Apartamentu

Apartamentu^[1] gela bat edo biz eta garbigelaz osatutako etxebizitza da^[2]. Normalean, etxe arrunt bat baino txikiagoa da eta hirietan solairutan eraikitzen dituzte, apartamentu-eraikinak osatuz. Batzuetan erabilera turistikoa dute eta, horrelakoetan, apartamentu turistiko diete.

Apartamentu-eraikin bat irtenbide ekonomiko bat da, eta ibilbide-eremu bertikalak nahiz horizontalak elkarrekin aprobetxatuz egiten da. Uraren, drainatzearen eta argi elektrikoaren instalazio osagarrietan ere egiaztatzen da ekonomia hori. Egiturak, elementu komunak izanik, beste ekonomia bat dakar. Zerbitzu eta ekonomia hobea ere lor daiteke galdaren, errauskailuaren eta abarren bidez. Apartamentu eraikin baten soluzio kolektiboari esker, beste elementu komun batzuk edukitzeko ahalmena eskain dezakete, hala nola garajeak, zerbitzu gelak, garbitokiak, esekitokiak, haur jolasetarako espazioak, etab.

Historia

1802an, Benito Bails-ek, bere Diccionario de arquitectura civil lanean, etxebizitza osoa osatzen duten piezen multzo gisa definitzen zuen apartamendua, non bereizten ziren:

Zerbitzu-apartamentua, eguneroko erabilerari dagokiona.
Garbitasun-apartamentua, norberaren garbitasunari dagokiona.
Handikeria-apartamentua, nabarmenkeriari dagokiona.

Gainera, bereizten zituen:

Apartamentu bikoitza. Eraikin batetik edo bere gorputz nagusitik hondo osoa hartzen duena eta luzeraren norabidean bi gelatan ia erdibiturik, bataren piezak ia bestearenak adinakoak direlarik.
Apartamentu erdi-bikoitza. Bi laurdenetan zatiturik dagoena, bataren piezak handiak eta bestearenak txikiak izanik.
Apartamentu arrunta. Fatxadaren bi hormen artean eraikinaren hondo osoa hartzen duena, luzeraren norabidean inolako trabesarik ez duena^[3].

Ezaugarriak

Eraikin baten solairu bakoitzeko espazio jakin bat betetzen duten unitateak dira.
Oro har, ez dituzte hiru logela eta bi bainu-gela baino gehiago izaten.
Etxebizitzetako ohiko banaketek bat egin ohi dute; hala, unitate berean egongela-jangela daude, baita sukalde-garbitokia ere.
Familia txikientzako (bost pertsona arteko familientzako) aproposak dira. Are gehiago haurrik edo maskotarik ez badute, hala nola txakurrak edo katuak.
Etxeek ez bezala, ez dute patiorik, baina, apartamentu guztien erdigunean, komuna den patioren bat izan dezakete.
Badaude unitate txikiagoak logela bakarra egongelarekin fusionatzen edo sukaldea eta jangela fusionatzen dituztenak. Horiek, Venezuelan eta Espainian, banakako edo estudio motako apartamentu izenez ezagutzen dira; Kolonbian, apartaestudio gisa, edo bizigiro bakarrekoa Argentinan. Oro har, bakarrik bizi diren pertsonentzat da egokia. Altzari gutxiago behar dira leku gutxi dutelako.
Gutxi batzuek solairu bikoitza dute; hala, egongela, jantokia eta sukaldea unitatea maila batean dago, eta, bestean, logelak daude.

Instalazioak eta zerbitzuak

Apartamentuak altzariz hornituta edo altzaririk gabe aloka daitezke, eta maizterra bere altzariekin instalatzen da. Zerbitzuak dituzten apartamentuak, egonaldi laburragoetarako pentsatuak, altzariak eta sukaldeko tresnak eta garbiketa-zerbitzua barne hartzen dituzte. Gaur egun, bizitza sinplifikatzeko pentsatutako garapen-aukera modernoak daude, eta, beraz, zerbitzuak (argia, ura, mantentze-lanak, Internet, gasa) ez ezik, terrazak, lankidetza-guneak eta gimnasioak ere barne hartzen dituzte^[4].

