Edukira joan

Erraketista

Aldatu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
Erraketista multzo bat, Donostian, 1938an.

Erraketista XX. mendean erraketarekin pilotan jokatzea lanbide zuen emakumea da. Kirol profesionalean aitzindariak izan ziren erraketistak. Talde horrek Euskadin, Espainian, Kuban, Brasilen eta Mexikon kokatutako frontoietan jokatu zuen gehienbat 1917 eta 1980 artean. 1930 eta 1940 artean, Espainiako kirol-profesionalen talderik ugariena izan zen. 1943an, Espainiako Pilota Federazioak egindako estatistika batek 734 erraketista profesional zenbatu zituen; gizonezkoen pilota-modalitateak (esku-pilota, erremontea, pala eta zesta-punta), berriz, 648 ziren.[1][2]

Sexismoaren eraginez, erraketistak ezezagunak ziren gizartean, haiek ikustera joaten ziren gizonek soilik ezagutzen zituzten. Izan ere, frankismoan integrismo katolikoa zen nagusi, eta Erromatar Eliza Katolikoak eta gizarte kontserbadoreak eskandalutzat zuen emakumeak kirolean aritzea.[3] XXI. mendearen hastapenetan berreskuratu da haien memoria. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta.

Erraketistak garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzita munduan zehar kirolari profesionaltzat pilotan aritu zirenak 1917. eta 1980. urteen artean. Emakumezkoen kirol profesionalean aitzindari izan ziren. Haien ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du 2010eko hamarkada arte. Geroztik, ordea, haien berri eman da liburuen, dokumentalen eta hedabideen bitartez, eta hainbat erakusketa eta omenaldi antolatu dira.[4]

Abiadura handia hartzen zuen larruzko pilota batekin jokatzen zuten, eta hura jotzeko erabiltzen zuten erraketa tenisekoa baino luzeagoa zen, eta uztai estuagokoa.[3]

Jokoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erraketa modalitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batez ere 30 eta 36 metro arteko frontoi motzetan jokatzen zen, larruzko pilotarekin eta teniseko erraketa bereziarekin, lokarri bikoitzarekin eta pilotaren kolpearen bortizkeriari eusteko uztai indartuarekin. Oso modalitate ikusgarria zen, pilotariek errebotetik ateratzen baitzuten, hau da, 9. eta 11. zenbakien artetik, eta ohikoa zen pilotak atzeko horman errebotatzea, pilotariak errebotatzera behartuz, edo pilota frontisari bizkarrez itzuliz eta pilota harantz jaurtitzeko biratuz. Frontoiko jolasaren eta giroaren erakusgarri bat ikus daiteke ""Apartado de correos 1001 (es) (1001 posta-kutxa)" filmean agertzen diren plano orokorretan.[5][6]

Erraketisten frontoiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frontoi hauek erraketa jokorako asmatu edo egokitu ziren, hogeita hamar metro inguruko luzera zuen kantxak joko azkarrago eta ikusgarriago bat garatzea ahalbidetzen zuen. Arkitekturaren aldetik diseinu zainduak zituzten, batez ere fatxadetan eta sarrerako eskaileretan, eta garaiko arkitekto ospetsuenetako batzuek parte hartu zuten eraikuntzan. Areto zabalak zituzten, bertaratzen zirenen aisialdirako, baita bizartegi edo arropa zaintzako zerbitzuak ere.[7]

Besteak beste, leku hauexetan egon ziren pilotalekuak, Bartzelonan, Madrilen, Bilbon, Burgosen, Castellonen, Kordoban, Donostian, Logroñon, Palman, Las Palmas Kanaria Handikoan, Salamancan, Santa Cruz Tenerifekoan, Sevillan, Tortosan, Valentzian eta Vigon. Eta nazioarte mailan, Habanan, Mexiko Hirian, Tijuanan, Acapulcon, Miamin eta São Paulon.[8]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luciano Berriatua enpresaburu bilbotarrak eta Ildefonso Anabitarte pilotari ohi eta frontoietako enpresaburuak erabaki zuten emakumeak pilotaren negozioan sartzea, 1897an jada aurrekari bat izan zuen operazio batean, non emakume-talde batek gutxienez bi urtez jokatu baitzuen profesionalki xisteran Bartzelonako, Valentziako eta Valladolideko frontoietan.[7][6]

