Dueroko linea

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ermesinde — Barca de Alba
burdinbidea
CP 1408 (21737453176).jpg
inguruan
Kokapena
Herrialdeak Portugal
Deskribapena
Motaohiko bidea
Hasiera1841eko uztailaren 7a
Ezaugarri teknikoak
Luzera192 km
Bidearen zabalera1 668 mm
Bide kopuruabide bikoitza
Ustiapena
Egoerazerbitzuan, Pocinho-Barca de Alba zati ezik.
 Eskema
CONTgq STR+r BSicon .svg
Miñoko linea Oporto S.B.
BSicon .svg ABZg+l CONTfq
Concordancia de São Gemil L.ª Leixões
BSicon .svg BHF BSicon .svg
8,430 Ermesinde (est.)
BSicon .svg ABZgl CONTfq
8,976 L.ª del Miño Valença
BSicon .svg eHST BSicon .svg
9,500 Ermesinde-A
BSicon .svg HST BSicon .svg
10,406 Cabêda (Alfena)
BSicon .svg HST BSicon .svg
14,300 Suzão
BSicon .svg SKRZ-G4u BSicon .svg
× IP4/A4
BSicon .svg BHF BSicon .svg
15,965 Valongo
WASSERq hKRZWae WASSERq
Río Ferreira
BSicon .svg HST BSicon .svg
18,622 São Martinho do Campo
BSicon .svg HST BSicon .svg
21,815 Terronhas
BSicon .svg HST BSicon .svg
23,387 Trancoso
BSicon .svg BHF BSicon .svg
25,332 Recarei-Sobreira
BSicon .svg HST BSicon .svg
28,170 Parada
BSicon .svg BHF BSicon .svg
30,169 Cête
BSicon .svg HST BSicon .svg
31,760 Irivo
BSicon .svg SPLa BSicon .svg
31,904 R. Irivo
BSicon .svg vDST-STR BSicon .svg
BSicon .svg SPLe BSicon .svg
32,445 R. Irivo
BSicon .svg HST BSicon .svg
33,154 Oleiros
BSicon .svg SKRZ-G4u BSicon .svg
× IP4/A4
BSicon .svg HST BSicon .svg
34,940 Paredes
WASSERq hKRZWae WASSERq
× Sousa ibaia
BSicon .svg eHST BSicon .svg
37,400 Santiago (dem.)
BSicon .svg BHF BSicon .svg
37,990 Penafiel
exCONTgq eKRZ exSTR+r
CFPLE Entre-os-Ríos
BSicon .svg eXBHF-L exXBHF-R
Penafiel (est. antigua)
BSicon .svg STR exCONTf
CFPLE Lixa
BSicon .svg HST BSicon .svg
40,785 Bustelo
BSicon .svg HST BSicon .svg
43,057 Meinedo
BSicon .svg BHF BSicon .svg
46,075 Caíde
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
37,9 Tapada tunela (1086 m) × A11
BSicon .svg HST BSicon .svg
48,815 Oliveira
BSicon .svg BHF BSicon .svg
50,814 Vila Meã
BSicon .svg SKRZ-G4u BSicon .svg
× IP4/A4
BSicon .svg HST BSicon .svg
50,817 Recesinhos
BSicon .svg XBHF-L exKXBHFa-R
55,323 Livração
BSicon .svg STR exCONTf
L.ª del Támega itxita 2009
WASSERq hKRZWae WASSERq
Río Támega
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
57,801 Gaviarra (258 m)
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
58,201 Campainha (227 m)
BSicon .svg BHF BSicon .svg
59,954 Marco de Canaveses
BSicon .svg BHF BSicon .svg
64,910 Juncal
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
65,201 Juncal tunela (1621 m)
BSicon .svg HST BSicon .svg
69,851 Pala
BSicon .svg BHF BSicon .svg
72,362 Mosteirô
BSicon .svg eHST BSicon .svg
75,318 Portuzelo
BSicon .svg eHST BSicon .svg
75,7 Ramal Aregos-CPE (dem.)
BSicon .svg BHF BSicon .svg
78,374 Aregos
BSicon .svg HST BSicon .svg
81,658 Mirão
BSicon .svg BHF BSicon .svg
84,090 Ermida
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
84,301 Riboura tunela (120 m)
BSicon .svg HST BSicon .svg
87,669 Porto Rei
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
Loureiro tunela (402 m)
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
Má Passada tunela (32 m)
BSicon .svg HST BSicon .svg
91,412 Barqueiros
BSicon .svg BHF BSicon .svg