Garbitegia eraikineko bizilagun guztiek erabil dezaketen eremu komun batean egon daiteke, edo apartamentu bakoitzak bere instalazioak izan ditzake. Eraikina noiz eraiki zen eta diseinua zein den, zerbitzu publikoak, hala nola ura, berogailua eta elektrizitatea, apartamentu guztietarako komunak izan daitezke, edo apartamentu bakoitzerako bereizita egon daitezke, eta, maizter bakoitzari, bereiz faktura dakioke. Ameriketako Estatu Batuetako eskualde askotan, legez kanpokoa da uraren faktura maizter guztien artean banatzea, batez ere igerilekurik baldin badago instalazioetan. Telefonoak konektatzeko hartuneak apartamentuetan sartuta egon ohi dira. Telefono zerbitzua hautazkoa da, eta, ia beti, alokairuaren ordainketatik aparte fakturatzen da. Kable bidezko telebistak eta antzeko beste zerbitzu batzuek (Internet, adibidez) ere kostu gehigarria dute. Aparkalekuak, aire girotua eta biltegiratze-espazio gehigarria apartamentuan sartuta egon daitezke edo ez. Alokairu-kontratuek mugatu egiten dute apartamentu bakoitzeko gehienezko egoiliar-kopurua.

Apartamentuen eraikineko beheko solairuan edo inguruan, postontzi batzuk egoten dira jendearentzat eta, beraz, postariarentzat irisgarria den leku batean. Unitate bakoitzak bere postontzia izaten du, banakako giltzekin. Apartamentu eraikin oso handi batzuek, postariaren posta jaso eta posta sailkatzeko zerbitzua eman dezakete lanaldi osoko langileekin. Postontzietatik hurbil edo kanpotarrentzat irisgarria den beste lekuren batean, txirrin edo interkomunikagailu bat egon daiteke banakako unitate bakoitzarentzat. Apartamentu txikiagoak dituzten eraikinetan, hala nola bi edo hiru solairukoak, edo baita lau solairukoak ere, zaborra etxeen antzeko edukiontzietan utzi ohi da. Eraikin handienetan, berriz, zaborra zaborrontzi arrunt batean edo edukiontzi batean biltzen da, zeinak goiko solairuetatik erortzen diren hondakinak jasotzen dituen tunel bertikal batetik. Garbitasuna, bizikidetza egokia edo zarata gutxitzeko arrazoiak direla eta, alokatzaile askok mugak jartzen dizkiete maizterrei erretzeari edo etxean animaliak izateari dagokionez.

Estatu Batuak

Manhattaneko Lower East Side auzoko etxebizitza-eraikinak

1839an, New York hiriko lehen etxebizitza kolektiboak eraiki ziren, laster gaizkile, gazte delitugile eta krimen antolatuarentzako haztegi bihurtu zirenak. Etxetiarrak edo beren alokatzaileak ere ezagunak ziren beren gehiegizko alokairuengatik. Beste erdia nola bizi den liburuan, maizterren auzo bat seinalatzen da:

«

Itsuaren kalezuloak arrazoi batengatik darama bere izena. Duela urtebete, eskale itsuen kolonia bat zegoen haien gordeleku ilunetan, alokatzaile itsu baten maizter, Daniel Murphy zaharra, zeina auzoko haur guztiek ezagutzen duten, nahiz eta Estatu Batuetako presidentearen berririk ere ez duten. Dan zaharrak dirutza handia egin zuen —laurehun mila dolar zirela esan zidan behin— bere kalezulo eta inguruko bizilekuekin, azkenean, bere zahartzaro gorrian itsu geratzeko partekatuz zoritxarreko izakien atsekabe nagusiak, zeinen zortea hobetzen behin eta berriz ukatu baitzuen aberastasun gehiago lortu ahal izateko. Osasun Batzordeak, maizterrak bota eta haien atzean ateak ixteko mehatxupean, behingoz eraikin zahar txarrenak konpontzera eta garbitzera behartu zuenean ere, agurearen protesta suminduen aurka burutu zen lana. Batzordearen aurrean aurkeztu zen bere kasua argudiatzeko, eta bere argudioa bereizia izan zen: «Nire borondatea egin dut, esan zuen; nire monumentua zain daukat Kalbarioan. Hilobiaren ertzean nago, itsu eta babesgabe, eta, orain (hemen, apelazioaren patetismoa sumindura-eztanda batean ezabatu zen), eraikitzea eta ni larru nazaten nahi duzue? Ni larru nazaten? Jende hori ez da etxe polit batean bizitzeko gai. Doazela ahal duten tokira, eta utz dezatela nire etxea zutik». Deiaren benetako larritasuna gorabehera, benetan barregarria zen ikustea haren haserrea gutxiago zela maizterren luxuzko xahutze aurreratuak eragindakoa bere espeziearenganako, eraikitzailearenganako, zuen mesfidantzak eragindakoa baino. Intuizioz zekien zer letorkiokeen. Emaitzak erakutsi zuen Murphy jaunak behar bezala kalibratu zituela bere maizterrak^[5].

»

Ekintzaile askok, Upton Sinclairrek eta Jacob Riisek esaterako, alokairuko etxebizitzetan erreformak bultzatu zituzten. Horren ondorioz, 1901ean, New York estatuko Etxebizitza Kolektiboen Akta onartu zen baldintzak hobetzeko. Lege horren ondotik, hobekuntza gehiago etorri ziren. 1949an, Harry S. Truman presidenteak 1949ko Etxebizitza Legea sinatu zuen auzo marjinalak garbitu eta pobreentzako etxebizitzak berreraikitzeko.

Dakota (1884) New York hiriko luxuzko apartamentuen lehen eraikinetako bat izan zen. Hala ere, gehienek alokairuko etxebizitzak izaten jarraitzen zuten.

1950eko eta 1960ko hamarkadetan, aurrerapen garrantzitsuak egin ziren apartamentu-eraikinen diseinu arkitektonikoan. Horien artean, nabarmentzekoak dira 860-880 Lake Shore Drive Apartments (1951), New Century Guild (1961), Marina City (1964) eta Lake Point Tower (1968) eraikinen diseinu berritzaileak.

Ameriketako Estatu Batuetan, tenement izendapena hiri handietako sekzio zaharrenetako alokairuko apartamentu merke eta oinarrizkoenei aplikatu ohi zaie. Apartamentu eraikin horietako asko igogailurik gabeko eta oinez igotzekoak dira^[6], eta batzuek komun partekatuak dituzte, nahiz eta hori gero eta ezohikoagoa den. Argoteko dingbat terminoa 50eko eta 60ko hamarkadetako hiri-apartamentu merkeen eraikinak deskribatzeko erabiltzen da, pare gabeko fatxada eta sarritan bitxiak dituztenak eta apartamentu bloke oso baten barruan bereiziak izateko. Piloteen gainean eraikita egon ohi dira, eta azpian aparkalekua izaten dute.

Jabetza motak

Estatu Batuetan, jabetzak lau jabetza-motetako batean egon ohi dira, graduko letra batez adierazita. Kalifikazio horiek inbertsoreei eta higiezinen agenteei hizkuntza komun batez hitz egiten laguntzeko erabiltzen dira jabetza baten ezaugarriak eta egoera azkar ulertu ahal izateko. Hurrengoak dira:

«A mota»ko higiezinak luxuzko unitateak dira. 10 urte baino gutxiago izan ohi dituzte, eta, sarritan, apartamentu eraikin berriak eta luxuzkoak izaten dira. Batez besteko alokairu prezioak handiak dira, eta eremu geografiko desiragarrietan egon ohi dira. Lepo zuriko langileak bizi dira bertan, eta maizterrak aukeratutakoak izan ohi dira.

