Mitologia

Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea


Mari euskal jainkosa.jpg

Mitologia (grezieraz μυθολογία, hau da, μύθος mito eta λόγος hitzaldia) mitoak, hau da, natura eta gizakien auziak azaltzen dituen fantasiazko istorioak, kontatzea da. Gaur egun, bi esanahi nagusi ditu hitzok: alde batetik, kultura edo erlijio batek duen mito-multzoa, edo, beste aldetik, mito-multzo hori biltzen, aztertzen eta interpretatzen duen jakintza arloa[1].

Mitoak tradizio eta kondairetan oinarritutako kontakizunak dira, unibertsoa edo munduaren jatorria, fenomeno naturalak eta azalpen ezagunik ez duen edozein gertaera azaltzeko sortuak. Hala ere, mito guztiek ez dute zertan esplikazio-asmo hori izan. Era berean, mito gehienak indar natural edo jainko batekin lotuta daude, baina asko belaunaldiz belaunaldi ahoz transmititu diren istorio eta kondairak besterik ez dira.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grezierazko mythología bi hitzez osatua dago:

  • mythos (μῦθος), greziera klasikoan "diskurtsoa" edo "hitzaldia" esan nahi duena (Esquilo: «ἔργῳ κοὐκέτι μύθῳ», ‘hitzetik ekintzara’)[2]​. Beraz, "erritualizatutako hitz ekintza", hala nola, nagusiak asanblea batean egiten duena, poeta batek bere lanetan, apaizak meza ematean, eta abar.
  • logos (λόγος), greziera klasikoan "adierazpena" esan nahi du, idatzizkoa zein ahozkoa, bai pentsamenduena eta bai pertsona batek bere pentsamenduak adierazteko duen gaitasuna.

Mitoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mitoen gai nagusiak kultura guztietan ematen dira, baina itxura eta esateko modua aldatuz.

  • Jatorri mitoak: munduaren, hiri baten edo arraza/kultura baten jatorria azaltzeko.
  • Erritu mitoak: ohitura batzuen zergatikoa azaltzen dituztenak, jainko bati atsegin emateko edo ezbeharrak sahiesteko.
  • Gurpen mitoak: jainko baten bizitza eta lorpenak azaltzeko.
  • Ospe mitoak: agintari edo heroien leinua ezagutarazteko.
  • Amaiera mitoak: munduaren edo zibilizazioaren amaiera aurreikusteko (mito eskatologikoak):
  • Gizarte mitoak: gizartearen ohitura edo jokabide batzuk frogatzeko (gurpen mitoen antzekoak izaten dira eta legea hausteak dakarren arriskuaz dihardute).

Mitologia eta erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Teide (Tenerife), mitologia guanatxearen arabera, Guayotaren (deabrua) mendi morea zen.

Mitologia erlijioen gehiengoetan ageri da modu garbian, eta era berean, mitologia gehienak erlijio bati lotuak egon ohi dira, gutxienez. Termino hau maizago erabiltzen da antzinako gizarteek sortutako erlijioak izendatzeko, hala nola greziar mitologia, erromatar mitologia eta eskandinaviar mitologia. Hala ere, garrantzitsua da gogoratzea pertsona batzuek eskandinaviar eta zelta panteoiak fabula huts gisa ikusten dituzten bitartean, beste batzuek erlijiotzat hartzen dituztela (ikus neopaganismoa). Era berean, hori gertatzen da herri indigenen mitologiak aztertzean ere (adibidez, Hego Amerikako Mitologia); bertan, jatorrizko erlijioak oraindik ere agertzen diren kasuak ikus daitezke.

Oro har, pertsona askok ez dituzte kristautasuna, judaismoa eta islama bezalako erlijioen jatorriaren eta garapenaren inguruko kontakizunak gertakarien hitzez hitzeko kronikatzat hartzen, baizik eta haien balio-sistemen irudikapen figuratibo edo sinbolikotzat.

Hala ere, pertsona askok, hala nola ateoek, agnostikoek edo erlijio horietakoren bateko sinestunek, mito eta mitologia hitzak erabiltzen dituzte erlijio batean edo gehiagotan agertzen diren historiak edo fededuna denaz bestelako erlijioak faltsutzat edo, gehienez ere, zalantzazkotzat jotzeko. Horrela, gaur egun dauden erlijio gehienetako jendea iraindu egiten da beren fedea mito-multzotzat hartzen denean; izan ere, haien erlijioa berez gezurra dela esatea bezala da, eta hori beren sinesmenen aurka doa. Horren adibidea da talde kristau askotan Bibliako kontakizunei dagokienez; izan ere, Bibliako fededunek ez dute uste, oro har, beren istorioetako batzuk mitologikoak direnik, eta hitz hori hitz gutxiesgarritzat baino ez da erabiltzen.

Hala ere, jende gehiena ados dago erlijio bakoitzak bere erlijio-eskrituren inguruan garatu den mito-multzo batekin; izan ere, mito hitza bera modu objektiboan egiaztatu ezin diren gertaerei buruzkoa da. Era berean, mitologia juduaz, mitologia kristauaz edo mitologia islamiarraz hitz egin daitekeela uste da, sinesmen horietan dauden elementu mitikoez hitz egiteko, fedearen printzipioen egiazkotasunaz edo bere historiaren bertsioez hitz egin gabe; izan ere, bere erlijioa egiazkotzat hartzea pertsona bakoitzaren fedeari eta sinesmenei dagokie, eta ez mitoen azterketari.