Anabitartek emakume erraketisten garapena bultzatu zuen, beraientzat beren-beregi sortu zuen eskolarekin. Gainera, kantxak laburtu eta erraketak eta pilotak egokitu egin ziren, kirol ikusgarria bultzatzeko. 1917ko urtarrilaren 4an, osteguna, Madrilgo Frontoia inauguratu zen, erraketisten koadro finkoa zuen lehen frontoi industriala, Cedaceros kalean. Bertan, hamasei emakumek pilota modalitate berri bati ekin zion, profesionalki milaka emakumek hirurogeita hiru urtez jarraian praktikatu zutena. Aldi bereko apustu sistema bati lotuta, erraketa industria bihurtu zen, hogeita hamar frontoi baino gehiago aktibo zituena Espainian, Kuban, Brasilen eta Mexikon, eta entrenatzeko eskolak zituena Euskal Herrian zehar, bertatik zetozelarik jokalari gehienak.[9][10][6]

Erraketistak partidu bat jokatzen
Erraketistak pilotalekua, Ibarran (Gipuzkoa).

XX. mendeko 20ko hamarkada

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Raketisten arrakastak espektatiba guztiak gainditu zituen, 20ko hamarkadaren erdialdetik gerra zibila hasi arte, 1936an, hedapen handieneko kirol ikuskizuna bihurtuz. Garai horretan, erraketaz jotako euskal pilota Kuban, Brasilen eta Mexikon ezarri zen, eta hantxe ireki ziren modalitatearen gune nagusiak: Madrid Frontoi berria, Doctor Cortezo kalean kokatua eta 1929ko ekainaren 5ean inauguratua, jatetxea, ile-apaindegia, aretoak eta terrazak ere zituen; eta Bartzelonako Txiki-Alai Frontoia, Bonsuccés plazan kokatua eta 1935eko abenduaren 21ean inauguratua.[11][12]

1936ko gerraren aurreko garai hartan, erraketa bidezko pilota eskolak zeuden Euskadin, eta kirol horren industria osatzen zuten frontoiak pilotariz hornitzen zituzten. Eskolak zeuden, Bilbon, Tolosan, Errenterian eta Eibarren. Azken herri honetan, pilotari gehien esportatzen zuen herrian, hiru eskola aritzen ziren, 500 ikastun ingururekin. Erraketista eskolak ere bazeuden, adibidez, Madrilgo Frontoian eta Sevillako Sierpesean.[13][14]

1930eko eta 1940ko hamarkadetan, Espainiako kirol-profesional gehien bildu zituen taldea osatu zuten. 1943an, Espainiako Pilota Federazioak egindako estatistika batek 734 erraketista profesional zenbatu zituen; gizonezkoen pilota-modalitateak (esku-pilota, erremontea, pala eta zesta-punta), berriz, 648 ziren.[1][2]

1936ko gerra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1936ko gerrak erraketa bidezko euskal pilotaren industriari kalte handia egin zion. Gerra garaian hainbat frontoi Salamanca —Tormes Frontoia— eta Donostia —Gros Frontoia— bezalako hiri errebeldeetan ireki baziren ere, hainbat euskal hiri suntsitu zituzten bonbardaketek, horien artean Eibar, eta hiri errepublikanoetako ezegonkortasunak, non frontoirik garrantzitsuenak zeuden, erraketaren progresioa murriztu zuten.[15]

Hala ere, 1936ko gerraren ondoren, ikusleak fidel mantendu ziren, pilotalekuak irekitzen eta emakume pilotariak kontratatzen jarraitu baitzuten. Gainera, erraketak, gainerako pilota modalitateek bezala, Espainiako Pilota Federazio sortu berriak antolatutako lehenengo txapelketa nazionalak ospatu zituen (1940ko apirila): bikoteka 1941ean eta banaka 1942an. Lehenengoa Chiqui Frontoiko (Txiki-Alai frontoia, erregimen frankistak erdaldunduta) Trini eta Pili bikoteak irabazi zuten, eta banakako txapelketa Carmenchu Sanchezek irabazi zuen. [16]