«B mota»ko higiezinek 10 eta 25 urte bitarteko antzinatasuna izan dezakete. Ondo mantenduta egon ohi dira, eta, oinarrian, klase ertaineko maizterrak dituzte, bai lepo zuriko langileena, bai lepo urdinekoena. Batzuk aukeratutako maizterrak dira; beste batzuk, berriz, halabeharrezkoak.

«C mota»ko higiezinak azken 30 edo 40 urteetan eraiki ziren. Maizterrak langileak eta diru-sarrera txikiak edo ertainak izan ohi dituzte, eta alokairuak merkatukoak baino apalagoak dira. Maizter asko «bizi osorako» dira. Bestalde, maizterretako batzuk hasi berriak dira, eta baliteke alokairuen eskalan igotzen joatea diru-sarrerak handitu ahala.

«D mota»ko higiezinetan, 8. sekzioko (gobernuak diruz lagundutakoak) maizter asko bizi dira. Maila sozioekonomiko baxuko guneetan egon ohi dira.

Adibide historikoak

Kolonaurreko Amerika

Gaur egun Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko Pueblo herriek, X. mendez geroztik, etxebizitza handiak eraiki zituzten, hainbat gelarekin, horietako batzuk 900 baino gehiagorekin.

Aro Klasikoan, Mesoamerikako Teotihuacan hirian^[7], apartamentuak ez ziren soilik hiriko 200.000 biztanletik gorako biztanleak hartzeko bitarteko estandarra, baizik eta aberastasunaren banaketa nahiko uniformea erakusten dute hiri osorako, baita estandar garaikideetarako ere^[8]. Gainera, herritar guztiak apartamentuetan bizi ziren^[9], beste gizarte aurremodernoetan ez bezala, non apartamentuetan gizarteko behe-klaseko kideak bakarrik bizi baitziren, insulae erromatarrekin gertatzen den moduan, garaikide samarrak.

Antzinako Erroma

Antzinako Erroman, insulae (insula singularrean) izenekoak apartamentu-eraikin handiak ziren, non Erromako behe eta erdi mailako klaseak bizi ziren. Beheko solairua taberna, denda eta komertzioetarako zen, eta goikoaldea bizitzeko solairuak ziren. Insulae izenekoek, Erroman eta inperioko beste hiri batzuetan, hamar solairu edo gehiago zituzten^[10], batzuk 200 eskailera maila baino gehiagorekin^[11]. Zenbait enperadore, Augustotik hasita (K.a. 30-K.o. 14), 20-25 m-ko altuera-mugak ezartzen saiatu ziren solairu askotako eraikinentzat, baina arrakasta mugatua izan zuten^[12]^[13]. Beheko solairuetan, dendak edo familia aberatsak egoten ziren, eta goiko solairuak beheko klaseei alokatzen zitzaizkien^[10]. Gorde diren Oxirrinkoko papiroek adierazten dute zazpi solairuko eraikinak ere bazeudela probintziako hirietan, hala nola III. mendeko Hermopolisen, Egipto erromatarrean^[14].

Antzinako eta Erdi Aroko Egipto

Erdi Aroko arabiar-islamiar garaian, Egiptoko Fustat hiriburuan (Kairo zaharra), altuera handiko etxebizitza eraikin asko zeuden, batzuk, zazpi solairukoak, eta, dirudienez, ehunka pertsona bizi ziren bertan. X. mendean, Al-Muqaddasik minareteen^[15] antzekotzat deskribatu zituen, eta Fustateko biztanle gehienak hainbat solairutako eraikin horietan bizi zirela esan zuen, eta, horietako bakoitzean, 200 pertsona baino gehiago bizi zirela^[16]. XI. mendean, Nasir Khusraw-ek apartamentu-eraikin horietako batzuk deskribatu zituen. Eraikin horiek 14 solairuraino izaten zituzten, eta, azken solairuan, lorategia zuten teilatu lauan, eta, ureztatzeko, idiez erabilitako ur-gurpila zuten^[15].

