Hemofiliaodola oso geldiro gatzatzea ezaugarritzat duen eritasuna da, odolaren koagulazioaren nahaste hereditario kronikoa[1]. Odolean gatzatze-faktore baten falta da gaitzaren sortzailea. Egoera honek odoljario luzeak eragiten ditu, lesio edo ebakuntza baten ostean, modu espontaneoan, kanpoko arrazoirik gabe. Odoljario hauek arriskutsuak izan daitezke, batez ere gorputzaren barruan gertatzen direnean, hala nola artikulazioetan edo organoetan. Pazienteari odol-isuriren bat gertatzen zaionean, zauriak ixten denbora luzea behar izaten du.
Gaixotasuna eragiten duen genea X kromosoman dago, eta azpirakorra da. Horrek azaltzen du adierazpen klinikoak gizonezkoetan ohikoagoak izatea emakumezkoetan baino. Hemofiliarena sexuari loturiko herentziaren kasua da, X kromosomari lotutako herentzia nahaste azpirakorra. Horrek esan nahi du emakumeek (XX) bi aleloetan eduki behar dituztela gaitzaren geneak hemofilikoak izateko (gutxitan gertatzen da hori), gizonezkoak alelo bakar batekin hemofilikoak diren bitartean (XY, X kromosoma bakarra baitute). Beraz, emakumezkoak bakarrik izan daitezke hemofilia-eramaileak, alelo bakar batean dutenean gaitzaren genea. Gizonezkoen kasuan, aldiz, X kromosoma akatsduna izanez gero, gaixotasunaren ondorioak azaleratuko dira.
Odolaren gatzapen prozesuaren alterazioan[2] datza. Koagulazio-prozesuan hainbat faktorek hartzen dute parte kaskada konplexu baten bidez; eta helburua, fibrinazko sare egonkor bat eratzea da, odoljarioa geldiarazteko.
A eta B hemofilien kasuan, bide intrintsekoan gertatzen da akatsa, VIII eta IX faktoreen gabeziaren ondorioz, hurrenez hurren. Faktore horiek ezinbestekoak dira X faktorea aktibatzeko; horren aktibaziorik gabe, tronbinaren sorrera murrizten da, eta ondorioz, fibrinaren eraketa ez da nahikoa izango koagulu egonkorra sortzeko[3]. C hemofiliaren kasuan, XI faktorearen gabeziak koagulazioaren hasierako faseetan eragiten du; baina, beste bideek partzialki konpentsa dezaketenez, sintomak arinagoak izan ohi dira.
Hemofilia hainbat motatan sailkatzen da, odolaren koagulazioan parte hartzen duen faktore espezifikoaren gabeziaren arabera. Odolaren gatzapen prozesuan parte hartzen duten proteinen funtzionamenduan oinarritzen da sailkapena; izan ere, faktore horiek gabe edo maila baxuan badaude, odoljarioaren kontrol egokia eragozten da. Oro har, hemofilia mota bakoitza dagokion faktorearen jarduera-mailaren arabera ere sailkatzen da (arina, ertaina edo larria).
Hemofilia A da ohikoena[1], kasuen gehiengoa hartzen baitu. VIII koagulazio-faktorearen gabeziak eragiten du, eta gabezia horrek koagulazio-katearen funtzionamendua oztopatzen du.
VIII faktorea ezinbestekoa da koagulazio-kaskadan, bereziki fibrinaren sorrera egonkortzeko prozesuan. Beraz, haren gabeziak odol-koagulu sendoak sortzea zailtzen du. Horren ondorioz, odoljarioak ez dira behar bezala gelditzen.
Gaixotasunaren larritasuna faktore horren jarduera-mailaren araberakoa izango da: kasu larrietan (<%1eko jarduera), odoljario espontaneo errepikakorrak gerta daitezke, batez ere artikulazioetan (hemartrosiak) eta muskuluetan; kasu eratainetan (%1-5), odoljarioak lesio txikien ondoren ager daitezke; eta kasu arinetan (>%5), normalean traumatismo edo kirurgia ondoren soilik agertzen dira.