94,614 Rede
BSicon .svg HST BSicon .svg
98,034 Caldas de Moledo
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
100,101 Santinho tunela (82 m)
BSicon .svg BHF BSicon .svg
101,815 Godim (ant. Quatro Caminhos)
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
102,411 Réguako tunela (342 m)
BSicon .svg XBHF-L exKXBHFa-R
103,297 Régua
exCONTgq exSTRq exSTRr
L.ª de Lamego proy. aband.
BSicon .svg xvSKRZ-G2u BSicon .svg
× EN2
BSicon .svg xvSKRZ-G4u BSicon .svg
× A24
WASSERq xvWBRÜCKE1 WASSERq
P.te del Corgo × Corgo ibaia
BSicon .svg xvSHI1l-STRl exCONTfq
104,500 L.ª del Corgo temp. cerr. 2009
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
107,101 Bagaústeko tunela (425 m)
BSicon .svg eSPLa BSicon .svg
107,595 (ibilbide zaharra)
BSicon .svg vexHST-eHST BSicon .svg
107,769 Bagaúste
BSicon .svg eSPLe BSicon .svg
(Antiguo trazado)
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
109,001 Pedra Caldeira tunela (174 m)
BSicon .svg BHF BSicon .svg
112,237 Covelinhas
BSicon .svg eHST BSicon .svg
116,411 Gouvinhas
BSicon .svg HST BSicon .svg
119,219 Ferrão
BSicon .svg eHST BSicon .svg
123,369 Chanceleiros
BSicon .svg BHF BSicon .svg
126,830 Pinhão
BSicon .svg eHST BSicon .svg
132,321 Cotas
BSicon .svg eHST BSicon .svg
135,186 Castedo
BSicon .svg eHST BSicon .svg
138,428 São Mamede do Tua
WASSERq hKRZWae WASSERq
Río Túa
BSicon .svg XBHF-L exKXBHFa-R
139,727 Túa
BSicon .svg STR exCONTf
L.ª del Túa temp. cerr. 2008
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
Rapa tunela (68 m)
BSicon .svg HST BSicon .svg
145,136 Alegria
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
147,001 Valeira tunela(712 m)
exSTR+l eABZgr BSicon .svg
(antiguo trazado)
exhKRZWae hKRZWae WASSERq
Pte Ferradosa × Duero ibaia
exBHF STR BSicon .svg
Ferradosa (est. ant.)
exSTR HST BSicon .svg
150,612 Ferradosa
exSTRl eABZg+r BSicon .svg
(ibilbide zaharra)
BSicon .svg BHF BSicon .svg
153,133 Vargelas
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
153,501 Vargelas tunela(364 m)
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
154,701 Arnozelo tunela(31 m)
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
155,901 Arnozelo II tunela (57 m)
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
156,001 Arnozelo III tunela (62 m)
BSicon .svg HST BSicon .svg
158,400 Vesúvio
BSicon .svg HST BSicon .svg
162,962 Freixo de Numão - Mós do Douro
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
156,701 Fontainhas tunela(162 m)
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
168,501 Meão tunela(62 m)
BSicon .svg TUNNEL1 BSicon .svg
168,801 Saião tunela(752 m)
BSicon .svg TUNNEL2 BSicon .svg
169,701 Vale Meão tunela(91 m)
BSicon .svg KXBHFxe-L exKXBHFa-R
171,522 Pocinho
BSicon .svg exSTR exCONTf
L.ª del Sabor cerr. 1988
BSicon .svg exSKRZ-G4u BSicon .svg
IP2
BSicon .svg exBHF BSicon .svg
180,6 Coa
WASSERq exhKRZWae WASSERq
Río Coa
BSicon .svg exTUNNEL2 BSicon .svg
Castelo Melhor tunela (79 m)
BSicon .svg exBHF BSicon .svg
187,3 Castelo Melhor
BSicon .svg exBHF BSicon .svg
191,8 Almendra
BSicon .svg exTUNNEL2 BSicon .svg
Almendra tunela (91 m)
BSicon .svg exBHF BSicon .svg
199,5 Barca d'Alvaa itxita 1988
WASSERq xTZOLLWo WASSERq
191,8  PRT ESP × Águeda ibaia