XVI. mende inguruan, gaur egungo Kairok ere apartamentu eraikin handiak zituen, non beheko bi solairuak merkataritza eta biltegiratze xedeetarako erabiltzen ziren eta goiko solairu anitzak maizterrei alokatzen zitzaizkien^[17].

Yemen

XVI. mendean, altuera handiko etxebizitza-eraikinak eraiki ziren Xibamen, Yemengo hirian. Xibam-eko etxe guztiak buztinezko adreiluzkoak dira, baina badira 500 bat dorretxe 5 solairutik 11 solairura igotzen direnak^[18], solairu bakoitza apartamentu batekin edo birekin^[19]^[20]. «Basamortuko Manhattan» deitu izan diote Xibami^[20]. Horietako batzuek 30,5 m-ko altuera gainditzen zuten, eta, horrela, orain arte munduan egon diren buztinezko adreiluzko apartamentu eraikin altuenak dira^[21].

Antzinako Txina

Txina hegoaldeko Hakka herriak erraz defendatzeko diseinaturiko bizitza komunaleko egiturak hartu zituen, Weilongwu (围龙屋) eta Tulou (土楼) formakoak. Azken horiek lurrezko eraikin handiak dira, itxiak eta gotortuak, hiru eta bost solairu bitartekoak eta laurogei familia ere hartzen dituztenak.

Erreferentziak

↑ Euskaltzaindiaren Hitzegia, apartamentu, Euskaltzaindia
↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Apartamentu. .
↑ Diccionario de arquitectura civil, Benito Bails. 1802.
↑ (Gaztelaniaz) «7 razones por las que un depa todo incluido te ahorra tiempo - URBANISTA» urbanista.mx 2025-10-08 (kontsulta data: 2025-12-18).
↑ Riis, Jacob A.. (1890). Cómo vive la otra mitad : estudios entre los inquilinos de Nueva York. (1.. argitaraldia) Nueva York: Charles Scribner's Sons, 31-32 or. ISBN 9111562986. (kontsulta data: 2017-01-02).
↑ ¿Qué es un apartamento sin ascensor?. 2020-11-25 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020-12-01) (kontsulta data: 2022-04-19).
↑ Jarus, Owen. (2012-08-20). «Teotihuacan: Ancient City of Pyramids» Livescience (Livescience) (kontsulta data: 2016-03-19).
↑ Smith, Michael E.. (2014-10-22). blogspot.com/2014/10/living-good-life-in-teotihuacan.html Living the good life in Teotihuacan. (kontsulta data: 2016-03-19).^{[Betiko hautsitako esteka]}
↑ htm «Teotihuacan» Historia de México (kontsulta data: 2016-03-19).^{[Betiko hautsitako esteka]}
1 2 Gregory S. Aldrete: La vida cotidiana en la ciudad romana: Roma, Pompeya y Ostia, 2004, ISBN 978-0-313-33174-9, p. 79f.
↑ Marcial, Epigramas, 27.
↑ Estrabón, 5.3.7
↑ Alexander G. McKay: Römische Häuser, Villen und Paläste, Feldmeilen 1984, ISBN 3-7611-0585-1, p. 231.
↑ Papiros de Oxirrinco 2719, en: Katja Lembke, Cäcilia Fluck, Günter Vittmann: Ägyptens späte Blüte. Die Römer am Nil, Mainz 2004, ISBN 3-8053-3276-9, p. 29.
1 2 Behrens-Abouseif, Doris. (1992). Arquitectura islámica en El Cairo. Brill Publishers, 6 or. ISBN 90-04-09626-4..
↑ Lindsay, James E.. (2005). org/details/dailylifeinmedie00lind/page/122 La vida cotidiana en el mundo islámico medieval. Greenwood Publishing Group, 122 or. ISBN 0-313-32270-8..
↑ Mortada, Hisham. (2003). Principios islámicos tradicionales del entorno construido. Routledge, viii or. ISBN 0-7007-1700-5..
↑ Helfritz, Hans. (April 1937). «Tierra sin sombra» Journal of the Royal Central Asian Society 24 (2): 201-216..
↑ Pamela Jerome, Giacomo Chiari, Caterina Borelli. (1999). «La arquitectura del barro: Tecnología de construcción y reparación en la región de Hadhramaut en Yemen» Boletín de la APT 30 (2-3): 39-48, 44. doi:10.2307/1504639..
1 2 Antigua ciudad amurallada de Shibam, UNESCO Patrimonio de la Humanidad.
↑ Shipman, J. G. T.. (1984ko ekaina). «El Hadhramaut» Asian Affairs 15 (2): 154-162. doi:10.1080/03068378408730145..