Erraketisten debekua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erraketaren zortea aldatzen hasi zen Luis Bombin pilotaren historialari faxista eta zaletuak Espainiako Federazioaren barruan boterea eskuratu ahala. 1944ko otsailean bertako idazkari tekniko izendatu zuten eta hainbat erabakik kirol honen industria suntsitzen hasi zen. 1944ko uztailean, probintziako hiriburu ugaritan 800 pilotari baino gehiago eta frontoi aktibo zeudenean, Madrilen erraketari eskainitako hiru frontoirekin eta Bartzelonan bost frontoirekin, Espainiako Pilota Federazioaren xedapen batek une hartatik bertatik erraketaren profesionaltasunean sartzea debekatu zuen, eskualdeko federazioei erraketa bidezko pilota eskolak ixtea eskatu zien eta bi urteko epea ezarri zuen erraketa frontoiak gizonezkoen frontoien modalitateetan birmoldatzeko.[17]

Baina jendeak ez zion utzi erraketa-frontoietara joateari, eta bertako langileen presioen ondorioz, azkenean, 1946ko uztaila iritsi zenean, Espainiako federazioa frontoiak ixteko erabakia atzeratzen hasi zen, azkenean ahanzturan amaituz. Hori bai, emakume bakar batek ere ez zuen gehiago debutatu 1957ra arte, orduan indargabetu baitzen federazio-lizentzia berriak emateko debekua. Horren ondorioz, ez zen belaunaldien arteko erreleborik egon, koadroak zahartu egin ziren eta frontoi periferikoak itxi egin ziren pixkanaka.[15]

Emigrazioa Mexikora

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1951ko abuztuan Mexikoko Frontoi Metropolitarra ireki zen, nahiz eta erraketaren une gorenetako bat izan, Espainiako frontoien krisia areagotu zuen. Frontenis zale amorratua zen mexikar elkartearen gogo beroak Mexiko Hirian beste erraketa frontoi bat irekitzea eragin zuen, Colon Frontoia. Gainera, emakume pilotariek han jasotzen zituzten soldata handiak zirela eta, Espainian jasotzen zituztenak laukoiztu egin baitzituzten, ondorioz, askok Mexikon profesionalki jokatzeko emigratu zuten, eta espainiar koadroak murriztuta utzi zituzten. Madril Frontoiak baino ez zuen iraun Metropoliko Frontoiaren aurretik, 1971n itxi baitzituen ateak.[15]

Erraketaren industriaren amaiera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Madril Frontoiak pilotariak eta diru-laguntza publikoak lortzeko egin zituen saiakerak, beste pilota modalitate batzuk bazituztenak, alferrekoak izan ziren. Erraketaren industriak jarraitutasuna galdu zuen, eta kirola, futbola buru zela, erabat maskulinizatu zen Bigarren Mundu Gerratik aurrera. Emakume gazte gehienek jada ez zuten ulertzen kiroleko profesionalak izatea. Erraketa ahanzturan lurperatuz joan zen eta 1980ko uztailaren 18an jokatu zen euskal pilota modalitate honetako azken partida profesionala.[15][6]

Kirol profesionalean aitzindariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erraketistak Espainiako eliteko lehen kirolari profesionalak izan ziren. Gizarte Segurantzan kotizatu zuten lehen kirolariak izan ziren. Bartzelonako Colon pilotalekuko jokalariek erreklamazioa jarri zuten epaitegi batean, eta futbolariei baino lehenago aitortu zitzaien. Bi mila jokalari inguru izan ziren. Beren kromo-bilduma izan zuten. Diru asko irabaztera iritsi ziren, baina historiatik kanpo geratu ziren, ahaztuak. Bere garaian, ez ziren ezeren aitzindaritzat onartu. Erraketa munduan beraientzat eta beren familientzat diru-sarrerak lortzeko aukera bat izan zen.[18][19][20][21][22][23]