Horren adibide dira gaur egungo apaiz eta errabinoak mugimendu judu eta kristau liberalenen barruan, neopaganoez gain, beren testu erlijiosoek mitoak dituztela onartzeko arazorik ez dutenak. Horrela, bere testu sakratuak egia erlijioso gisa ikusten dituzte, inspirazio jainkotiarrak errebelatuak, baina gizadiaren hizkuntzan erakutsiak. Hala ere, edozein esparrutan gertatzen den bezala, beste batzuk, aitzitik, ez daude horrekin ados.

Mitologia moderno ez-erlijiosoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Odin, mitologia nordikokoa, eta Väinämöinen, mitologia finlandiarrekoa izan ziren J. R. R. Tolkienentzat inspirazioa Gandalf Magoa sortzeko.

Nahiz eta jende askok mitologia antzinako kulturekin edo erlijioekin erlazionatzen duen, ez da beti horrela izaten. Adibidez, telesailak, liburuak eta ipuinak, eta rol-jokoak, besteak beste, fikziozko unibertso propioa osatzea lortzen dutenak; osagai mitologiko oso garrantzitsuak hartzen dituzte, batzuetan sistema filosofiko sakon eta korapilatsuak ere sor ditzaketenak. Mitologia mota honen adibide bikaina J. R. R. Tolkienek bere Silmarillion eta Eraztunen Jauna liburuetan garatutakoa da[3], besteak beste, berak legendarium deitu zuena, edo Cthulhuren mitoak, H. P. Lovecraften eleberrien eta bere zirkuluaren bateratzetik sortuak. Azken hauek, fisika ezezagun batetik abiatuz azaltzen dute unibertso osoa (suposatzen baitu unibertsoaren eta zientzien gure ezagutzek premisa okerrak dituztela), eta Jainkoaren existentziarik eza, non giza ulermenetik haratagoko kreaturak bizi baitira unibertsoan denboren hasieratik. Horren arabera, gizateria haientzat garrantzirik ez duen hauts-mota soil bat da. Gure ustez, jainkoak dira, primigeniar izenekoak, eta haien artetik boteretsuenak, kanpoko jainkoak eta jainko arketipikoak.

Beste adibide aipagarri batzuk, eleberri eta film desberdinetarako sortutako fikziozko munduak dira; esate baterako, Star Trek, Star Wars, Saint Seiya manga, Drangolace eleberriak, Harry Potter...

Kritikari batzuen iritziz, narrazio modernoetako pertsonaia nagusiak eta istorio-zikloak jabego publikokoak ez direnez, egile-eskubideei buruzko legeek eragotzi egiten diete egile independenteei historia modernoen zikloak jarraitzea, pertsonaien saga horiek mitologien funtsezko ezaugarrietako batzuk partekatzea saihestuz; gutxienez, egile-eskubideen epea bete arte eta jabego publikokoak izatera igaro arte. Hala eta guztiz ere, egile-eskubideen jabeek beste egile batzuekin jarraitzen dute batzuetan, hala nola L. Sprague de Camp-en Tarzan pertsonaiekin eta Conan eleberriekin (originalki Robert E. Howardenak), edo superheroien komikiekin, dozenaka autore izan ohi dituztenak.

Mitologia indigena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mitologia, hizkuntza mota bat izateaz gain, talde sozial batzuek sortu duten bizimodua da. Hori dela eta, uste da soziologia modernoa, ia osorik, ez dela arduratzen komunitate indigenen sinesmen eta bizipenei dagokienez "egiaztaezinak" diren itxurazko gertakariekin zerikusia duten gertaerez. Kontuan izan behar da, gizarte horiek, beren "ez intelektualtasunaren" erdian, mundua ikusteko modu batzuk erabiltzen dituztela, non "zibilizatu edo intelektual" izeneko gizarteek ez duten haiek behatzeko gaitasunik. Esperientzietan antzeman daitezke, zientziaren begien aurrean azaldu ezin diren esperientzietan, baina esperientziaren aurrean azal daitezkeenetan. Esan behar da egiaztagarri guztiak ez direla benetan existitzen.

Mitologiak eta egutegiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Venusen eskultura bat

Oraingo egutegian, gregorianoa deitzen dena, hilabeteak eta asteko egunek izaki eta jainko mitologikoetatik eratorritako izenak dituzte[4]. Gaztelania bezalako hizkuntzetan, jatorri hau begi bistakoa da, baina horrek ez du esan nahi mitologia propiotik datozela. Adibide bat ematearren, gaztelaniaz ostirala "viernes" Venus-etik dator, erromatar mitologiako jainkosa zena eta ingelesez, berriz, "friday" Freyja jainko alemaniarragandik dator. Bi kasuetan antzekotasunak dituzten izakiei lotuta daude, edertasunaren jainkosan baitira biak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  2. «Aeschylus, Prometheus Bound, line 1» www.perseus.tufts.edu (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  3. (Gaztelaniaz) Espinosa, Francisco Miguel. (2017-11-07). J.R.R. Tolkien, una mitología viva - Jot Down Cultural Magazine. (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  4. (Gaztelaniaz) Fernando dice. (2018-09-10). «El origen del nombre de los días de la semana» astrométrico | El blog de Antonio Pérez Verde (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kulturaka[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]