Hemofilia B, Christmas gaixotasuna izenez ere ezaguna, IX koagulazio-faktorearen gabeziak eragiten du. Sintomak eta klinika oso antzekoak dira hemofilia A-rekin alderatuta; sintoma nagusiak odoljario luzeak, hemartrosiak eta muskuluetako hematomak direlarik. Hala ere, askoz gutxiago agertzen da populazioan. Larritasunaren sailkapena ere antzekoa da, faktorearen jarduera-mailaren arabera.
Hemofilia C XI faktorearekin lotuta dago eta askoz arraroagoa da. Aurreko bi motekin alderatuta, ez dago X kromosomari lotuta, autosomikoa da eta beraz, gizonezkoei zein emakumezkoei antzeko maiztasunez eragin diezaieke.
Normalean forma arinagoa izaten du, eta odoljario espontaneo larriak ez dira hain ohikoak. Hala ere, odoljarioak ager daitezke ebakuntza kirurgikoen edo traumatismoen ondoren. Kasu askotan, diagnostikoa ez da egiten sintomak agertu arte. Gainera, bere adierazpen klinikoak XI faktorearen mailen zein beste koagulazio-faktore batzuek duten eragin konbinatuaren araberakoak izan daitezke.
Hemofiliaren larritasuna koagulazio-faktorearen jardueraren-mailaren arabera zehazten da, eta hiru kategoriatan banatzen da[2]:
Arina: pazienteek normalean ez dute odoljario espontaneorik izaten, baina odoljario luzeak izan ditzakete ebakuntzen edo traumatismo handien ondoren. Askotan helduaroan diagnostikatzen da.
Ertaina: odoljarioak noizean behin agertzen dira, batzuetan lesiorik gabe. Pazienteek arazoak izan ditzakete jarduera fisiko jakin batzuetan.
Larria: koagulazio-faktorearen maila oso baxua da, eta horrek odoljario espontaneo maizak eragiten ditu, bereziki artikulazioetan eta muskuluetan. Haurtzaroan agertzen da normalean, eta tratamendu jarraitua behar izaten du.
Kasurik larrienetan, barneko odoljarioak gerta daitezke, hala nola garuneko odoljarioa, bizitza arriskuan jar dezaketenak.
Denborarekin, artikulazioetan odoljario errepikatuak izateak artropatia hemofilikoa eragin dezake, hau da, artikulazioen narriadura kronikoa eta deformazioak.
Hemofilia gene-mutazio batek eragiten du, eta mutazio horrek koagulazio-faktore baten ekoizpena murrizten edo erabat eteten du.
Hemofiliaren geneak bi alelo ditu, X kromosoman daudenak: normala (XH) eta hemofilikoa (Xh). Alelo normala gainartzailea da, eta hemofilikoa azpirakorra.
Herentzia eredua X kromosomari lotutako errezesiboa da eta balizko konbinazioak hauek dira:
XH XH: emakume normala, ez hemofilikoa.
XH Xh: emakume eramailea, ez hemofilikoa.
Xh Xh: emakume hemofilikoa (oso urria).
XH Y: gizon normala, ez hemofilikoa.
Xh Y: gizon hemofilikoa.
Hemofiliaren herentzia-eredua
Emakumezko eramaileak azpimarratu behar dira. Hemofilikoak ez izan arren, seme-alabak baldin badituzte gaitza transmititu egingo diote mutilen erdiari:
XH Xh x XH Y = XH XH (normala) + XH Y (normala) + XH Xh (eramailea) + Xh Y (hemofilikoa)
Gizonek X kromosoma bakarra dutenez, gene akatsduna badute, gaixotasuna garatzen dute. Emakumeek aldiz, bi X kromosoma dituztenez, normalean eramaileak dira, baina batzuetan sintomak ager daitezke.[4]
Gainera, kasu batzuetan hemofilia ez da heredatua izaten, baizik eta mutazio berrien ondorioz agertzen da, familia aurrekaririk gabe.[1]
Gaur egun ez dago sendabide definitiborik, baina tratamenduek gaixotasuna kontrolatzeko aukera ematen dute eta pazienteen bizi-kalitatea nabarmen hobetu dute.[1]
Tratamendu nagusia ordezkapen-terapia da[2]. Pazienteari falta zaion koagulazio-faktorea injektatzen zaio odoljarioa gertatzen denean edota prebentzio gisa, odoljarioak saihesteko.