Dueroko Linea Portugalgo trenbide bat da, zabalera iberiarra duena, Ermesinde eta Pocinho lotzen dituena, 160 kilometroko inguruko hedaduran. Lineak batez ere Duero ibaiaren haranetik jarraitzen du, eta Barca d'Alva inguruan, Espainiarekin mugan amaitzen da. [1] 1875ean hasi ziren eraikitzen, [2] etaPenafielera iritsi zen urte hartan bertan, [3] eta 1887ko abenduaren 9an amaitu zen, jada Espainian zegoen Barca d'Alva eta La Fregeneda arteko zatia inauguratu zenean. [4] Urte horren amaieran Barca d'Alva-La Fregenedatik La Fuente de San Estebanera doan Nazioarteko Linea inauguratu zen, eta geltoki honetatik Salamancarekin lotzen duen sarerarekin bat egin zuen. [3] Nazioarteko konexioa 1985eko urtarrilaren 1ean itxi zuten, eta Pocinho eta Barca d'Alva arteko zatia 1988ko urriaren 18an itxi zen. [2] 1990eko hamarkadan, Dueroko Linearen zati baten modernizazio programa martxan jarri zuten, besteak beste, trenbide linea bikoizteko. [5] [6] Dueroko Linea Tras-os-Montes eskualdeko lau trenbideen jatorria puntua izan zen: Tâmega Linea, Livraçãotik Arco de Baúlhera, Corgo Linea, Réguatik Chavesera, Tua Linea, Foz Tuatik Bragantzara, eta Saboreko Linea, Pocinhotik Miranda do Douroraino . [1] Dueroko Linea Portugalgo politena dela uste ohi da, eta hortaz, potentzial turistiko handiena ena duena. Arrazoi honegatik, partzialki lurrun-makinek bultzatutako tren historikoen bidaiak antolatzen dira. [7]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar, Duero ibaia izan da eskualde osoan komunikabide natural nagusia, eta erromatarren garaiko agiri ugarik hori erakusten dute. [2] Hala ere, bere garrantzia izan arren, ur-ibilgu hau oso zaila izan da beti nabigatzeko. Ibaiaren zirkulaziorako urrats garrantzitsuenetako bat Cachão da Valeiraren eraispena izan zen, 1780 eta 1791 bitartean, Duerotik Barca d'Alvarainoko nabigazioa ahalbidetu zuena, Espainiako mugaraino. [2]

Plangintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1867an, Portugalgo Estatuak Ganberei zabalera iberikoko hainbat trenbide proiektu aurkeztu zizkion, Porto Pinhão, Braga, Espainiaren muga Minhon lotuz. [4] Linea hauen eraikuntza 1872ko ekainaren 14an hasi zen Minho Linearenarekin eta orduan abiatu ziren ere Duero Lineako trazadurarako azterlanak. Duero Lineak Penafieletik igaro behar zuela erabaki zuten. [4]

Duero Linearen helburu nagusia, bidean dauden herrietara garraioa eskaintzeaz gain, ongarriak, haziak eta bestelako produktuak barnealdera garraiatzea eta eskualde horietako nekazaritza ekoizpena iristaraztea zen; bestetik, ibai-garraioari alternatiba emango lioke, ordurako Duero ibaiaren nabigazio-ahalmena oso mugatua baitzegoen, eta Trás-os-Montes barrualderako sarbide hobea emango luke. [8] Ondorioz, linea honen garrantzia ikusita, Duero Lineari lehentasun handia eman zitzaion, Algarven eraikitzen ari ziren Hegoaldeko Trenbidearen ondoren. [9]


Ermesinde eta Pinhãoren arteko zatia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Minho Lineako lanak 1872ko uztailaren 8an hasi ziren, eta lehenengo zatia, Braga bitartekoa, 1875eko maiatzaren 20an ireki zen. [4] Duero Linearen lanak 1873ko uztailaren 8an hasi ziren, lehen zatia, Ermesinde eta Penafiel artekoa, 1875eko uztailaren 30ean jarri zen martxan. [4] Hurrengo zatia, Caíderaino, urte bereko abenduaren 20an inauguratu zen, eta 1877an urriaren 15ean Juncaleraino iritsi zen. [10]

