Zeta-har

Wikipedia, Entziklopedia askea
Zeta-har
Pairedmoths.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaArthropoda
KlaseaInsecta
OrdenaLepidoptera
FamiliaBombycidae
GeneroaBombyx (en) Bombyx
Espeziea Bombyx mori
(Linnaeus, 1758)
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuak Zeta eta pat silk (en) Itzuli

Zeta-tximeleta edo zeta-harra (Bombyx mori)[1] Bombycidae familiako intsektu lepidopteroa da, ekonomia garrantzia handia duena, zetaren ekoizlea baita. Txinaren iparraldekoa da jatorriz, eta haren jaki bakarra masustondoen hostoak dira. Zeta-harrak 300 eta 900 metro bitarteko zeta hari bakar batez egiten du bere kuskua.

Biologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeta-harra jatun handia da. Masustondo hostoak etengabe jaten ditu, gau eta egun. Ondorioz, oso arin hazten da. Buruaren kolorea iluntzen denean, mudatzeko garaia heltzen zaio. Lau bat mudaren ondoren, gorputzak kolore horixka hartzen du, eta azala tenkatu egiten zaio. Orduantxe hasten da bere burua zetazko oskolaz ezkutatzen.

Beldarrak zetazko kuskua jan egiten du bertatik ateratzeko. Horretarako, zeta hari preziatua txiki-txiki egiten du, ezertarako balio ez duela utziz. Hori ekiditeko, ura irakiten jarri eta bertara botatzen dira kuskuak. Horrek zeta-harra hiltzeaz gain, kuskua osatzen duen haria ateratzea errazten du. Zeta-harra bera jan ere egiten da.

Zomorro heldua zeta ekoizteko hazi da, eta ez da hegan egiteko gauza. Zeta-tximeleta deitzen zaio. Bere historia luzea eta ekonomian duen garrantzia dela eta, ikerketa moderno askok aztertu dute zeta-harraren genoma.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeta-harra masustondo bateko hostoak jaten.

Txinako kondairak dioenez, Xi Ling-Shi izeneko enperatriz zaharrari zor zaio zetaren aurkikuntza. Paseoan zebilela, zeta-harrei erreparatu omen zien; atzamarra luzatu haietako bat ukitzeko, eta hara non zetazko hari bat atera zen! Haritik tiraka hasi, eta atzamarraren inguruan biltzen hasi zen, eta enperatrizak zetaren epela nabaritu zuen atzamarrean. Haria amaitu zenean, emakumeak kusku txikia ikusi zuen, eta berehala konturatu zen hura zela hariaren jatorria. Etxeratzean, enperatrizak jende guztiari eman zion aurkikuntzaren berri. Zeta-harraren inguruko beste kondaira asko daude.

Medikuntza erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeta-harra Txinako medikuntza tradizionalean erabiltzen da. Bombyx batryticatus edo "zetar zaildua" Beauveria bassiana onddoaren infekzioak hildako 4. edo 5. faseko larbaren gorpu lehorra da. Karkaxak biguntzeko eta espasmoak arintzeko erabiltzen da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskalterm: Bombyx mori. euskadi.eus Noiz kontsultatua: 2021-1-10.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]