Ktoniko

Ktoniko, mitologian eta erlijioan, batez ere Greziakoetan lurrazpiko jainko edo izpirituak aipatzeko erabiltzen zen. kthonios terminoa (antzinako Grezieraz χθόνιος khthónios) 'lurrekoa', 'lurrari dagokiona' esan nahi du. Greziarrek jainko zerutiarren (uranioen edo olinpikoen) eta lurtarren (ktonikoen) artean bereizten zuten bere eskaintza errituetan. Batzuetan, telurikoak ere esaten zaie (latinezko tellus-tik). Dena den, bati ktonikoa baita telurikoa ere, teknizismo bat da, egun erabiltzen dena, baina antzinako erlijioetako praktikatzaileek erabiltzen ez zutena.

Jainko-jainkosa irudikatzen dituen marmolezko erliebea: Arcadiako Tegean aurkitua. Pluto jainko ktonikoa agertzen da tronuan eserita eta eskuetan aginte-makila eta kornukopia bat dituela Bere parean, Pertsefone dago eta jainkosaren ondoan, Demeter ama. Bi jainkosak zutik daude eta aginte-makil bana dute eskuan. Irudi txikiagoak otoi egiten duten bi emakume. Atenaseko Arkeologi museo nazionala. K.a. IV-III. mendea.

Antzinako erlijioen ikerlariek uste duten jainko ktonikoak Mediterraneoko substratu zaharrean koka ditzakegula, Anatoliarekin identifikatuta dagoen Neolitoko kulturan. Naturaren zikloak, bizitzarenak eta heriotzaren ondorengo biziraupena dira islatzen dituzten kezkak.

Arkeologiak Ama handiak, Ama jainkosak edo Lurraren amak gisa izendatutako idoloak deskribatu ditu, Neolito garaiko eta Brontze Aroko hilobietan batez ere, ugalkortasunaren kultuekin lotuta bide zirenak. Objektu horiek beste aztarnategi batzuetakoekin (bereziki Anatoliakoekin) dituzten harremanek iradokitzen dute Mediterraneoko antzinako erlijio hark jainkosa hura zezenarekin edo arkumearekin lotzen zuela, eskualde honetan luzaro iraun zuen gaia izanik.

Antzinako Grezian

Antzinako Grezian, Azpimunduko jainkoei «Theoi Khthonioi» (jainko ktoniarrak) deitzen zieten. Hades jainko ilunak eta Pertsefone erreginak gobernatzen zituzten. «Jainko ktoniarrak» terminoa nekazaritzako jainkoak izendatzeko ere erabiltzen zen, haiekin lotura estua baitzuten.

Ikus, gainera

• Greziar mitologia
• Euskal mitologia

Kanpo estekak

• Datuak: Q611361