677217 4,3
Eriete 1 42°47′16″N 1°46′16″W / 42.78784°N 1.77103°W / 42.78784; -1.77103 5,8
Gatzolatz 140 42°47′31″N 1°43′04″W / 42.79187°N 1.71782°W / 42.79187; -1.71782 0
Gendulain 0 42°45′47″N 1°43′01″W / 42.76302°N 1.71696°W / 42.76302; -1.71696 8,2
Larraia 61 42°46′36″N 1°45′54″W / 42.77670°N 1.76488°W / 42.77670; -1.76488 4,6
Muru Asterain 63 42°45′59″N 1°44′30″W / 42.76642°N 1.74168°W / 42.76642; -1.74168 4,6
Baternain 344 42°47′04″N 1°44′41″W / 42.78457°N 1.74459°W / 42.78457; -1.74459 2,5
Sagues 29 42°47′06″N 1°43′25″W / 42.78512°N 1.72361°W / 42.78512; -1.72361 1,5
Undio 194 42°45′29″N 1°45′52″W / 42.75801°N 1.76433°W / 42.75801; -1.76433 7,7
Zarikiegi 179 42°44′54″N 1°43′22″W / 42.74827°N 1.72279°W / 42.74827; -1.72279 7,7
Guztira 3.499 City locator 3.svg Herriburua.
City locator 4.svg Kontzejua.
City locator 5.svg Auzunea.

Iturriak: Espainiako Estatistika Institutua eta Google Earth

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zarikiegiko San Andres elizaren ikuspegia.

Historiaurreko garaietatik bizi da gizakia lurralde honetan, Barañain-Eultzako ordokian aurkitutako silexezko tresnek erakusten dutenez. Muru Asterainen I. eta II. Burdin Aroko aztarnak aurkitu dituzte.

Zendeako herriak muinoetan eta leku altuetan kokatu ziren, ziurrenik hobeki defendatu ahal izateko. Larraia baino ez dago sakonune batean, eta horko eliza eta jauregia leku garaienetan eraiki ziren. Bizileku horiek guztiak XI., XII. eta XIII. mendeetan finkatu ziren, Zendeako erlijio-arkitekturak erakusten duen bezala.

Jaurerri sekularrak bazeuden ere, elizako instituzio frankok ondasunak izan zituzten zendean, besteak beste, Iruñeko San Lorentzo elizak, edota Iratxe, Irantzu edo Orreagako monasterioek. Dena den, Jerusalemgo San Joan Ordenako prioretza, Zizur Txikiko gomendioaren bidez, zen lur eta errenta gehien zituena.

XVI. eta XVII. mendeetan, hazkunde ekonomikoa zela medio, arkitektura erlijiosoa zein zibila dezente eraiki zen. 1553an, 208 sutondotara iritsi zen. Hurrengo hiru mendeetan, populazioak nahiko egonkor iraun zuen. XX. mendean, hala ere, egonkortasun hori aldatu zen. Iruñea ondoko herriak izugarri hazi ziren, Barañain eta Zizur Nagusiak bere udalerriak osatu zituzten eta Eriete edo Gendulain hustu ziren. Nolanahi ere, azken hilabeteotan Gendulainen Nafarroako bigarren hiria sortzeko proiektua erakutsi du Nafarroako Gobernuak. Egun, Zizur Zendeako udalak zein kontzejuek muzin egin diote asmo horri.

Gendulain[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Gendulain (Zizur)»

Gendulain, Zizur Zendeako kontzeju hustua da gaur egun. Antzinako jauregiaren arrastoak baino ez dira geratzen bertan. 2005. urtean Nafarroako udalak bertan hiri berri bat eraikitzeko asmoa erakutsi zuen, 1960ko hamarkadan Barañain, Burlata eta Iruña inguruko hainbat herriren eraikuntzarekin egindakoa errepikatu nahian.

Hasierako plangintzaren arabera 15.000 etxebizitza ziren eraiki beharrekoak. 2006. urtean behin-behineko plangintza aurkeztu eta gero, etxebizitza kopurua 18.000ra igo zen. Ondoren, Iruñeko tranbiaren proiektua aurkeztu eta gero, tranbia Gendulainera eramango zela esan zen. Lehen etxebizitzak 2009. urtean eraikiko direla uste da, dena den, Iruñerrian dagoen etxebizitza eskaeraren arabera lehenago edo beranduago hasiko dira eraikuntza lanak.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizur Zendeako ekonomia jarduera nagusia nekazaritza izan da tradizionalki, batez ere zerealena, Iruñerri guztian bezalaxe. Dena den, XX. mendean, industria txikiak garatu dira, Iruñea hurbil dagoelako. Horrez gain, Donejakue bidea udalerritik igarotzen denez, zerbitzu eta turismoaren sektoreak ere garatu dira.