Lanbidea garatu zuten testuingurua ez zen erraza izan. Neskato zirela, familia eta sustraiak uzten zituzten, jolastera joateko kontratatzen zituztenean. Eta mundu zail batean sartzen ziren, non, zorionez, laguntasuna eta laguntasun-loturak eta sororitatea aurkitu zituzten jokalarien artean. Publikoarekiko harremanak ez ziren errazak: irabazten zutenean txalo-zaparradak jasotzen zituzten, baina galtzen zutenean oihuak eta irainak.[24][25]

Besteak beste, errakestistak izan ziren Gloria Agirre, Gloria Agirrezabalaga Olano, Mercedes Agirrezabalaga Indagoyen, Victoriana Aizpuru Agirretxe, Angelita Alberdi Aldazabal, Maria Luisa Alberdi Aldazabal, Josefa Ignacia Albisu Aranburu,Eladia Altuna Balerdi, Rosario Aranburu Mujika, Lucia Areitioaurtena Isasi-Isasmendi, Justi Arenaza Azkoaga, Miren Arenaza Azkoaga, Juanita Arenaza Velasco, Margarita Arenaza Velasco, Rosa Arregi Arriaga, Maria Arriaga Olalde, Purificación Arriaga Olalde, Juana Arrillaga Garate, María Arrillaga Garate, Lucia Arrube Unzueta, Izaskun Ayestaran Pérez, Belén Balerdi Urrestarazu, Eladia Balerdi Urrestarazu, Garbiñe Balerdi Urrestarazu, Natividad Bella Esparza, Nieves Berasaluze Zabala, Julita Beraza Leibar, Mari Beraza Leibar, Conchita Bustindui Garate, Olga Cazalis Santiago, Maria Rosario de Cruz, Josefa Egaña Urquiri Maria Teresa Egaña Urquiri, Maritxu Egiguren Gallastegi, Aurelia Elkoro-Iturbe Agirre, Miren Begoña Ereñaga Onaindia, Aurea Etxaniz Beitia, Rafaela Etxaniz Iturbe, Bakartxo Etxeberria Otaño, Digna Garitaonandia Mallabiabarrena, Jesusa Garitaonandia Mallabiabarrena, Koldobike Gezala Sagarzazu, Emilia Gómez Muñoz, Maite Gorrotxategi Potente, Hipolita Ibaibarriaga Ormaetxea, Irene Ibaibarriaga Ormaetxea, Rosario Ibaibarriaga Ormaetxea, Iñasi Illarramendi Anzuola, Consuelo Irasuegi Prieto, Eugenia Iriondo Astarloa, Txikipedia:Koldobike Gezala Sagarzazu, Paula Lamarain Astigarraga, Maria Dolores Larramendi Enparan, Mari Carmen Lasagabaster Padilla, Maritxu Lasuen, Petra Lizaso Areitioaurtena, Mari Carmen Madariaga Bustinza, Pilar Narbaiza Aranburu, Maria Josefa Navascues Merino, Consuelo Osa San Martin, Agustina Otaola Zapiaine, Maria Luisa Rodríguez Zatarain, Antonia Salaberria Azkarate, Maria Luisa Senar Marichalar, Rosa Soroa Oria, Maria Txurruka Osoro, Milagros Uranga Galdos, Maria Antonia Uzkudun Amunarriz, Miren Uzkudun Tapia, Marcelina Zabala Aizpurua, Pilar Zabala Aizpurua, Bonifacia Zuazola Zigorraga, Mercedes Zubikaray Subinas, Eladia Zubizarreta Churruka eta Rosario Zubizarreta Churruca.

Omenaldiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erraketistak emakumezkoen kirol profesionalean aitzindariak izan ziren arren, gero hainbat hamarkadaz gizarteak ahaztuta izan ditu.[26] Hala ere, batez ere 2010eko hamarkadan hasita, berriz ere gizartean oihartzuna izaten ari dira, eta merezitako hainbat omenaldi jaso dituzte.[27]

  • 1978an, Carmen Sarmiento kazetariaren El ocaso de las raquetistas dokumentala RTVErako.
  • 1994an, Apostando por ellas. Historia de las raquetistas Victoria Cid Gibajaren dokumentala.[28][29]
  • 2013ko abuztuaren 19an, Bilboko La Esperanza frontoian omenaldia egin zieten erraketistei. Bertan izan ziren Conchita Bustindui Garate, Lucia Areitioaurtena Isassi-Isasmendi, Gloria Agirre, Olga Cazalis eta Maria Elena Hernandez erraketistak.[30]
  • 2018an, Jon Juanesen Raquetistas Antes y Ahora dokumentala.[31][32]
  • 2018an, Emakumea eta euskal pilota erakusketa. Azkue Fundazioa (Bilbo).[33]
  • 2018an, Gipuzkoako Foru Aldundiko Kultura eta Kirol Sailaren Carmen Adarraga saria erraketista guztiei.[34]
  • 2019an, Elene Lizarraldek erraketistaren bizitzan inspiratuta idatzitako El silencio de Clara Lyndon eleberria.[35]
  • 2019an, erakusketa antolatu zuen Ziortza-Bolibarko Simon Bolibar museoak, erraketisten omenez.[36]
  • 2020an Erraketistak izena jarri zion Ibarrako Udalak Emeterio Arreseren pilotalekuari; GKo Gallerykoek margotu zuten murala.[37][38]
  • 2023an, Las pelotaris 1926 telebista-serie mexikarra.[39]
  • 2023an, Eibarko Udal Artxiboaren omenaldia Emakumearen Nazioarteko Eguna zela eta.[40]
  • 2023an, erraketistak (Women Racquet Players) Kukai Dantzaren dantza ikuskizuna Madrilgo Hiribilduko Udetan.[41][42]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 Abrisketa, Olatz González Abrisketa. (2023-09-04). «¿Por qué dejó de haber más deportistas profesionales mujeres que hombres en España?» The Conversation.
  2. 1 2 «La industrialización del juego de pelota» Euzko Deya. La voz de Euzkadi - La voix des basques (280): 7-8. 15 de febrero de 1948.
  3. 1 2 (Gaztelaniaz) Martín Aparicio, Galo. «Una raqueta por convicción» El Salto Diario 2020-05-16 (kontsulta data: 2023-04-04).
  4. ↑ Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» Berria (kontsulta data: 2023-01-09).
  5. ↑ Cine Español (Película completa). Apartado de correos 1001. 1950.. .
  6. 1 2 3 4 «Joko ikusgarria, ibilbide sinesgaitza» Argia (kontsulta data: 2026-05-21).
  7. 1 2 EMAKUMEA ETA EUSKAL PILOTA / MUJER Y PELOTA VASCA. (2013). Bizkaiko Foru Aldundia, 35 or..
  8. ↑ Emakumea eta euskal pilota. Mujer y pelota vasca. Diputación Foral de Bizkaia (2013)., 40-41 or..
  9. ↑ «Exposición - Mujeres vanguardistas provistas de una raqueta» www.bizkaia.eus.
  10. ↑ Abrisketa, Olatz Gonzalez. (2022-11-09). «Mujeres en la cancha: auge, represión y olvido de las raquetistas profesionales (1917-1980)» Ankulegi. Revista de Antropología Social (23): 97–114. ISSN 2444-5703..
  11. ↑ Abrisketa, Olatz González Abrisketa. (2023-09-04). «¿Por qué dejó de haber más deportistas profesionales mujeres que hombres en España?» The Conversation.
  12. ↑ EC9, Colaboradores. (2022-05-21). «Raquetistas, las mujeres que hace un siglo fueron las primeras deportistas profesionales» elconfidencial.com.