Azken urteetan, terapia genetikoak garatzen ari dira[3], eta helburua gene akatsduna zuzendu edo ordezkatzea da. Saiakuntza klinikoetan emaitza positiboak erakutsi dituzte.
Azken hamarkadetan, hemofiliaren tratamenduan aurrerapen handiak egin dira, batez ere gene-terapiaren arloan. Terapia genetikoaren helburua pazientearen zelulek koagulazio-faktoreak ekoizteko gaitasuna berreskuratzea da. Horretarako, normalean bektore birikoak (adibidez, AAV birusak) erabiltzen dira gene funtzionala gibeleko zeluletara eramateko (organo horretan ematen baita koagulazioan parte hartzen duten proteinen sintesia)[4].
Saiakuntza klinikoek erakutsi dute:
VIII edo IX faktoreen mailak nabarmen igo daitezkeela.
Paziente askok tratamendu profilaktikoa uzteko aukera izan dutela.
Odoljario kopurua nabarmen murrizten dela.
Hala ere, badira oraindik erronkak:
Erantzun immunologikoa bektore birikoen aurrean.
Tratamenduaren iraupena (denborarekin efektua gutxitu daiteke).
Kostu ekonomiko handia.
Gainera, bestelako tratamendu berritzaile batzuk ere garatzen ari dira. Hala nola, antigorputz monoklonaletan oinarritutakoak, adibidez emcizumab, VIII faktorearen funtzioa imitatzen dutenak; edo "Non-factor therapies" deiturikoak, koagulazio-sistemaren oreka aldatzen dutenak. Baita RNA bidezko terapiak ere, faktore inhibitzaileak murrizteko[3].
Aurrerapen horiek guztiek hemofilia gaixotasun kroniko larria izatetik gaixotasun kontrolagarri bihurtzea ahalbidetzen ari dira[2].
Hemofiliaren lehen deskribapenak antzinako testuetan agertzen dira. Juduen legeetan haur batzuek zirkunzisioaren ondoren odoljario larriak zituztela aipatzen zen. [5]
XIX. mendean, gaixotasuna bereziki ezaguna bihurtu zen errege-familietan[3], Victoria erreginaren ondorengoen artean hedatu zelako. Gaixotasuna, ondoren, hainbat monarkiatara zabaldu zen (Espainiako errege-familia, Alemaniako printzerriak eta Errusiako Inperioa).
Adibide ezagunena Alexei Nikolaevich da, Nicholas II of Rssiaren semea. Alexeik hemofilia larria zuen eta bere gaixotasunak eragin politiko eta sozial handia izan zuen. Horregatik, XX. mendearen hasieran, "erregeen gaixotasuna" izenez ezagutzen hasi zen.[5]
1960ko hamarkadan lehen ordezkapen-terapiak garatu ziren, eta horrek tratamenduaren oinarriak ezarri zituen. Geroago, faktore kontzentratu seguruagoak eta gaur egungo terapia aurreratuak garatu dira.[3]
Tratamendu egokiarekin, hemofilia duten pertsonen bizi-itxaropena ia normala izan daiteke. Profilaxiak eta tratamendu goiztiarrak funtsezkoak dira konplikazioak saihesteko[4].
Hala ere, tratamendurik gabe, gaixotasunak ondorio larriak izan ditzake, hala nola ezintasun fisikoa edo heriotza goiztiarra.[4]
, coagulation factor deficiency (en) 
Datuak: Q134003
Multimedia: Hemophilia / Q134003