Parke eolikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Nafarroako parke eolikoak»

Zendearen hegoaldean, Zarikiegi eta Undio kontzejuetan, Erreniega mendian, Nafarroako gobernuak eraikitako parke eolikoa dago. Parkeak duen instalaturiko potentzia 20,30 megawattekoa da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñaren hedapen eremuan egonik, Zizurrek hiriburuaren eragina jasan du populazioari dagokionez, batez ere hainbat lurralde (Barañain, Zizur Nagusia) Zizurtik banandu direlako udalerri propioak sortzeko.

Zirzurko biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 132 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,19a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizur Zendeako udaletxea

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zizur Zendeako alkatea UPNtik gertu dagoen Agrupación Independiente Cendea de Zizur (AICC) zerrendako José Ricardo Pérez Torrano atera zen 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko hamaika zinegotzietatik zazpi lau lortu zituen, eta hortaz gehiengo absolutua udalean. Baliogabeko botoak 9 izan ziren (emandako guztien %0,63a) eta zurizko 54 boto izan ziren (botoen %3,63a). Abstentzioa %20,76koa izan zen.

Zizur Zendeako Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Agrupación Independiente Cendea de Zizur 779 7
Erreniega 301 2
PSN 171 1
Nafarroa Bai 106 1

2011n lehen aldiz zerrenda aurkeztu zuen UPNk (5 zinegotzi) irabazi zuen; emaitzetan hori AICCk (7tik 2ra jaitsiz) pairatu zuen. UPNko José Joaquín San Martín Murillo alkate bihurtu zen. Erreniega ezkerreko hautesle taldeak (2), NaBai 2011k (1) eta PSNk (1) ere ordezkaritza lortu zuten, ez ordea PPk. UPNz beste talde guztiek AICCko Josetxo Pérez Torranori botoa emateko saiakerak porrot egin zuen[2]. Pérez Torrano Zizur Nagusia bereizi zenetik 2011 arte udalerriak izan duen alkate bakarra izan da[3].

Zizur Zendeako Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
UPN 685 5
Agrupación Independiente Cendea de Zizur 343 2
Erreniega 296 2
NaBai 2011 142 1
PSN 129 1
PP 101 0

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zendeako udaletxeak hainbat kokagune desberdin izan ditu historian zehar. Gaur egun, Gatzolazen dago, kontzejuko elizatik gertu. Zendeako armarria duen balkoidun fatxadako eraikin erromanikoa da.

Udaletxea alkatea eta hamar zinegotzik osatzen dute.

  • HELBIDEA: Andre Mariaren kalea, 1 (Gatzolatz kontzejua)

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1991-1995 Josetxo Pérez Torrano Eskuineko indep.
1995-1999 Josetxo Pérez Torrano Eskuineko indep.
1999-2003 Josetxo Pérez Torrano Eskuineko indep.
2003-2007 Josetxo Pérez Torrano Eskuineko indep.
2007-2011 Josetxo Pérez Torrano Eskuineko indep.
2011- José Joaquín San Martín Murillo UPN

Azpiegiturak eta garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren honako lineek eskaintzen dute zerbitzua Zizur Zendean:

Linea Ibilbidea Ordutegia Maiztasuna Oharrak
TUCPamplona1.svg Unibertsitateak 07:00 - 22:00 20´ Egunero 16 zerbitzu

Horrez gain, La Pamplonesa autobus konpainiak zendeako hainbat kontzeju Iruñearekin batzen ditu. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreniega mendirako erromeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pazko astelehenean antolatzen da, eta zendeako herri guztiek hartzen dute parte.

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Fermin Ikastola 1970ean Zizur Txikian sorturiko ikastola da. Ikastola, antzina seminarioa izandako eraikin batean dago, eta gurasoen koperatiba batek sortu zuen. Hiru urtetik hamazortzirako hezkuntza eskaintzen duen Iruñerriko ikastola bakarra da gaur egun.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zizur Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa


Zizur Zendea
Asterain | Baternain Eriete | Gatzolatz | Gendulain | Larraia | Muru Asterain | Sagues | Undio | Zarikiegi | Zizur Txikia