Kanpo estekak

Datuak: Q188507
Multimedia: Apartment buildings / Q188507

[1] Euskaltzaindiaren Hitzegia, apartamentu, Euskaltzaindia

[2] Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Apartamentu. .

[3] Diccionario de arquitectura civil, Benito Bails. 1802.

[4] (Gaztelaniaz) «7 razones por las que un depa todo incluido te ahorra tiempo - URBANISTA» urbanista.mx 2025-10-08 (kontsulta data: 2025-12-18).

[5] Riis, Jacob A.. (1890). Cómo vive la otra mitad : estudios entre los inquilinos de Nueva York. (1.. argitaraldia) Nueva York: Charles Scribner's Sons, 31-32 or. ISBN 9111562986. (kontsulta data: 2017-01-02).

[6] ¿Qué es un apartamento sin ascensor?. 2020-11-25 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020-12-01) (kontsulta data: 2022-04-19).

[7] Jarus, Owen. (2012-08-20). «Teotihuacan: Ancient City of Pyramids» Livescience (Livescience) (kontsulta data: 2016-03-19).

[8] Smith, Michael E.. (2014-10-22). blogspot.com/2014/10/living-good-life-in-teotihuacan.html Living the good life in Teotihuacan. (kontsulta data: 2016-03-19).^{[Betiko hautsitako esteka]}

[9] tm «Teotihuacan» Historia de México (kontsulta data: 2016-03-19).^{[Betiko hautsitako esteka]}

[Gregory_S._Aldrete-10] 1 2 Gregory S. Aldrete: La vida cotidiana en la ciudad romana: Roma, Pompeya y Ostia, 2004, ISBN 978-0-313-33174-9, p. 79f.

[11] Marcial, Epigramas, 27.

[12] Estrabón, 5.3.7

[13] Alexander G. McKay: Römische Häuser, Villen und Paläste, Feldmeilen 1984, ISBN 3-7611-0585-1, p. 231.

[14] Papiros de Oxirrinco 2719, en: Katja Lembke, Cäcilia Fluck, Günter Vittmann: Ägyptens späte Blüte. Die Römer am Nil, Mainz 2004, ISBN 3-8053-3276-9, p. 29.

[Behrens-15] 1 2 Behrens-Abouseif, Doris. (1992). Arquitectura islámica en El Cairo. Brill Publishers, 6 or. ISBN 90-04-09626-4..

[16] Lindsay, James E.. (2005). org/details/dailylifeinmedie00lind/page/122 La vida cotidiana en el mundo islámico medieval. Greenwood Publishing Group, 122 or. ISBN 0-313-32270-8..

[17] Mortada, Hisham. (2003). Principios islámicos tradicionales del entorno construido. Routledge, viii or. ISBN 0-7007-1700-5..

[18] Helfritz, Hans. (April 1937). «Tierra sin sombra» Journal of the Royal Central Asian Society 24 (2): 201-216..

[Jerome-19] Pamela Jerome, Giacomo Chiari, Caterina Borelli. (1999). «La arquitectura del barro: Tecnología de construcción y reparación en la región de Hadhramaut en Yemen» Boletín de la APT 30 (2-3): 39-48, 44. doi:10.2307/1504639..

[UNESCO-20] 1 2 Antigua ciudad amurallada de Shibam, UNESCO Patrimonio de la Humanidad.

[21] Shipman, J. G. T.. (1984ko ekaina). «El Hadhramaut» Asian Affairs 15 (2): 154-162. doi:10.1080/03068378408730145..

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]