Lineak zati eta epe hauetan irekitzen joan zen: Réguara 1879ko uztailaren 15ean, Ferrãora 1880ko apirilaren 4an [10] eta Pinhãora 1880ko ekainaren 1ean [10]

Pinhão eta Barca d'Alva arteko zatia eta nazioarteko konexioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pinhãorako zatia irekitzearekin batera, Dueroko Linearen helburu nagusia amaitu zen, hau da, eskualde honetarako trenbide-konexioa ezartzea; hala ere, ordurako aurreikusita zegoen Barca d'Alvako Espainiako mugarainoko linearekin jarraitzea, beraz, 1883ko uztailaren 23an, zati hau eraikitzea dekretatu zen. [4] Linea 1883ko irailaren 1ean ireki zen Tuaraino eta 1887ko urtarrilaren 10ean Pocinhoraino. [4] Geltoki honen eta Côa arteko zatia 1887ko maiatzaren 5ean inauguratu zen eta Côa eta Barca d'Alva artekoa 1887ko abenduaren 9an, [11] [12] nazioarteko Barca d'Alva - La Fregeneda tartea ireki zen egun berean. Ondoren, La Fuente de San Estebanekin lotuko zuten, Dueroko Linearen eta Espainiako trenbide sarearen arteko lotura ahalbidetuz, eta berehala hasi zen Porto eta Salamanca arteko zuzeneko zerbitzua. [3] Barca d'Alva - La Fregeneda zatia Praça do Portoko banku talde batek finantzatu zuen, Sindicato Portuense izenekoa. [13] [14] 1887an ere, Tua Linearen lehen zatia inauguratu zen, Foz Tuatik Mirandelera . [15]

Nazioarteko konexioa amaitzea izan zen Duero ibairen ur trafikoaren beherakadaren arrazoietako bat . [2]

Estatuko Trenbideen eraketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1899ko uztailaren 14ko lege batek Estatuko Trenbideak sortu zituen, gobernu-erakundea, baina nolabaiteko burujabetza zuena, eta Portugalgo gobernuaren jabetzako lineak kudeatzea zen helburua.[16] Dueroko Linea operadore honen Douro eta Minho Dibisioan sartu zen. [17]

Eraikuntza faseak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Geltokien artean Luzera Irekitzea Itxiera
Ermesinde – Penafiel 30,311 km 1875eko uztailaren 30a
Penafiel - Caide 0 7,328 km 1875eko abenduaren 20a
Caíde - Juncal 18,818 km 1878ko irailaren 15a
Juncal - Régua 38,371 km 1879ko uztailaren 15a
Régua - Ferrão 15,813 km 1880ko apirilaren 4a
Ferrão – Pinhão 0 7,611 km 1880ko ekainaren 1a
Pinhão - Tua 12,993 km 1883ko irailaren 1a
Tua – Beno 31,678 km 1887ko urtarrilaren 10a
Pocinho - Côa 0 9,061 km 1887ko maiatzaren 5a 1988ko urriaren 18a
Côa – Barca d'Alva - muga 18,882 km 1887ko abenduaren 9a

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1900eko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1902ko otsailaren 7an, Duero ibaiaren gaineko zubiak eraikitzeko bi proiektu onartu ziren, horietako bat errepidea, Pinhãoko geltokira sartzeko, eta beste bat, errepide-trenbide motakoa, Pocinho herritik hurbil. [18] Urte horren hasieran, Porto eta Barca d'Alva arteko zerbitzuetan lehen mailako bagoiak ezartzea aurreikusi zen. [19]

1909an, Tâmega Linearen Livração eta Amarante arteko tartea martxan jarri zen. [3]

Barca d'Alva eta La Fregenedaren arteko nazioarteko zatia finantza hutsegite bat izan zela ikusi zen, eta horrek ekarri zuen, XX. mendearen hasieran, Portuense Batasuna Companhia das Docas do Porto e dos Caminhos de Ferro Peninsulares taldean integratzea. [13] Ondoren, nazioarteko konexioa Compañía del Ferrocarril de Salamanca a la Frontera Portuguesa konpainiak kudeatu zuen, eta Sud Expresso zerbitzuak bidaia-denbora bost ordu inguruan murriztea lortu zuen. [14]

