Huasteko hizkuntza

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Téenek hizkuntza edo huasteko
Téenek
Non mintzatzen den: Mexiko
Eskualdea: Mesoamerika
Hiztunak: 174.000 [1]
Hizkuntza familia: Maia hizkuntzak 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: hizkuntza nazionala
Erakunde araugilea:
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ez du
ISO 639-2: myn (colectivo)
ISO 639-3: hus

 

Huasteca.png
Hizkuntzaren hedadura.
 

Huasteko hizkuntza edo téenek maia hizkuntza bat da, haren familiako azkena. Mexikoko golfoaren iparraldean hitz egiten da, bereziki San Luis Potosí, Veracruz eta Tamaulipas estatuetan. 174.000 hiztun inguru ditu. Huastekoren ezaugarri berezienetariko bat maia geografiatik at egotea da, hau da, Mexiko hego-ekialdetik hurrutik. Horren ondorioz, agian, maiaen arteko hizkuntza desberdinena da. "Huasteko" izena nahuatl hizkuntzatik dator eta hortik espainierak jaso zuen.

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egun galduta dagoen Chicomuceltec hizkuntza familia berekoa zen. Gaur egun téenekek hiru dialekto ditu, bestetik:

  1. Mendebaldekoa edo Potosinoa — 48.000 hiztun, hiri hauetan: Aquismón, Huehuetlán, Tancanhuitz, Tanlajás, San Antonio, Tampamolón, Tanquian eta Tancuayalab, guztiak San Luis Potosí estatuan.
  2. Erdikoa (Veracruz) — 22.000 hiztun Veracruz estatuko Tempoal eta Tantoyuca hirietan.
  3. Ekialdekoa edo Otontepec — 12.000 hiztun Veracruz estatuko Chontla, Tantima, Tancoco, Chinampa, Naranjos, Amatlán eta Tamiahua hirietan.[2]

Hipotesiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Huastekoren isolamendua justifikatzeko bi hipotesi planteatu dira:

  • Lehen tartean baziren gaur egun desagertuta dauden beste maia hizkuntza, bereziki golfoaren kostaldean.
  • Populazio isolatu hori maia lurraldetatik iparraldera eginiko migrazio baten ondorio da.

Ezaugarri batuzk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste maia hizkuntzak moduan huastekoak ergatiboaren erabilera du ezaugarri. Ergatibo horren bidez 1., 2. eta 3. pertsona markatu daiteke, baita ere numeroa (singularra edo plurala), denbora (ekintza burutua edo ez burutua)... Bestetik azentua markatzen duen hizkuntza da; normalean azentua azken bokal luzean erortzen da.

Bokalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekoa Erdikoa Atzekoa
Itxia i [i] ii [iː] u [u] uu [uː]
Erdikoa e [e] ee [eː] ä [ə] o [o] oo [oː]
Irekia a [a] aa [aː]

Kontsonanteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezpainbikari Horzkari Albeolar Sabaikari Belar Ezpain-belar Glotal
Herskariak Gor p [p] t [t] k [k] kw [kʷ] [ʔ]
Eiektibo [tʼ] [kʼ] kwʼ [kʼʷ]
Ozen b [b]
Frikariak th [θ] s [s] x [ʃ] j [h]
Afrikariak Gor tz [t͡s] ch [t͡ʃ]
Eiektiboak tzʼ [t͡sʼ] chʼ [t͡ʃʼ]
Sudurkariak m [m] n [n]  
Urkariak l [l]
Dardakariak r [r]
Erdibokalak w [w] y [j]

Hiztegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenbakiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

0 - p'opo, ou
1 - jun
2 - tsaab, chaaf
3 - oox
4 - tse', chee'
5 - bo'
6 - akak
7 - buk
8 - waxik
9 - beleju
10 - laju
11 - laju jun
12 - laju tsaab, laju chaaf
13 - laju oox
14 - laju tse', laju chee'
15 - laju bo'
16 - laju akak
17 - laju buk
18 - laju waxik
19 - laju beleju
20 - jun inik
30 - jun inik k'al laju
40 - tsaab inik

Hitz batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agurra - nenek (eskuaz)
Egun on - taj kanenek
Arratsalde on - wakla neneck
Ikusi arte - tai ku tzu ushin
Bai - alwa itz
Ez - ibvaa, yabaa
Zenbat da? - jai is tam ¿jat'ua?
Non dago? - jutá ti kuajat, ¿jonti kuajat?
Eskerrik asko - kgack namal itz tam, jalbint'zis
Ez dut ulertzen - yab uh eshbayal
Ni huasteko mintzatzen naiz - naná in kau teének
Ongi etorriak - alwa kixk hulich
Noiz orduan? - jadal tam
Gose naiz - in k'ahilich
Banoa - nechich tam, nechich na
Nola duzu izena? - ¿janta' bi?
Gizona - hinick
Emakumea - Husum

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MX
  2. Instituto Nacional de Estadística, Geografía, e Informática (INEGI). 2005. 2005 Mexikoko populazioaren errolda