  13. ↑ (Gaztelaniaz) «RAQUETISTAS | Olatz González Abrisketa | Casa del Libro» casadellibro 2022-12-19 (kontsulta data: 2026-05-03).
  14. ↑ Olatz González Abrisketa. (2022). Raquetistas. , 73-76 or..
  15. 1 2 3 4 González Abrisketa, Olatz. (2022). Raquetista. , 210-233 or..
  16. ↑ González Abrisketa, Olatz. (2022). Raquetista. , 121-128 or..
  17. ↑ «Circular nº 39 de la Federación española de Pelota» Boletín Oficial de la Delegación Nacional de Deportes de F.E.T y de las JONS 1944 (julio).
  18. ↑ EC9, Colaboradores. (2022-05-21). «Raquetistas, las mujeres que hace un siglo fueron las primeras deportistas profesionales» elconfidencial.com.
  19. ↑ Lezeta, Joseba. (2018-11-29). «La olvidada y apasionante historia de las raquetistas» El Diario Vasco.
  20. ↑ Abrisketa, Olatz Gonzalez. (2022-11-09). «Mujeres en la cancha: auge, represión y olvido de las raquetistas profesionales (1917-1980)» Ankulegi. Revista de Antropología Social (23): 97–114. ISSN 2444-5703..
  21. ↑ «Las raquetistas vascas, las primeras mujeres deportistas profesionales en España - XL Semanal» XLSemanal 2022-08-23.
  22. ↑ Documental "Apostando por ellas. Historia de las raquetistas". .
  23. ↑ Pereda, Olga. (2019-03-07). «El frontón: la cuna de las primeras deportistas profesionales» elperiodico.
  24. ↑ Documental "Apostando por ellas. Historia de las raquetistas". .
  25. ↑ Pereda, Olga. (2019-03-07). «El frontón: la cuna de las primeras deportistas profesionales» elperiodico.
  26. ↑ Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaztutako erraketistak» Berria (kontsulta data: 2021-02-08).
  27. ↑ (Gaztelaniaz) «Las raquetistas, las primeras deportistas profesionales de España» El Independiente 2019-02-22 (kontsulta data: 2021-02-08).
  28. ↑ Documental "Apostando por ellas. Historia de las raquetistas". .
  29. ↑ Pereda, Olga. (2019-03-07). «El frontón: la cuna de las primeras deportistas profesionales» elperiodico.
  30. ↑ (Gaztelaniaz) «La Esperanza rinde un sentido homenaje a las raquetistas» Mundo Deportivo 2013-08-20 (kontsulta data: 2021-02-08).
  31. ↑ "Raquetistas Antes y Ahora". .
  32. ↑ «Las últimas raquetistas» ELMUNDO 2018-03-31.
  33. ↑ «BizkaiKOA» bizkaikoa.bizkaia.eus.
  34. ↑ «Premio 2018 - Deportes - Diputación Foral de Gipuzkoa» ORAIN Gipuzkoa.
  35. ↑ «'El silencio de Clara Lyndon', y las mujeres raquetistas en la posguerra» RTVE.es 2019-03-08.
  36. ↑ «'Emakumeak eta Euskal Pilota' erakusketa ikusgai Simon Bolivar Museoan» KULTUR SHAREA 2019-07-24 (kontsulta data: 2020-03-05).
  37. ↑ «Erraketisten omenezko izena, pilotalekuari - Ibarra» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2023-01-09).
  38. ↑ «Erraketisten omenezko izena, pilotalekuari - Ibarra» Tolosaldeko ataria.
  39. ↑ Las Pelotaris 1926 (Serie de TV) (2023). .
  40. ↑ «¿Sabías que las raquetistas fueron las primeras deportistas profesionales?» Ayuntamiento de Eibar.
  41. ↑ Negocio, Madrid Destino Cultura Turismo y. «Raquetistas (Women Racquet Players)» Programa de Veranos de la Villa 2023. Ayuntamiento de Madrid.
  42. ↑ «'Raquetistas' y 'Radio-grafía(s). Viaje al interior de un hospital' en Veranos de la Villa» RTVE.es 2023-07-19.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Erraketista&oldid=10695639"(e)tik eskuratuta