1920ko hamarkada[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1927an, Companhia dos Caminhos de Ferro Portuguesesek Estatuko Trenbideen lineak alokatzeko lizitazioa irabazi zuen, urte horretako maiatzaren 11n operadore horren lehen konexioak kudeatzen hasi baitzen, Duero Linea barne. [17]

1960ko eta 1970eko hamarkadak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1968. urtearen amaieran, Portugalgo iparraldean tren-makinen eskasia handia zegoen, 1400 serieko bigarren lotea entregatzeko atzerapena zela eta, C.P.ek bere hainbat lokomotora bidali zituen hegoaldetik eta hego-ekialdetik. [20] Urte hartan, lineako geltoki batzuek esplorazio-sistema bat erabili zuten, eta horrela ez zuten trenen zirkulazioan esku hartu beharrik izango. Hala, langileen kostuak murriztu ziren. [21]


1980ko eta 1990eko hamarkadak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1984ko irailaren 30ean, Espainiako Gobernuak hainbat trenbide ixtea erabaki zuen, La Fuente de San Esteban eta La Fregeneda arteko zatia barne, Barca d' Alvarako nazioarteko linearen parte zena. [2] [22] Linea honek oso trafiko txikia zuen, azken urteotan, funtsean, La Fuente de San Esteban eta Barca d'Alva artean tokiko zerbitzuak ematen zituen automotora bakarraz osatuta zegoena. [23] Aurreikusitako moduan, zati hau hurrengo urteko urtarrilaren 1ean itxi zen, Barca d'Alvarako linearekin batera. [2] [22] 1988ko urriaren 18an, Pocinho eta Barca d' Alvako geltokien arteko zatia itxi zuten. [2] Azken tarte hau ia erabat abandonatuta dago, Espainiako linea zaharra ez bezala, zeina Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten. [2]

1994an, Porto eta Régua arteko zatia CPren Auto Expresso zerbitzuen sarearen barruan zegoen, eta bidaiarien trenetan autoak garraiatzeko aukera ematen zuen. [24]

1990eko hamarkadan, Duero Lineak eraberritze lan handiak egin zituen Porto barrutian, trenbidea bikoiztu eta elektrifikatzeko helburuarekin, eta eskainitako zerbitzua nabarmen hobetu ahal izan zuten. Bidearen elektrifikazio- eta bikoizketa-lanak Ermesinde eta Valongo arteko zatian inauguratu ziren lehenengoz, 1995eko irailaren 15ean [5] eta ondoren Cêterako tartea 1999ko irailaren 26an. [25] Lan hauekin batera Caídeko geltokia eraiki zuen. [6]

XXI.mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2009ko abuztuan, orduko Estatu eta Garraio Idazkari portugaldarrak, Ana Paulo Vitorinok, iragarri zuen linea horretako nazioarteko trafikoa berriro irekitzeko eta Pocinho eta Barca de Alba tartea berreskuratzeko lanak hasteko asmoa zuela.

2019an, António Costa Portugalgo lehen ministroak gaiari buruzko iritzia eman zuen, esanez Duero osoaren lerroa Barca de Albaraino berreskuratuko lukeela, baldin eta Espainiarekin akordiorik lortu bada San Esteban-La Fregeneda arteko nazioarteko konexioa berregin zezan, Espainiako Gobernuak ez baitzion lehentasunik eman konexio horri.

2021eko martxoan, Portugalgo Errepublikaren Batzarrak aho batez onartu zuen 1988an Pocinhotik Espainiako mugarainoko tartea (Barca de Alba) berriz irekitzea. Erabakia ez da loteslea, baina Portugalgo Gobernuari eskatzen dio erabaki hori har dezala, baita Espainiak Barca de Alba - La Fuente de San Esteban linea berriz irekitzen ez badu ere, eta Torre de Moncorvoko meatzaritza-sektoreari laguntzeko balioko lukeen erabakiaren euskarri gisa, Unescok Gizateriaren Ondare izendatutako eskualdeko lurralde-kohesioa eta turismoa sustatuko lituzke.


Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trazadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lineak, bere ibilbidearen zatirik handiena, Duero ibaiaren ertzetik jarraitzen du, Portugalgo ur ondoko ibilbide handiena du, eta Beira Baixa Linearen ibaiertzeko zati handia gainditzen du, Tajo ibaian zehar. [26]

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tunelak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere ibilbidean, lineak 23 tunel ditu:

  • Caíde
  • Gaviarra
  • Campaínha
  • Juncal
  • Riboura
  • Loureiro
  • Má Passada
  • Santinho
  • Peso da Régua
  • Bagaúste ou Três Curvas
  • Pedra Caldeira
  • Rapa
  • Valeira
  • Vargelas
  • Arnozelo I
  • Arnozelo II
  • Arnozelo III
  • Fontainhas
  • Meão
  • Saião
  • Veiga
  • Castelo Melhor
  • Almendra

Zubiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lerroan zehar 35 zubi daude:

  • Sete Arcos (Alfena)
  • Ferreira (Valongo)
  • Fervença
  • Sousa
  • Vila Meã (Amarante)
  • Póvoa
  • Tâmega
  • Juncal
  • Cocheca
  • Quebradas
  • Pala (viaduto)
  • Ovil (viaduto)
  • Portuzuelo
  • Laranjal
  • Zêzere
  • Teixeira
  • Sermanha
  • Corgo
  • Pinhão (Alijó)
  • Roncão
  • Loureiro
  • Tua
  • Riba Longa
  • Ferradosa
  • Vargelas
  • Arnozelo
  • Teja (viaduto)
  • Murça
  • Gonçalo Joanes
  • Vale do Nedo
  • Pocinho
  • Canivais
  • Côa
  • Aguiar
  • Gricha

Tren turistikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dueroko Linean tren turistiko historiko bat ibiltzen da, 186 lurrun-makinak atoian hartuta, Régua eta Foz Tua artean urteko hainbat hilabetez dabilena. [7]

Irudi galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b OJANGUREN, Arturo Sanchez; BONET, Antonio Cabrera. (Maio de 1978). El Ultimo Vapor de Portugal. .
  2. a b c d e f g h i AROSO, Alberto. (Agosto de 2005). A Importância da Interoperabilidade dos Transportes Ferroviário e Fluvial na Estratégia de Desenvolvimento do Turismo do Vale do Douro. .
  3. a b c d REIS et al, 2006:12
  4. a b c d e f g TORRES, Carlos Manitto. (16 de Fevereiro de 1958). A evolução das linhas portuguesas e o seu significado ferroviário. .
  5. a b REIS et al, 2006:150
  6. a b REIS et al, 2006:233
  7. a b Turismo: Recordar o Douro no tempo do vapor. 2 de Outubro de 2009.
  8. VIEGAS, 1988:27
  9. SANTOS, 1995:118
  10. a b c Troços de linhas férreas portuguesas abertas à exploração desde 1856, e a sua extensão. 16 de Outubro de 1956.
  11. MARTINS et al, 1996:12
  12. CAPELO et al, 1994:228
  13. a b Martins et al, p. 39
  14. a b REIS et al, 2006:36, 56
  15. REIS et al, 2006:35
  16. TORRES, Carlos Manitto. (1 de Fevereiro de 1958). A evolução das linhas portuguesas e o seu significado ferroviário. .
  17. a b REIS et al, 2006:62-63
  18. Linhas Portuguezas. 1 de Março de 1902.
  19. Linhas Portuguezas. 1 de Janeiro de 1902.
  20. SILVA, José Eduardo Neto da. As locomotivas "Pacific" da Companhia dos Caminhos de Ferro Portugueses. ISSN 124550..
  21. REDER, Gustavo. (1 de Outubro de 1968). Los Ferrocarriles Portugueses. .
  22. a b Noticias. Dezembro de 1984.
  23. REDER, Gustavo; SANZ, Fernando. (Fevereiro de 1979). Las Comunicaciones Ferroviarias con Portugal. .
  24. Beira alta, Beira baja y los Ramales de Cáceres y Badajoz. .
  25. CORVACHO, Nuno. (27 de Setembro de 1999). Comboio eléctrico até Cête. .
  26. Guia Expresso: Portugal de Comboio, nº 9 - Linha do Douro, suplemento do Jornal Expresso nº 1765.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]